اصفهانی، گویش

اصفهانی، گویش. از گویش های رایج در ناحیه مرکزی ایران.

مقدمه

اصفهانی یکی از گویش‌های فارسی است که بین گویندگان آن با گویندگان دیگر گونه‌های فارسی (مانند فارسی معیار، مشهدی، شیرازی، کرمانی، کاشانی، قمی) فهم متقابل و دوجانبه وجود دارد، ولی درعین‌حال بین آنها تفاوت‌های آوایی-واجی، واژگانی و گاه صرفی  دیده می‌شود. طبق نظر برخی از پژوهشگران، زبان قدیم اصفهان تا قبل از صفویان، فارسی نبوده بلکه گونه‌ای از زبان‌های رایج در مناطق مرکزی ایران بوده‌است که از قرن یازدهم به بعد و با پایتختی اصفهان گونۀ مذکور از رواج افتاده و جای خود را به فارسی داده‌است. طبق نظر تفضلی، که ظاهراً نخستین کسی است که این نظر را مطرح کرده، گویش قدیم اصفهان از زمانی که اصفهان در زمان صفویه (حدود ـ 905- 1135) به پایتختی برگزیده شد، بر اثر نفوذ فارسی، به تدریج از تداول افتاد. از بررسی آثار اندکی که از گویش قدیم اصفهان بر جای مانده و مقایسۀ این آثار با گویش یهودیان (کلیمیان)* اصفهان می‌توان استنباط کرد که این گویش دنبالۀ همان گویش قدیم اصفهان است یا به هر حال با آن ارتباطی بسیار نزدیک دارد که اقلیت یهودی اصفهان آن را در میان خویش حفظ کرده‌است. گفتنی است که یهودیان پس‌از ساکن شدن در هر نقطه‌ای از ایران (یا حتی خارج از ایران امروز، مانند شهرهای بخارا، سمرقند و قفقاز)، با پذیرش فرهنگ ایرانی، سخن گفتن به زبان مادری خود، یعنی عبری،  را رها کرده ،  به زبان(های) ایرانی رایج در سکونتگاه جدید خود گفتگو کرده و حافظ زبان آن ناحیه بوده‌اند. هچنین میان گویش قدیم اصفهان و گویش‌های گزی ،سدهی، میمه‌ای و گویش‌های دیگر اطراف اصفهان ارتباطی نزدیک وجود دارد. از آثار باقی‌ماندۀ این گویش برمی‌آید که این گویش از نوع گویش‌های مرکزی ایران است که اثری از تمایز جنسِ دستوری در آن دیده نمی‌شود و ساخت «کُنایی»¹ برای تصریف فعل ماضی متعدی از مشخصات بارز آن است.²

پیشینۀ پژوهش

برجیان نیز با اشاره به این موضوع ذکر کرده که زبان اهالی شهردست‌کم  تا نیمۀ عصر صفوی زبانی غیر از فارسی و از جنس گویش‌های ولایتی پیرامون شهر بوده‌است. او مدعی شده که ناحیۀ اصفهان در طول تاریخ دستخوش سه موج زبانی شد. اولین موج زبان «مادی» بود که با استقرار طوایف مهاجرنشین ماد (حک‍: 708 یا 701- 550 پیش از میلاد)  در سرزمین ماد بزرگ (که اصفهان حد جنوبی آن بوده)، جایگزین زبان ناشناخته‌ای شد که احتمالاً پیش از آن رایج بود. بنابراین،  لایۀ زیرین گویش‌های مرکزی جز زبان مادی نمی‌تواند باشد. دومین موج زبان «پارتی» بوده که با فتوحات اشکانیان (حک‍ : حدود 250 پیش از میلاد- حدود 226 میلادی) از خراسان به قومس و ری و قسمت‌های شمالی ماد بزرگ گسترده شد و احتمالاً از طریق شاهراه ری-اصفهان در آبادی‌های جنوبی سرزمین ماد نیز نفوذ کرد. موج سوم «فارسی میانه» یعنی زبان اداری ساسانیان (حدود 226- حدود652میلادی)  بوده که به احتمال قوی گویش‌های فلات مرکزی ایران را متأثر کرده‌است. او از موج چهارمی نیز صحبت کرده که همان «فارسی دَری» است که به عنوان زبان مشترک اقوام ایرانی کم‌کم از خاستگاه خود ماوراءالنهر و خراسان به سمت غرب گسترش یافت. فارسی دری ابتدا به مناطق شهری غرب فلات ایران ازجمله اصفهان رسید و سپس مناطق اطراف را تحت تأثیر قرار داد. زبان شهر اصفهان تا قرن هشتم تماماً فارسی نشده بوده و این وضع ظاهراً تا پایتختی آن در زمان صفویه* ادامه داشته‌است. فارسی با ریشه دواندن در اصفهان، آن را  یکی از کانون‌های معتبر زبان فارسی کرد.³

قدیم‌ترین اثری که به گویش قدیم اصفهان اشاره کرده‌است، کتاب اَحسَن التَقاسیم فی مَعرفه الاَقالیم ، تألیف محمد بن احمد مَقدسی، جغرافی‌نویس قرن چهارم، است. از دیگر منابعی که شواهدی، یعنی کلمات یا جملاتی از این زبان داده‌اند می‌توان به این موارد اشاره کرد: کتاب الحکایه ابی‌القاسم البغدادی، از ابومُطهّر أَزدی (قرن پنجم)، کتاب محاسن اصفهان* مفضّل بن عمر مافرّوخی* شامل عبارات و جملاتی از زبان اصفهانی (قرن پنجم)، رسالۀ «الاخلاق الاشراف» عُبَید زاکانی (قرن هشتم)، سه غزل از دیوان اوحدی مراغه‌ای با نام «فی اللسان اصفهانیه» (قرن هشتم).⁴

برخی ویژگی‌های آوایی

1. تولید صامت‌های نمایانندۀ دو حرف «چ» و «ج»در اصفهانی به‌صورت لثویِ [ʦ] و [ʣ] است، یعنی به‌ترتیب از توالی «ت» با «س» و «د» با «ز» تشکیل شده‌اند، درصورتی‌که در فارسی معیار به‌صورت پس‌لثویِ [č] و [ǰ] است، یعنی از توالی «ت» با «ش» [tš] و «د» با «ژ»[dž] تلفظ می‌شوند. ساسان سپنتا در توصیف آوای [ʣ] با استناد به صدای ضبط‌‌‌ شدۀ گویشوران اصفهانی در حدود نیم قرن پیش و مقایسۀ آن با وضع فعلی، گفته‌است که این آوا در گویش اصفهانی به‌سرعت در حال ازبین‌رفتن است. او برای نمونه به صدای ضبط‌‌ ‌شده بر روی صفحات گرامافون جلال تاج* ، خوانندۀ معروف اصفهانی، اشاره می‌کند که در صفحات دورۀ جوانی وی مربوط به سال 1312 این آوا کاملاً لثوی تولید شده، ولی در صفحات دوره‌های بعد مربوط به چهل‌وپنج سال پس از آن تاریخ، تلفظ آوای مذکور به گویش تهرانی نزدیک شده‌است.⁵ علی اشرف صادقی، مدعی شده‌است که این وضع در زبان پهلوی نیز وجود داشته و صامت‌های انسایشیِ آن زبان در اصل لثوی بوده‌اند (یعنی ʦ و ʣ) و نه پس‌لثوی (یعنی č و ǰ). از جمله دلایل او در اثبات این نظر، یکی توضیحِ حمزۀ اصفهانی* (قرن چهارم) راجع‌به این دو واج است. حمزه دو واج «ج» و «چ» را خاص فارسی دانسته‌است، در حالی که «ج» هم در عربی وجود داشته و هم در فارسی. ملاحظه می‌شود که «ج»ای که حمزه وصف کرده با «ج» عربی متفاوت است. حمزۀ اصفهانی مخرج «ج» را میان «ج» و «ز»، یعنی «ج» و «ز» عربی، دانسته‌است، در صورتی که «ج» عربی و «ج» فارسی امروز با «ز» ارتباطی ندارد. در حقیقت تلفظی از «ج» که حمزۀ اصفهانی به آن اشاره دارد تلفظی است که در اصفهان متداول بوده‌، ولی به سرعت در حال از میان رفتن است. اجزای تشکیل‌دهندۀ این تلفظ عبارت است از: «د» و «ز»، یعنی [ʣ]، برعکسِ «ج» فارسی رسمی که از «د» و «ژ» تشکیل شده‌است، یعنی [dž]. طبیعی است که این تلفظ در عربی وجود نداشته و اکنون نیز وجود ندارد. «چ» نیز که قرینۀ «ج» است، برعکس «چ» فارسی که از: «ت» و «ش» یعنی [tš] تشکیل شده، از «ت» و «س» یعنی [ʦ] تشکیل می‌شده و به همین سبب حمزۀ اصفهانی تلفظ آن را میان «ج» و «ص» عربی ذکر کرده‌است.⁶
2. صامت [ž] (نمایانندۀ حرف «ژ») در اصفهانی وجود ندارد و به جای آن از صامت انسایشی [ʣ] (نمایانندۀ حرف «ج») استفاده می‌شود، مانند:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
شوفاژ	šufâž	sufâʣ		ژاکت	žâkat	ʣâkat
مژه	može	moʣe		ژاپن	žâpon	ʣâpun
رژه	reže	reʣe		ژاندارم	žândârm	ʣândâr
منیژه	maniže	maniʣe		گاراژ	ɡârâž	ɡârâʣ
ژاله	žâle	ʣâle		اژدها	eždahâ	eʣdahâ

3. تضعیف صامت‌های لبی (معمولاً تبدیل [b] به [v]، [f] یا حتی [m]) در مثال‌هایی از این گویش دیده می‌شود:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی	فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
طناب	tanâb	tenâf	لابه	lâbe	love
اریب	orib	orif	تبر	tabar	tavar
کپک	kapak	kafe	چوبک	čubak	ʦuve
اسب	asb	asm	بروب	berub	beruv
وقف	vaqf	vaxm	برخیز	barxiz	vaxiz
نقب	naqb	naqm	کِبِره	kebere	kevere

4. تقویت صامت‌های لبی (عکس فرایند قبلی) نیز در این گویش وجود دارد:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
فاخته	fâxte	pâxder		گاو	ɡâv	ɡâb
قلوه	qolve	qolbe		دیو	div	dib
هفده	hefdah	hebda		کفش	kafš	kabš
افسار	afsâr	absâr		نصف	nesf	nesb
اسفناج	esfenâǰ	esbenâʣ		نانوا	nânvâ	numbâ
ریسمان	rismân	resbun		گوسفند	ɡusfand	ɡusband

5-. تقویت صامت‌های غلت⁷ نیز در مثال‌های زیر مشهود است:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
موریانه	muryâne	murdune		سهیل	soheyl	soveyl
همسایه	hamsâye	hamsâde		مستراح	mostarâh	mostarâb
ورشو	varšow	varšâb		جوی	ǰuy	uqʣ

6. تبدیل صامتِ روانِ [r] به [l] مانند مثال‌های زیر:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
خیار	xiyâr	xiyâl		سرفه	sorfe	solfe
انجیر	anǰir	enʣil		برگ	barɡ	balɡ
موسیر	musir	musil		کرک	kork	kolk
قیر	qir	qil		غربال	qarbâl	qalbul
زَهره	zahre	zahle		کرفس	karafs	kalafs
سرطان	saratân	salâtun		رتیل	roteyl	loteyl

7. مصوت مرکب [ay] در اصفهانی در تناظر با [ey] در فارسی معیار است، مانند:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
حیف	heyf	hayf		عیب	eyb	ayb
حیدر	heydar	hayder		عید	eyd	ayd
حیوان	heyvân	hayvun		عینک	eynak	aynek

البته در بقیۀ واژه‌ها، مانند مثال‌های زیر، چنین تناظری دیده نمی‌شود:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
میمون	meymun	meymun		شیپور	šeypur	šeyfur
شیطان	šeytân	šeytun		پیغام	peyqâm	peyqum

8. در چند واژۀ اصالتاً عربی، مصوت [e] در مجاورت صامت چاکنایی [ʔ] و [h] قرار دارد، ولی در معادل اصفهانی آنها مصوت مذکور به مصوت [a] بدل شده‌است، مانند:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
قانع	qâneʔ	qânaʔ		جمعه	ǰomʔe	ʣomʔa
معمار	meʔmâr	maʔmâr		قلعه	qalʔe	qalʔa
نعمت	neʔmat	naʔmet		معده	meʔde	maʔde
فاتحه	fâtehe	fâtha		ضایع	zâyeʔ	zâyaʔ

9. در بسیاری از واژه‌های اصفهانی، مصوت [e] در تناظر با مصوت [a] فارسی معیار قرار دارد. این تناظر از مشخص‌ترین ویژگی‌های آوایی اصفهانی است. مورد مذکور در چندین تکواژ یک‌هجایی از جمله چند بُن فعلی، و ظاهرا در مجاورت با صامت‌های تیغه‌ای دیده می‌شود، مانند این نمونه‌ها:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار		اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
چر- (چریدن)		čar-	ʦer-		از	az	ez
پز- (پختن)		paz-	pez-		سگ	saɡ	seɡ
بَر- (بردن)		bar-	ber-		رگ	raɡ	reɡ
خر- (خریدن)		xar-	xer-		کس	kas	kes
زن- (زدن)		zan-	zen-		چَسب	časb	ʦesb
کن- (کندن)		kan-	ken-		زد- (زدن)	zad-	zed-
گز- (گزیدن)		ɡaz-	ɡez-		جَست- (جَستن)	ǰast-	ʣess-

گاهی تبدیل [a] به [e] در دو هجای مجاور واژه نیز دیده می‌شود:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار		اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
لچک		lačak	leʦek		طلب	talab	teleb
کچل		kačal	keʦel		ترک	tarak	terek
انگل		anɡal	enɡel		نفس	nafas	nefes
اگر		aɡar	eɡe		نفر	nafar	nefer
مگر		maɡar	meɡe		مگس	maɡas	meɡez
نمک		namak	nemek		کلک	kalak	kelek

علاوه بر موارد فوق مصوت [e] در بسیاری از موارد نتیجۀ دو فرایند متضاد همگونی و ناهمگونی مصوتی است. مورد ناهمگونی همواره در مجاورت مصوت‌های افتاده یا باز رخ می‌دهد.

تبدیل [a] به [e] گاهی نتیجۀ همگونی پسرو با مصوت افراشتۀ [i] در هجای دوم واژه است:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار		اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
یتیم		yatim	yetim		اسیر	asir	esir
خمیر		xamir	xemir		کثیف	kasif	kesif
جدید		ǰadid	ʣedid		خرید	xarid	xerid

تبدیل [a] به [e] گاهی نتیجۀ همگونی پیشرو با مصوت نیم‌افراشتۀ [e] در هجای اول واژه است:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار		اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
قسمت		qesmat	qesmet		پسر	pesar	peser
نکبت		nekbat	nekbet		پدر	pedar	peder

تبدیل [a] به [e] در هجای دوم، نتیجۀ ناهمگونی با مصوت [a] در هجای اول واژه است:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار		اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
هوس		havas	haves		سبد	sabad	sabet
خبر		xabar	xaber		کمر	kamar	kamer
غلط		qalat	qalet		بلد	balad	baled
فلک		falak	falek		عوض	avaz	avez
قفس		qafas	qafes		تنبل	tambal	tambel
نمد		namad	named		گرمک	ɡarmak	ɡarmek
شربت		šarbat	šarbet		عدس	adas	ades
سنگک		sanɡak	sanɡek		علف	alaf	alef
اطلس		atlas	atles		عسل	asal	asel
احمد		ahmad	ahmed		اول	avval	avvel

تبدیل [a] به [e] در هجای دوم، نتیجۀ ناهمگونی با مصوت [â] در هجای اول واژه است:

فارسی‌معیار

فارسی‌معیار

اصفهانی

فارسی‌معیار

فارسی‌معیار

اصفهانی

مادر

mâdar

mâder

آدم

âdam

âdem

کاغذ

kâqaz

kâqez

عادت

âdat

âdet

باید

bâyad

bâyed

آهن

âhan

âhen

شاید

šâyad

šâyed

آهک

âhak

âhek

تبدیل [a] به [e] در هجای اول، نتیجۀ ناهمگونی با مصوت [â] در هجای دوم واژه است:

فارسی‌معیار

فارسی‌معیار

اصفهانی

فارسی‌معیار

فارسی‌معیار

اصفهانی

کلاغ

kalâq

qelâq

طلا

talâ

telâ

خلاص

xalâs

xelâs

بلا

balâ

belâ

انار

anâr

enâr

کباب

kabâb

kebâb

ترازو

tarâzu

terâzu

بساط

basât

Besât

10. همگونیِ مصوت پیشوند be- با مصوت بُن فعل، در مقایسه با فارسی گفتاری بسیار رایج است. در مثال‌های زیر مصوت بُن فعل، مصوتی پیشین است:

فارسی‌	فارسی‌گفتاری	اصفهانی		فارسی	فارسی‌گفتاری	اصفهانی
ببیز	be-biz	bi-biz		بنشین	be-šin	bi-šin
بپیچ	be-pič	bi-piʦ		بریز	be-riz	bi-riz
بریس	be-ris	bi-ris		ببین	be-bin	bi-bin
بلیس	be-lis	bi-lis		بگیر	be-ɡir	bi-ɡir
بمک	be-mak	bi-mik		بمیر	be-mir	bi-mir
بخیسان	be-xisun	bi-xisun		بچین	be-čin	bi-ʦin

در مثال‌های زیر، همگونی با مصوت پسین بُن فعل رخ داده‌است:

فارسی	فارسی‌گفتاری	اصفهانی		فارسی	فارسی‌گفتاری	اصفهانی
بپوش	be-puš	bu-puš		بکُش	be-koš	bo-koš
بپوس	be-pus	bu-pus		ببُر	be-bor	bo-bor
بخوان	be-xun	bu-xun		بخور	be-xor	bo-xor
ببوس	be-bus	bu-bus		بپرس	be-pors	bo-pors
بمان	be-mun	bu-mun		بگو	be-ɡu	bu-ɡu
بکوب	be-kub	bu-kuv		بکُن	be-kon	bu-kun

ظاهراً اگر واج آغازی بنِ فعل صامتی تیغه‌ای باشد، این همگونی رخ نمی‌دهد:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
بسوز	be-suz	be-suz		بستان	be-setân	be-ssun
بدوز	be-duz	be-duz		بشوی	be-šuy	be-šur
بران	be-rân	be-run		بگُسل	be-ɡosal	be-sɡul
بدزد	be-dozd	be-doz(z)		بسپار	be-s(e)pâr	be-spor
بجوی	be-ǰuy	be-ʣur		بتوان	be-tavân	be-tun
بجنب	be-ǰom(b)	be-ʣom(b)		بدان	be-dân	be-dun

همگونی مصوت وند نفیِ na- با وند استمراریِ mi- از دیگر مثال‌های این فرایند است:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
نمی‌شود	ne-mi-šav-ad	ni-mi-š-ed
نمی‌روند	ne-mi-rav-and	ni-mi-r-and
نمی‌دانم	ne-mi-dân-am	ni-mi-dun-am

11. تبدیل مصوت افراشته⁸ به غلت: در فارسی معیار در صورت کنار هم قرارگرفتن دو مصوت و برای جلوگیری از التقای مصوت‌ها، صامتی (معمولاً صامت غلت) بین آنها واقع می‌شود که به آن صامت میانجی می‌گویند. در گویش اصفهانی، اگر مصوت دوم افراشته باشد، به جای درج صامت میانجی، مصوت دوم به معادل غلت خود تبدیل می‌شود، یعنی [i] به [y] و [u] به [w] تغییر پیدا می‌کند:

فارسی

فارسی‌گفتاری

اصفهانی

فارسی

فارسی‌گفتاری

اصفهانی

چای

čâyi

ʦây

پایین

pâyin

pâyn

تویی (تو هستی)

toyi

toy

پاییز

pâyiz

pâyz

خانه‌ای

xuneyi

xuney

دایی

dâyi

dây

بیایید

biyâyin

biyayn

گدایی

ɡedâyi

ɡedây

این فرایند در مواردی در اثر حذف صامت میان دو مصوت (در مرز دو تکواژ یا درون یک تکواژ) نیز رخ می‌دهد:

فارسی گفتاری

فارسی‌گفتاری

اصفهانی

فارسی گفتاری

فارسی‌گفتاری

اصفهانی

ماهی

mâhi

mây

روانه

ravune

rowne

هوو

havu

haw

دواندن

davundan

downdan

کاهو

kâhu

kâw

جویدن

ǰavidan

ʣoydan

می‌خواهی

mixâhi

mixay

بشنوید

bešnavin

bešnoyn

12. قلب یا جابجایی دو صامت که معمولاً یکی از آنها صامت روان است، در چند مثال زیر مشاهده می‌شود:

فارسی‌معیار	فارسی‌معیار		اصفهانی		فارسی‌معیار	فارسی‌معیار	اصفهانی
بفروش		befruš	berfuš		حضرت	hazrat	harzet
بفرست		befrest	berfes(s)		قلیان	qelyân	qeylun
تاکسی		tâksi	tâsɡi		عکس	aks	asɡ
کسر		kasr	kars		سطل	satl	salt
خوشه		xuše	šuxe		نارگیل	nârɡil	nalɡir

 

برخی ویژگی‌های صرفی

1. نشانۀ اضافه در فارسی معیار واژه‌بست e= ولی در اصفهانی واژه‌بست i= است و پس از واژه‌های مختوم به مصوت نیز ظاهر نمی‌گردد:

 

فارسی معیار	اصفهانی			فارسی معیار	اصفهانی
بچۀ خوب	beʦe xob			شب جمعه	šab꞊i ʣomʔa
کلۀ کوه	kalle ku			عید فطر (عید روزه)	ayd꞊i ruze

2. نشانۀ مفعول (در فارسی معیار o= «را») در اصفهانی واژه‌بستِ â= (پس از صامت) و râ= (پس از مصوت) است:

فارسی معیار	اصفهانی
احمد را دیدم	ahmed꞊â didam
کجا را می‌گویی؟	kuʣâ꞊râ miɡuy?

3. ضمایر واژه‌بستی (ضمایر پیوسته/متصل) با مختصر تفاوتی در تلفظ نسبت به فارسی، عبارت‌اند از:

فارسی معیار	اصفهانی			فارسی معیار	اصفهانی
=مان	꞊emun			=م	꞊am/꞊em
=تان	꞊edun			=ت	꞊ed
=شان	꞊ešun			=ش	꞊eš

در ضمیر اول شخص مفرد، تکواژ‌گونۀ em= فقط پس از حرف اضافۀ ez به کار می‌رود (ez꞊em «ازم، از من»). اگر این ضمایر پس از حرف اضافۀ be «به» بیایند، میان آنها صامت میانجی [š] ظاهر می‌شود:

فارسی	اصفهانی			فارسی	اصفهانی
بهمان	be-š꞊emun			بهم	be-š꞊am
بهتان	be-š꞊edun			بهت	be-š꞊ed
بهشان	be-š꞊ešun			بهش	be-š꞊eš

این ضمایر همچون فارسی معیار سه نقش «اضافی» (پس از اسم)، «مفعولی» (پس از فعل) و «مفعول غیرمستقیم» (پس از حرف اضافه) دارند. ضمیر سوم شخص جمع استثنائاً در نقش «فاعلی» (البته به طور اختیاری) نیز به کار می‌رود و در این نقش پس از شناسۀ فعل قرار می‌گیرد:

فارسی	اصفهانی
آمدند	umed-and꞊ešun
می‌آیند	mi-yâ-nd꞊ešun
گفتند	ɡofd-and꞊ešun
نیستند	niss-and꞊ešun
بروند	be-r-and꞊ešun

4. حرف ربط «و» در اصفهانی â= (قس o= در فارسی گفتاری) است. این تکواژ صرفاً واژه‌بست نیست و در آغاز کلام نیز می‌آید:

فارسی	اصفهانی
من و احمد	man꞊â ahmed
و دیگر چه؟	â diɡe ʦi?

5. شناسۀ سوم شخص مفرد و جمع در اصفهانی به ترتیب -ed (در فارسی گفتاری -e) و -and (در فارسی گفتاری -an) تلفظ می‌شود. به عبارت دیگر صامت [d] از آخر صورت‌های فعلی حذف نشده‌است:

 

فارسی معیار	فارسی‌معیار	فارسی‌گفتاری	اصفهانی
می‌خرم	mi-xar-am	mi-xar-am	mi-xer-am
می‌خری	mi-xar-i	mi-xar-i	mi-xer-i
می‌خرد	mi-xar-ad	mi-xar-e	mi-xer-ed
می‌خریم	mi-xar-im	mi-xar-im	mi-xer-im
می‌خرید	mi-xar-id	mi-xar-in	mi-xer-in
می‌خرند	mi-xar-and	mi-xar-an	mi-xer-and

6. صیغۀ سوم شخص مفرد فعل پی‌بستی «بودن» es= (در فارسی گفتاری e=) «است» است:

خنک است

xonok꞊es

7. فعل ماضی نقلی در اصفهانی پسوند صفت مفعولی -e را به‌جز در دو صیغۀ اول شخص مفرد و سوم شخص جمع، حذف نمی‌کند، درصورتی‌که در فارسی گفتاری این پسوند در همۀ صیغه‌ها حذف می‌شود. البته تکیه در هر دو گویش، بر روی هجای پایانی صیغه‌ها قرار می‌گیرد:

فارسی معیار	فارسی‌معیار	فارسی‌گفتاری	اصفهانی
زده‌ام	zade-ʔam	zad-am	zed-am
زده‌ای	zade-ʔi	zad-i	zede-y
زده‌است	zade-ʔast	zad-e	zede-s
زده‌ایم	zade-ʔim	zad-im	zede-ym
زده‌اید	zade-ʔin	zad-in	zede-yn
زده‌اند	zade-ʔand	zad-and	zed-and

8. وندهای اشتقاقی زیر در اصفهانی و در مقایسه با فارسی گفتاری تقریباً زایاتر دارای معنای متفاوتی هستند:

پسوند تصغیر و تحبیب -ʦi مانند doxder-ʦi «دخترچی»، peser-ʦi «پسرچی»، beʦe-ʦi «بچۀ کوچک»، kolâ-ʦi «کلاه کوچک»، boz-iʦi «بزغاله».

پسوند اسم معنی -ɡiri مانند hiz-ɡiri «هیزی»، diyune-ɡiri «دیوانه‌بازی»، belâ-ɡiri «شیطنت»، xol-ɡiri «خُل‌گری»، bimaʔni-ɡiri «بی‌معنی‌بازی».

پسوند تصغیر -uli مانند zâq-uli «زاغ»، ɡerd-uli «گِرد»، kuʦ-uli «کوچولو»، nâz-uli «نازو»، riz-uli «ریز»، kut-uli «کوتوله»، fât-uli «فاطمه»، rab-uli «ربابه»، rez-uli «رضا».

پسوند تصغیر، تحقیر و معرفۀ -i/-y که فقط با اسم خاص به کار می‌رود، مانند rasul-i «رسول»، xedʣe-y «خدیجه»، moštabâ-y «مجتبی»، farzâd-i «فرزاد».

پسوند -undi مانند ɡel-undi «گل‌آلود»، kaf-undi «کف‌آلود»، ʦerk-undi «چرکی»، xâk-undi «خاک‌آلود». این پسوند مفهوم آغشته بودن و آلوده بودن به چیزی را نشان می‌دهد.

واژ‌گان

برخی واژه‌های اصفهانی عبارت‌اند از: ʦum «1. خرمن‌کوب سنتی، 2. چه می‌دانم؟»؛ bondortaxd «پاتختی (مراسم روز پس‌از عروسی)»؛  xârsu«مادرزن، مادرشوهر»؛ bowsure «پدرزن، پدرشوهر»؛ yâd «جاری (زنِ برادر شوهر)»؛ naxri «فرزند اول»؛ hamriš «باجناق»؛ âɡim «قیافه»؛ arnaʔut «آدم گنده و بدقواره»؛ katune «مرغدانی» (لفظاً: «کَرک‌دانی»)؛ sibe «کوچه»؛ kiviʣ «زالزالک» (قس «کویچ» فارسی قدیم)؛ ʦuri «جوجه»؛ pisorek «پرستو»؛ bâsɡ «ساقۀ آلبالو و گیلاس»؛ lorʦ «شعلۀ آتش»؛ yowšan «بوته برای افروختن آتش»؛ dâkuʦi «دالّی‌موشه»؛ šit «درب و داغون»؛ hasum «1. کاردک مخصوص پخت‌وپز، 2. مرخص کردن از کار»؛ buluni «خمرۀ کوچک نگهداری مواد غذایی مانند ترشی، ماست، روغن»؛ širdun «پارچ»؛ ɡulbezeni «پستانک»؛ kârdown «عنکبوت»؛ došvel «غده»؛ ɡisi «مغز حرام»؛ elletuy «مریض احوال»؛ movaddi «فضول»؛ romros «بی‌حیا»؛ ɡâturi «بی‌دین»؛ kalvâ «تکه‌های حلبی برای بست زدن چینی شکسته»؛ kalvâband «چینی‌بندزن»؛ ɡavurɡe «میل زورخانه»؛ ʦâʦab «چادرشب»؛ bašne «بدنه»؛ vijduri «ساقۀ خشک‌شدۀ پنبه»؛ vaxizâdan «برخاستن و از جای بلند شدن»؛ varmâlidan «فرار کردن»؛ vâzandide šodan «دوباره زنده شدن، حال آمدن»؛ essedan «گرفتن، خریدن» (قس «ستاندن» و «ستدن» فارسی)؛ ʣossan «جُستن، پیدا کردن»؛ pokidan «منفجر شدن، داغان شدن»؛ ɡusuxdan «گسیختن، پاره شدن»؛ love zedan «التماس کردن»؛ orit kardan «آبرود کردن، کندن پرهای مرغ»؛ kop umedan «کُرچ شدن مرغ»؛ ripi umedan «تهدید توخالی کردن»؛ vâdanɡ umedan «دبه درآوردن»؛ korobeʦ kardan «تولیدمثل کردن حیوانات»؛ downe dâdan «زخم را دود دادن» و  hule raftan «از زیر کار دررفتن، طفره رفتن».

/محمّدمهدی اسماعیلی/

 

منابع

برجیان، حبیب، ” جغرافیای گویشهای ولایتی اصفهان “، ایران شناسی، دورۀ جدید، سال 17، ش3، پاییز 1384ش.

برجیان، حبیب، ” زبان گفتار شهر اصفهان کی و چگونه فارسی شد؟ “، ویژه نامۀ نامۀ فرهنگستان ( زبان‌ها و گویش‌های ایرانی)، دورۀ جدید،  ش3، اسفند 1392.

تفضلی، احمد، ” اطلاعاتی دربارۀ لهجۀ پیشین اصفهان”، نامۀ مینوی، زیر نظر حبیب یغمائی و ایرج افشار، تهران: ]جاویدان [، 1350ش.

سپنتا، ساسان، «بررسی آزمایشگاهی چند گویش مرکزی و لهجۀ اصفهان»، نامۀ فرهنگستان، ش6، تابستان 1375ش.

صادقی، علی‌اشرف، تکوین زبان فارسی، تهران، دانشگاه آزاد ایران، ] ? 1357ش [.

کلباسی، ایران،  فارسی اصفهانی، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1370ش.

1. کنایی (ergative)، ساختی است که در آن از ضمایر متصل یا پیوسته به‌جای شناسۀ فعل استفاده می‌شود.[↩]
2. تفضلی، ص87؛ نیز نگاه کنید به: برجیان، 1384ش، ص466-486.[↩]
3. برجیان، 1392ش، ص93.[↩]
4. کلباسی، ص15؛ برجیان، 1392ش، ص95-98.[↩]
5. سپنتا، ص89.[↩]
6. صادقی، ص124-125.[↩]
7. یعنی صامت‌های انسدادی-سایشی. صامت‌های انسدادی‌ای که در هنگام رهششان، هوا با سایش از اندام گفتار می‌گذرد.[↩]
8. یعنی مصوت‌های [i] و [u][↩]