خربزه گرگاب

خربزه گرگاب، از میوه‌های منطقۀ برخوار شامل سین و گرگاب در شمالِ اصفهان.

خربُزه، در منابع قدیم،¹ و در گویش/لهجۀ اصفهانی* و اطراف آن، خربُوزه/خربیزه² از میوه‌هایی است که تنوع و تعدد بسیار داشته و در تابستان، اوایل پاییز و حتی گاهی در زمستان در دسترس مردم بوده است.³ در منابع تاریخی، واژۀ عربی بِطّیخ (خربزه) و دارالبِطّیخ*⁴ (محل فروش خربزه، خیار و کدو)، فراوان به کار رفته است.⁵

جزءِ اول خربزه (خر) به معنای بزرگ، در نام میوه‌هایی چون خرتوت و خراَمبرود (گلابی بزرگ) و نیز نام جانورانی چون خرمگس، خرچنگ و خرگوش، و جزءِ دوم آن (بُزه/بوزه) به معنای میوه در نام تَربُزه/تربوزه (هندوانه) و نیز کمبُزه/کمبوزه (میوۀ نارس از جنس طالبی، گرمک، و خربزه) آمده است. در لغت‌نامۀ دهخدا نیز خر به معنای کلان و بُزه به معنای میوۀ شیرین و خوشبودار است و خربزۀ گرگاب اصفهان بهترین نوع خربزه دانسته شده است.⁶ نیز گفته شده در زمان قدیم در ایران خیار را بوزه می‌خواندند و خربوزه درواقع به معنای خیار بزرگ است.⁷ در فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی هم ذیل خربوزه/خربزه اشاره‌ای به این معنا شده است: «آبایف احتمال می‌دهد، اصل واژه از سنسکریت trapusa [به معنی] خیار مأخوذ باشد، که در زبان فارسی تحت‌تأثیر لغت خر، به خربوزه/خربُزه [خیار بزرگ و کلان] تغییر شکل داده است».⁸

از نحوۀ پیدایش، تاریخ، و تنوع خربزه اطلاع کمی در دست است. آورده‌اند فردی در اولین مواجهه با خربزه، برای اطمینان از سلامت آن، ابتدا میوه را دو نیم کرد، نیمی را به خرش داد و نیم دیگر را به بزش. هر دو خوردند و سالم ماندند، پس میوه را خربزه نامید.⁹ در وجه تسمیۀ عامیانۀ آن هم، چون شکل خربوزه را به پوزۀ خر شبیه دانسته‌اند، به آن خرپوزه/ خربوزه گفته‌اند.

در کتاب‌های طب سنتی، طبع خربزه را گرم و نرم دانسته‌اند و خواص فراوان برای آن ذکر کرده‌اند. از آنجا که آب اصفهان املاح زیادی دارد، درگذشته پزشکان با تجویز خربزه و آب آن، بیمارانی را که از سنگ کلیه و مثانه رنج می‌بردند، معالجه می‌کردند.¹⁰ اینکه خربزه و عسل را نباید با هم خورد، از مثل‌هایی است که در میان عموم مردم رایج شده است.¹¹

خربزۀ گرگاب، یکی از لذیذترین انواع آن است. به گفتۀ اقبال آشتیانی، از انواع خربزه‌هایی که در اصفهان کشت می‌شده، مرغوب‌ترین و بهترین آن متعلق به سین و گرگاب بوده است و به آن خربزۀ لطیفی می‌گفته‌اند. این خربزه بسیار خوشبو، شکننده، سفیدرنگ و در شیرینی و خوش‌طعمی بی‌نظیر بوده است.¹²

به نظر می‌رسد کهن‌ترین توصیف دربارۀ خربزۀ اصفهان در صورة‌الارض* (حـ 350ق) ابن‌حَوقَل آمده باشد. او در وصف میوه‌های اصفهان نوشته است: «اما میوه‌های آنجا [اصفهان] به اندازه‌ای شیرین و سالم و خوب است که ماندۀ آن چون تازه‌اش با طراوت است، از قبیل گلابی و صینی…».¹³ هنرفر در توضیح واژۀ «صینی»، منسوب به صین/سین، آن را نوعی خربزه دانسته که در قریۀ سین* در شمال اصفهان کشت می‌شده است.¹⁴ ابن‌بطوطه*، سیاح مراکشی، در سفرنامۀ خود در بخش ایران (727ق)، از نوعی خربزۀ بسیار شیرین در اصفهان یاد کرده که پوستش سبز و درونش قرمز است و غیر از خوارزم و بخارا در هیچ جای جهان مثل و مانند ندارد.¹⁵ شاردن*،ⁱ سیاح فرانسوی، نیز خربزۀ اصفهان را در شیرینی با خربزه‌های خوارزم و بخارا مقایسه کرده است.¹⁶

اما دقیق‌ترین توصیف از خربزۀ سین و گرگاب را ارباب اصفهانی در کتاب نصف جهان فی تعریف الاصفهان* (1300ق) آورده است.¹⁷ او گرگاب را روستایی کوچک و جدیدالبنا و سین را از روستاهای بزرگ و مهم اصفهان معرفی می‌کند که هردو با خربزۀ مخصوصشان شناخته شده‌اند¹⁸ و مزارع عمدۀ آن‌ها در منطقۀ برخوار* است.¹⁹ سپس انواع خربزۀ گرگاب را نام می‌برد: لطیفی، سبزِ مُسمّی²⁰ و ابراهیمی. این خربزه‌ها تا نوروز می‌ماندند.²¹ بنابراین به نظر می‌رسد تا اواسط دورۀ قاجار خربزۀ سین شهرت بیشتری داشته، اما با رونق‌گرفتن و توسعۀ گرگاب، شهرت خربزۀ گرگاب بیشتر شده است.

در متون تاریخی، به تردی و شیرینی خربزۀ گرگاب نیز تصریح شده است. برای نمونه، فرصت‌ شیرازی که دو ماه در اصفهان اقامت داشت، ضمن بی‌نیاز دانستن خربزۀ گرگاب از تعریف و تمجید، دربارۀ آن نوشت: «اینکه معروف است هرگاه سواری به تاخت از کنار فالیز (جالیز) آن بگذرد، خربزه شقاق پیدا می‌کند و می‌ترکد مشاهده شد» و «عجیب‌تر اینکه خربزۀ گرگاب را هرگاه کسی سوزنی بر آن فرو کند، فوراً شکافته می‌شود و از هم جدا می‌گردد».²²

تحویلدار* هم در همین دوره، از انواع خربزه‌های پاییزۀ اصفهان یاد می‌کند که منحصر به «قَریَتَین گرگاب و سین» برخوار است²³ و می‌گوید: «خربزۀ ممتاز گرگاب از بستان به قلعه و دهکدۀ خود سالم عاید نمی‌شود… . در نازکی و شکنندگی، آن را همین قدر بس که از ضربۀ یک زخم سوزن، سر تا به ناف شکاف می‌زند و بی‌گزاف از صدای سُمِ توسن از دویست قدم، شکم می‌درد…».²⁴ از جمله شواهد دیگر نیز اشاراتی است که میرزا غلامحسین افضل‌الملک* (متوفی ۱۳۰۸ق) در سفرنامۀ اصفهان براساس دو منبع یادشده تکرار کرده است.²⁵

محمدعلی جمالزاده* نیز از کشت خربزۀ گرگاب با عنوان خربوزۀ تُنگ‌ طلایی در زمین‌های سفت و سخت اصفهان یاد کرده است.²⁶

جلال‌الدین همایی* در جغرافیای اصفهان انواع خربزه، به‌خصوص خربزه‌های سین و گرگاب را از بهترین میوه‌های اصفهان با شهرت جهانی دانسته است و انواع آن را چنین برشمرده است: لطیفی، حسینی، سبز مُسمّی و ابراهیمی.²⁷ خربزۀ ابراهیمی با پوست زرد و درون قرمز، بهترین نوع خربزه در روستای سین بود که با خربزۀ گرگاب برابری می‌کرد. از ویژگی‌های مهم خربزۀ سین و گرگاب و برتری آن‌ها از انواع دیگر خود، ماندگاری زیاد بود و اینکه به‌هیچ‌وجه فاسد نمی‌شدند و از سال قبل به سال بعد می‌رسیدند.²⁸ طبق برخی منابع، کشاورزان خربزه را در اول پاییز برداشت می‌کنند و گاهی آن را روی خاک رس و لای پوشال انبار و تا شب عید نوروز نگهداری می‌کنند.²⁹

دربارۀ نحوۀ کاشت و برداشت این خربزه هم گفتنی است که صیفی‌‌کار، ابتدا جالیز یا زمین را با خاک شنی لومی (ترکیبی از شن و خاک رس که زهکش خوبی دارد) تسطیح می‌کند و بعد به‌صورت جوی و پُشته درمی‌آورد. سپس به جوی‌ها آب می‌بندد تا کاملاً نم بگیرد و یکی دو روز بعد، در محل داغ آب جوی در دو طرف کنار پشته با دست یا با حسوم (بیلچه) چالۀ کوچکی ایجاد می‌کند و تخم‌ها را به‌صورت چندتایی در چاله فرو می‌کند و با افزودن اندکی خاکستر یا خاشاک، پس از مدتی تخم‌هایی را که جوانه زده‌اند، وِجین می‌کند و بهترین آن‌ها را باقی می‌گذارد و بقیه را با ناخن انگشت آهسته له می‌کند. پس از مدتی مجدد اضافات بوتۀ جدید را با انگشت و ناخن می‌کاهد و به اصطلاح کشاورزان، اضافه‌گیری و خاک‌بندی می‌کند تا خربزه‌ای سبزرنگ مثل خیار بیرون بزند. سپس هر روز به‌آرامی و مهارت خاص خربزه را بر روی خاک می‌چرخاند، تا همه‌جای آن آفتاب ببیند و انحنای آن یکدست شود و در این مدت به آن آب و کود مخصوص می‌دهد.³⁰ از متون گذشته، به‌ویژه سفرنامه‌های دورۀ صفوی* و قاجار چنین برمی‌آید که این کود بیشتر از جمع‌آوری کود حیوانی، به‌خصوص فضلۀ کبوتر که ازت بیشتری دارد و از برج‌های کبوتر برداشت می‌شد، به‌دست می‌آمد.³¹

نویسندۀ کتاب برج‌های کبوتر اصفهان مهم‌ترین دلیل پیدایش و ساخت برج‌های کبوتر را استفاده از فضلۀ کبوتر برای تقویت محصولات جالیزی، به‌ویژه خربزه دانسته و معتقد است که شهرت جهانی خربزه‌های اصفهان به‌دلیل استفاده از همین فضولات است.³² در سفرنامۀ بسیاری از سیاحان اروپایی ازجمله کمپفر،ⁱⁱ دوگبینو،ⁱⁱⁱ شاردن، کِرزن،^iv ویلز،^v دیولافوآ،^vi هولتسر،^vii و فردریک ریچاردز^viii علاوه‌بر توجه به شگفتی ساختمان برج‌های کبوتر، به این موضوع نیز اشاره شده است.³³

دانش سنتی کاشت، داشت و برداشت خربزۀ گرگاب در 4 تیر 1389، ثبت میراث فرهنگی ناملموس کشور شد. امروزه این نوع خربزه کمتر کشت می‌شود و شاید تنها نامی از آن باقی مانده است.

/حسین مسجدی و حشمت‌الله انتخابی/

منابع

ابن‌بطوطه، سفرنامۀ ابن‌بطوطه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران: آگاه، 1370ش.

ابن‌حَوقَل، سفرنامۀ ابن‌حوقل :ایران در صورةالارض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: امیرکبیر، 1345ش.

احتشامی هونه‌گانی، خسرو، بارون و بارفتن: مجموعۀ غزل به لهجۀ اصفهانی از خسرو احتشامی هونه­‌گانی،همراه با گفتاری در نگارش شعر به لهجۀ اصفهانی ، به کوشش حشمت‌الله انتخابی، اصفهان: نقش مانا، 1395ش.

ارباب اصفهانی، محمدمهدی‌بن محمدرضا، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران: امیرکبیر،1340ش.

افضل‌الملک، غلامحسین، سفرنامۀ اصفهان، چاپ ناصر افشارفر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380ش.

اقبال آشتیانی، عباس، سفرنامۀ خوزستان سردار سپه، چاپ ایرج افشار، در دفتر تاریخ: مجموعۀ اسناد و منابع تاریخی، گردآوری ایرج افشار، دفتر3، تهران : بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1387ش.

انوری، حسن و همکاران،  فرهنگ امثال سخن، تهران: سخن، 1384ش.

بروگش، هاینریش کارل، سفری به دربار سلطان صاحبقران : 1859- 1861، ترجمۀ محمد حسین کردبچه، تهران: اطلاعات، 1367ش.

بیهقی،علی‌بن زید، تاریخ بیهق، چاپ احمد بهمنیار، [تهران]: کتابفروشی فروغی،[1361ش].

پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامۀ پولاک :ایران و ایرانیان، ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران:  خوارزمی، 1368ش.

تحویلدار، حسین بن محمد ابراهیم، جغرافیای اصفهان، چاپ الهه تیرا، تهران: اختران، 1388ش.

توحید مفضّل، [املاء امام صادق علیه السلام به مفضل بن عمر]، ترجمۀ محمدباقر مجلسی، چاپ باقر بیدهندی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1379ش.

جمالزاده، محمدعلی، گفتگوی خانوادگی دربارۀ اصفهان، تهران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب، 1353ش.

حسن‌ دوست، محمد، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران: ماهریس، 1399ش.

حکیم مَیسَری، دانشنامه در علم پزشکی، چاپ برات زنجانی، تهران: دانشگاه تهران، 1373ش.

دلاواله، پیترو، سفرنامۀ پیترو دلاواله : قسمت مربوط به ایران، ترجمه، شرح و حواشی شعاع‌الدین شفا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1384ش.

دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران: امیرکبیر، 1383ش.

دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه،زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران، 1377ش.

رازی، محمد بن زکریا، منصوری فی الطب، چاپ حازم بکری صدیقی، پژوهش و برگردان محمدابراهیم ذاکر، تهران: دانشگاه علوم پزشکی تهران، 1387ش.

شاردن، ژان، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، 1372- 1375ش.

شاردن، ژان، سفرنامۀ شاردن: قسمت اصفهان، ترجمۀ حسین عریضی، چاپ مرتضی تیموری، اصفهان: نشر گلها، 1379ش.

شاه‌منصوری، عماد، عضو مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان اصفهان، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: حشمت‌الله انتخابی، 5 آبان 1404.

طبری، محمدبن جریر، تاریخ الرسل والملوک، چاپ عبدالله علی مهنا، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، [بی‌تا.].

فرصت‌ شیرازی، محمد نصیر بن جعفر، آثار عجم، تهران: بامداد، 1362ش.

محمودیان، محمود و چیت‌ساز، علی، برجهای کبوتر اصفهان، اصفهان: نشر گلها، 1379ش.

میرعظیمی، نعمت‌الله، اصفهان زادگاه جمال و کمال، اصفهان: نشر گلها، 1379ش.

همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: مجلد جغرافیای اصفهان، به کوشش ماهدخت‌ بانوهمایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1398ش.

هنرفر، لطف‌الله، آشنایی با شهر تاریخی اصفهان، اصفهان: نشر گلها، 1372ش.

تصویر شاخص: تصویر روی جلد کتاب خربزه گرگاب نوشته علی شانظری گرگابی

1. Chardin[↩]
2. Kaempfer[↩]
3. De Gobineau[↩]
4. Curzon[↩]
5. Wills[↩]
6. Dieulafoy[↩]
7. Hoeltzer[↩]
8. Frederick Richards[↩]

1. برای نمونه نگاه کنید به: بیهقی، ص280؛ توحید مفضّل، ص201.[↩]
2. در لهجۀ اطراف اصفهان، خربُزه را «خربیزه» هم تلفظ می‌کنند، چنان‌که کمبُزه را «کمبیزه» می‌گویند (احتشامی هونه‌­گانی، ص214).[↩]
3. نگاه کنید به: دلاواله (ص 49) که در خاطرات مارس 1617/اسفند 995 ضمن توصیف خوشمزگی خربزۀ عالی اصفهان می‌گوید: «در تمام زمستان این نوع خربزه وجود دارد».[↩]
4. دارالبِطّیخ یا «دالبتی» نام محله‌ای است از دورۀ سلجوقیان در شرق امامزاده اسماعیل اصفهان که مقبرۀ سلطان ملکشاه و نظام‌الملک در آنجا قرار دارد. گفته می‌شود این محل به بازار خربزه‌فروشان اختصاص داشت. ژان شاردن در اواخر دورۀ صفوی از صنف خربزه‌فروشان و بازاری به همین نام یاد کرده و آورده است: «خربزه‌فروشانی هستند که قاچ خربزه را تا بهای یک دینار می‌فروشند» (1379ش، ص35).[↩]
5. برای نمونه نگاه کنید به: طبری، ج8، ص151.[↩]
6. دهخدا ، 1377ش، ج7، ص9647.[↩]
7. میرعظیمی، ص88.[↩]
8. حسن‌دوست، ج2، ص1118.[↩]
9. بروگش، ص272.[↩]
10. برای نمونه نگاه کنید به: رازی، ص156؛ حکیم مَیسَری،  ص247-248؛ همچنین در دورۀ معاصرنگاه کنید به: میرعظیمی، ص88.[↩]
11. دهخدا،1383ش،ج2، ص 687. همچنین باور به اینکه «عسل و خربزه با هم نمی‌سازد» (انوری و همکاران، ج1، ص393).[↩]
12. اقبال آشتیانی، ص294.[↩]
13. ابن‌حَوقَل، ص107.[↩]
14. هنرفر، ص25.[↩]
15. ابن‌بطوطه، ج1، ص۲۴۶.[↩]
16. شاردن، 1372-1375ش، ج5، ص1772.[↩]
17. ارباب اصفهانی، ص 117.[↩]
18. همان، ص300.[↩]
19. همان، ص118.[↩]
20. معنای آن مبهم است. در بعضی منابع سبز مسی ضبط شده است. اما ارباب اصفهانی(ص117) وهمایی(ص540)، هردو «سبز مُسمّی» ضبط کرده‌اند به معنای میوه‌ای که رنگ و نامش سبز است.[↩]
21. اینکه گفته می‌شود خربزۀ گرگاب تا نوروز می‌ماند، از این جهت اهمیت دارد که در مَثل داریم: «خربزه تا زمستان بی‌لَک نمی‌ماند» (انوری و همکاران، ج1، ص392).[↩]
22. فرصت‌ شیرازی، ج1، ص64ـ63.[↩]
23. تحویلدار، ص62.[↩]
24. همان، ص62-63.[↩]
25. افضل‌الملک، ص78-79، 95.[↩]
26. جمالزاده، ص14.[↩]
27. همایی، ص540.[↩]
28. همان، ص564.[↩]
29. میرعظیمی، ص34.[↩]
30. شاه‌منصوری، مصاحبۀ مورخ 5 آبان 1404.[↩]
31. شاردن، 1372- 1375ش، ج 2، ص 748، 865، 868؛ پولاک، ص363.[↩]
32. محمودیان و چیت ساز، ص34 ،58.[↩]
33. همان، ص39 – 65.[↩]