کلیمیان اصفهان، گویش

مقدمه

گویش کلیمیان اصفهان که گویشورانش آن را «جیدی» jidi (تغییریافتۀ واژۀ «جُهودی/جودی») می‌نامند، یکی از گویش‌های مرکزی ایران و از مجموعۀ زبان‌ها و گویش‌های ایرانی شمال غربی است. جیدی به دلیل مهاجرت گستردۀ یهودیان از سکونت‌گاه تاریخی و اولیۀ خود، یعنی محلۀ یهودی‌نشینِ جوباره*، به دیگر محلات اصفهان یا به تهران و خارج کشور، و متعاقباً دوزبانه شدن آنها، گویشی در حال زوال است که فقط درمیان برخی سالمندان یهودی اندک رواجی دارد. جمعیت یهودیان اصفهان از نیم‌قرن پیش تا کنون در حال کاهش بوده‌است. طبق نظر برخی از پژوهشگران، جیدی بازماندۀ زبان قدیم اصفهان است که پس‌از پایتخت شدن اصفهان در دورۀ صفوی* (حک‍ : ح‍ 907- 1135) به دلیل گسترش زبان فارسی، کم‌کم از رواج افتاد، ولی یهودیان کماکان آن را در میان خویش حفظ کرده‌اند. جیدی بیشترین همانندی را با گویش‌های گزی* و خورزوقی (در شمال شهر اصفهان)، و سدهی* (در غرب شهر اصفهان) دارد. این گویش فاقد ادبیات مکتوب است و هیچ متن و نوشته‌ای از آن موجود نیست ولی اشعاری عامیانه معروف به «شیرا» širâ از شاعرانی گمنام در میان گویشوران آن رواج دارد. از پژوهش‌های انجام‌شده، این موارد را می‌توان نام برد: کلباسیⁱ (1373ش)، ابراهیمیⁱⁱ (1385ش/2006)، برجیانⁱⁱⁱ (1394ش)، آبراهامیان^iv (1936)، یارشاطر^v (1353ش/1974)، استیلو^vi (2008)، برجیان^vii،^viii (2014 و 2019).¹

ویژگی‌های آوایی

• جیدی 22 صامت (همخوان) دارد:

چاکنایی	ملازی	نرم‌کامی	کامی	پس‌لثوی	لثوی	دندانی	میان‌دندانی	لب‌ودندانی	دولبی
ʔ	– q	k ɡ				t d			p b	انسدادی
h	x –			š –			θ ð	f v		سایشی
				č ǰ						انسایشی
					n				m	خیشومی
					r					لرزشی
					l					کناری
			y							غلت

2) سایشی‌های تیغه‌ای هم به گونۀ لثوی /s/ <س> و /z/ <ز> تولید می‌شوند و هم به گونۀ میان‌دندانی /θ/ <ث> و /ð/ <ذ> (ذال مُعجَمه). به علت حضور بیشتر گونۀ میان‌دندانی (به‌ویژه در گفتار گویشوران کم‌سواد و کهنسال)، ظاهراً سایشی‌های /θ/ و /ð/ بنیادی‌تر از /s/ و /z/ هستند:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
زانو	ðâni	سال	θâl
زمین	ðimin	سیاه	θiyâ
زاغ	ðâq	سبز	θowð
دیزی	diði	کاسه	kâθe
آزاد	âðâd	آسان	âθun
مزه	meððe	کنیسه	keniθâ
بز	boð	اسب	aθm
دراز	derâð	دست	daθθ

البته واج /ð/ <ذ> گاهی نتیجۀ تغییر آوایی یا تضعیف واج انسدادی دندانی /d/ <د> پس‌از مصوت است، مانند xeðâ «خدا»؛ eðene «آدینه/جمعه»؛ eθbeð «سفید» و šeðan «رَفتن» (قس bešde «رفته‌است»)، beðan «بودن» (قس bebde «شده‌است») و dâvið «داوید/داوود».^ix در جیدی واج /ž/ <ژ> نیز وجود ندارد و به‌جای آن از /ǰ/ <ج> استفاده می‌شود، مانند moǰe «مُژه»؛ ǰâpun «ژاپن»؛ ǰâkat «ژاکت». صامت‌های چاکنایی /h/ و /ʔ/، در واژه‌های دخیل از عربی و عبری، غالباً به‌صورت حلقی (/ħ/ و /ʕ/) تلفظ می‌شوند، مانند ruħoš «روحش»؛ sebâ saħb-i «فردا صبحش»؛ ševʕâ «قَسَم»؛ ye sâʕat o nim «یک ساعت و نیم».

• جیدی مانند فارسی معیار شش مصوت (واکه) دارد که /i, e, a, â, o, u/ هستند. همچنین، در جیدی چهار مصوت مرکّب آوایی [ow]، [ew]، [âw] و [aw] دیده می‌شود، مانند θow «سیب»؛ θowθ «سبوس»؛ mew «مُو/تاک»؛ newker «نوکر»؛ hewð «حوض»؛ ðâw «زائو»؛ bepawn «پائیده‌ام».²

واج‌شناسی تاریخی

از دید درزمانی، جیدی گویشی شمال‌غربی است، ولی به دلیل قرار گرفتن این گویش و دیگر گویش‌های مرکزی ایران در منطقۀ همپوشی یا حائلِ میانِ زبان‌های شمالی و جنوبی که نتیجۀ آن به وجود آمدن آمیختگی زبانی است، مواردی از تحولات آوایی مربوط به زیرشاخۀ جنوب‌غربی زبان‌های ایرانی نیز در آن دیده می‌شود.

برخی تناظرات آواییِ مهم‌تر این گویش:

1) آوای /w/ ایرانی میانه در آغاز کلمه، در این گویش (و دیگر گویش‌های مرکزی) بیشتر به‌صورت /v/ باقی مانده و برعکس زبان فارسی (و دیگر زبان‌ها و گویش‌های جنوب غربی) به /b/ یا /ɡ/ بدل نشده‌است:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
گشنه	veyše	باران	vârun	باد	vâð
گذر-	veðer-	برف	varf	بچه	veče
گذشت-	veðašd-	بد	vað	بیدار	vidâr

2) آوای /y/ ایرانی میانه در آغاز کلمه، در چند واژۀ این گویش (و دیگر گویش‌های مرکزی) باقی مانده، ولی در زبان فارسی (و دیگر زبان‌ها و گویش‌های جنوب غربی) به /ǰ/ بدل شده‌است:

فارسی	جیدی		فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
جاری (زن‌برادرشوهر)	yâð		جوش	yuš	جو	ye
یانه (هاون)	yâne		جابجا	yâbeyâ	جُستن	yoθθan

3) وجود آوای /ǰ/ شمالی دربرابر /z/ جنوبی. آوای ایرانی باستانِ */-č-/ در این گویش به /ǰ/ بدل شده‌است، ولی در فارسی و دیگر زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، به /z/ تبدیل شده‌است:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
بازار	vâǰâr	زیر	ǰir	زن	ǰan
ارزان	eǰun	تازه	tâǰe	زنده	ǰande
ریز-	reǰ–	بیز-	viǰ–	دویدن	teǰ–

4) وجود آوای /z/ شمالی (در جیدی /ð/) دربرابر /d/ جنوبی. آوای ایرانی باستانِ */z/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، باقی مانده ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، مانند فارسی به /d/ دگرگون شده‌است:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
دیروز	eðeri	دانست- (بن ماضی)	ðunâ-	داماد	ðumâð

5) وجود آوای /r/ شمالی دربرابر /s/ جنوبی:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
آسیاب دستی	ârči	آبستن	ovir	پسر	pir

6) خوشۀ صامتی ایرانی باستانِ */dw/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، مانند پارتی و جیدی به /b/ بدل شده، ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، مانند فارسی به /d/ تحول یافته‌است:

فارسی	ایرانی‌باستان	پارتی	جیدی
در	<*dwar	bar	bar
دیگر	<*dwitya	bid	bi

از تحولات آوایی مهم جیدی می‌توان به تضعیفِ صامت‌های گرفته اشاره کرد. در اثر این تغییر آوایی، صامت‌های گرفته حذف شده‌اند. این موارد عبارت‌اند از:

1) حذف صامت‌های /x/ و /h/ از آغاز واژه:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
هلو	ili	خریدن	irintan	خربزه	arbiðe
هیچکی/هیچ‌کس	iški	خُفتن، خوابیدن	iyowθâ-	خرما	ormâ
هرکه	arki	خمیر	imir	خُرد	ird
هجده	ižde	هوو	evu	خشک	ošɡ
همیشه	amiše	حالا	âlâ	حنا	enâ

با این حال، گاه صامت /x/ در واژه‌هایی مانند xow «خواب»، xox «خواهر»، xuntan «خواندن»، xin «خون»، xorθi «خُسور» (مادرزن/مادرشوهر) حفظ شده‌است.

2) حذف صامت /x/ از میان یا پایان واژه:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
ساختن	θâtan	دختر	dot
سوختن	θowtan	سرخ	sir
ریختن	ritan	تلخ	tâl
بیختن	vitan	فروختن	ferâtan

3) حذف صامت /q/ از پایان واژه:

فارسی	جیدی
دروغ	duru
چراغ	čerâ

4) سایشی‌شدگی صامت /d/ پس‌از مصوت به /ð/ در میان یا پایان واژه. برای مقایسه، معادل واژه‌های جیدی در دو گویش گزی و مُشکنانی نیز ارائه شده‌است. شایان ذکر است که این تغییر در فارسی قدیم هم رخ داده بوده‌است، مانند «بُوَذ» و «باشذ» به‌جای «بُوَد»، «باشد» که به آن ذال معجمه گفته می‌شده‌است:

فارسی	مُشکنانی	گزی	جیدی
خانه (< کده)	kiye	kiye	keðe
سگ (kūdaɡ پهلوی)	kuwe	kuwe	kuðe
برادر	berâ	berâ	beðâr
بادام	vâhâm	vâʔum	vâðum
کدو	küvi	küʔü	kiði
روده	ruyi	ruwe	ruðe
چادر	čowor	čowr	čeðor
سفید	sibi	ösbö	esbeð
مادر	mâ	mâ	mâð
دود	dü	dü	dið
زود(ی)	zü	zü	ðiði
نخود	nexow	noxo	noxoð
گنبد	ɡonbez	ɡumbö	ɡombeð

ولی در مثال زیر، به مانند دیگر گویش‌های منطقۀ اصفهان، تضعیف یا حذف /d/ پس‌از مصوت رخ داده‌است:

فارسی	مُشکنانی	گزی	جیدی
بازی (kādaɡ پهلوی)	kaha	kaʔa	ka:

تبدیل مذکور، یعنی سایشی شدن /d/ به /ð/ عمومیت ندارد و در برخی واژه‌ها مانند مثال‌های زیر رخ نداده‌است:

فارسی	مُشکنانی	گزی	جیدی
بیدار	biyâr	biyâr	bidâr
قدم	—	qiyam	qedam

5) تضعیف صامت‌های لبی /b/ و /f/ به غلتِ /w/ پس‌از مصوت؛ در این موارد، مصوت افتادۀ /â/ به /o/، و مصوت افتادۀ /a/ به /e/ بدل شده‌است:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
لب	lew	شب	šew	آب	ow
درفش	derewš	کبک	kewk	خواب	xow
ابر	ewr	کفش	kewš	جوراب	ǰirow

در واژه‌های θowð «سبز» و owθâr «افسار»، مصوت افتادۀ /a/ به‌جای /e/ به /o/ بدل شده‌است:

6) مصوت /u/ ایرانی میانه در جیدی در اثر پیشین‌شدگی به /i/ بدل شده‌است، مانند:

فارسی	جیدی	فارسی	جیدی	فارسی	جیدی
سرخ	θir	مو	mi	خون	xin
خوک	xik	دوک	dik	رو (صورت)	ri
سوسک	θiθk	ننو	nâni	ابرو	abri
سوزن	θiðun	نور	nir	کوچه	kiče
ستون	θittin	هلو	ili	کوره	kire
قشنگ (مقبول)	maqbil	توت	tit	موش	miš
زالو	ðeli	صندوق	θandiq	مورچه	mirče
زانو	ðâni	جادو	ǰâdi	حسود	haθit
ترازو	terâði	پول	pil	تنور	tenir
آهو3	âhi	انگور	anɡir	مادرزن/مادرشوهر	xorθi

ویژگی‌های صرفی اسم، صفت، ضمیر، حرف اضافه

اسم جنس دستوری و حالت ندارد. نشانۀ جمع مانند فارسی گفتاری تکواژ -â است، مثل ǰið-â «یهودها»، ɡuym-â «مسلمان‌ها». صفت وصفی و مضاف‌الیه با نشانۀ اضافه (کسرۀ اضافه) پس‌از اسمِ موصوف و مضاف می‌آیند، مانند beðâr-e bele-m «برادرِ بزرگم»، daθθ-e xox-od «دستِ خواهرت»، oðun-e jiði esfouni «زبانِ جیدیِ اصفهانی». نشانه‌های نکره به‎مانند فارسی‌اند (عدد «یک» و یای نکره): âdem-e delraħm-i bo «آدم دل‌رحمی بود»، ye nâli pâkiðe «یک تشک پاکیزه». صفت تفضیلی و عالی با پسوندهای -tar و -tarin ساخته می‌شود: bele-tar(-in) «بزرگ‌تر(ین)».

ضمایر شخصی آزاد و پیوسته عبارت‌اند از:

ضمایر پیوستۀ		ضمایر آزاد
-م	-(o)m	من	mun
-ت	-(o)d	تو	to
-ش	-(o)š	او	un
-مان	-(o)mun	ما	âmâ
-تان	-(o)dun	شما	šemâ
-شان	-(o)šun	آنها	unâ / išun

ضمیرهای پیوسته علاوه‌بر نقش ملکی، در تصریف فعل‌های ماضی متعدی نقش فاعلی هم دارند. ضمیر مشترک xo(č)- «خود» است که همیشه با ضمایر پیوسته به کار می‌رود، مانند xočaš/xoš «خودش». حروف اضافه جیدی، به‌جز râ «را»، همه پیش‌اضافه‌اند، مانند að/eð «از»؛ be، še و piš «به»؛ xod(e) و bâ «با»؛ berâ و vâθe «برایِ/واسه»؛ tu «تویِ»، مانند eð ulâm šeðe «از دنیا رفته»، mun piš-e pir-od be-m-vât «من به پسرت گفتم»، še/be mun buwâ «به من بگو»، pilâ-m-â še-d netune «پول‌هایم را بهت نمی‌دهم»، pil-oš-â še-š de «پولش را بهش بده»، dim-e aθb-oš «رویِ اسبش»، xode večâ-šun ka:-mun karte «با بچه‌هایشان بازی می‌کردیم»، xode ǰan-om «با زنم».⁴

ویژگی‌های صرفی فعل

• فعل دو مادّۀ مضارع و ماضی دارد و صفت مفعولی نیز با افزودن دو پسوند -e و -a به مادّۀ ماضی ساخته می‌شود، مانند xort-e «خورده» و pa «پاییده». شناسه‌های فعلی در تصریف ساخت‌های مضارع (لازم و متعدی) و ماضی (فقط لازم) به کار می‌روند و عبارت‌اند از:

فارسی	ماضی	مضارع
1شخص‌مفرد	-un	-un
2شخص‌مفرد	-i	-i/-e/-Ø
3شخص‌مفرد	-Ø	-u
1شخص‌جمع	-im	-im
2شخص‌جمع	-id	-id
3شخص‌جمع	-end	-end

• شناسۀ دوم شخص مفرد مضارع به سه گونه ظاهر می‌شود: تکواژ -i در مضارع اخباری، تکواژ -e در مضارع التزامی و تکواژ -∅ (شناسۀ صفر) در ساخت امری به کار می‌رود، گرچه گاهی از -e برای ساخت امری نیز استفاده می‌شود. نشانۀ استمراری فعل (معادل با پیشوند «می-» در فارسی) پسوند /-e/ است که فقط در دو ساخت مضارع اخباری و ماضی استمراری کاربرد دارد و همواره در پایان فعل قرار می‌گیرد. در بقیۀ ساخت‌های فعلی از پیشوند be- (معادل با پیشوند «بــ» در فارسی) استفاده می‌شود. این پیشوند در بافت‌های گوناگون به شکل‌‌های ba-، bo-، bu-، bi-، b- نیز ظاهر می‌گردد، مانند:

بریز	bi-riǰ	بگویم	bu-vâun	برویم	be-šim
بیاور	b-âr	بخور	bo-xor	بخورم	ba-xrun

• جیدی دو زمان مضارع و ماضی، و چهار وجه اخباری، التزامی، امری و تمنایی دارد و ساخت جداگانه‌ای برای آینده در آن دیده نمی‌شود. ساخت مضارع افعال لازم و متعدی یکسان است. در جداول زیر، صیغگان مضارع فعل لازم «گشتن» و فعل متعدی «خوردن» آمده‌است:

صیغگان مضارع فعل لازم «گشتن» (با مادّۀ مضارع ɡart-)

مضارع التزامی		مضارع اخباری
بگردم	be-ɡart-un	می‌گردم	ɡart-un-e
بگردی	be-ɡart-e	می‏‌گردی	ɡart-i-ye
بگردد	be-ɡart-u	می‏‌گردد	ɡart-u-ve
بگردیم	be-ɡart-im	می‏‌گردیم	ɡart-im-e
بگردید	be-ɡart-id	می‏‌گردید	ɡart-id-e
بگردند	be-ɡart-end	می‏‌گردند	ɡart-end-e

صیغگان مضارع فعل متعدی «خوردن» (با مادّۀ مضارع xer-/xr-)

مضارع التزامی		مضارع اخباری
بخورم	ba-xr-un	می‌خورم	xer-un-e
بخوری	ba-xr-e	می‏‌خوری	xer-i-ye
بخورد	ba-xr-u	می‏‌خورد	xer-u-ve
بخوریم	ba-xr-im	می‏‌خوریم	xer-im-e
بخورید	ba-xr-id	می‏‌خورید	xer-id-e
بخورند	ba-xr-end	می‏‌خورند	xer-end-e

ولی ساخت ماضی افعال لازم و متعدی متفاوت است؛ به این معنا که در تصریف ساخت‌های ماضی افعال متعدی، به‌جای شناسه‌های فعلی، از ضمایر پیوسته برای ارجاع به فاعلِ جمله استفاده می‌شود. در این ساخت که به کُنایی^x معروف است، ضمایر پیوسته در نقش فاعل، پیش‌از مادۀ ماضی (به‌جز ماضی استمراری) قرار می‌گیرند. استفاده از ضمایر پیوسته به جای شناسه، در ساخت مضارع چند فعل از جمله افعال وجهی هم دیده می‌شود.

جدول‌های صیغگان ماضی فعل لازم ɡartan «گشتن» (با مادۀ ماضی ɡartâ- و صفت مفعولی ɡarta-):

ماضی ساده		ماضی استمراری
گشتم	be-ɡartâ-un	می‏‌گشتم		ɡartâ-un-e
گشتی	be-ɡartâ-y	می‏‌گشتی		ɡartâ-y-e
گشت	be-ɡartâ	می‌‏گشت		ɡartâ-e > ɡarta
گشتیم	be-ɡartâ-ym	می‏‌گشتیم		ɡartâ-ym-e
گشتید	be-ɡartâ-yd	می‏‌گشتید		ɡartâ-yd-e
گشتند	be-ɡarta-nd	می‏‌گشتند		ɡarta-nd-e

 

ماضی نقلی		ماضی التزامی
گشته‌ام	be-ɡarta-un	گشته باشم	be-ɡarta-bun
گشته‌ای	be-ɡarta-y	گشته باشی	be-ɡarta-be
گشته‌است	be-ɡarta	گشته باشد	be-ɡarta-bu
گشته‌ایم	be-ɡarta-ym	گشته باشیم	be-ɡarta-bim
گشته‌اید	be-ɡarta-yd	گشته باشید	be-ɡarta-bid
گشته‌اند	be-ɡarta-nd	گشته باشند	be-ɡarta-bend

 

ماضی بعید نقلی				ماضی بعید
گشته بوده‌ام	be-ɡarta-beðoun			گشته بودم	be-ɡarta-boun
گشته بوده‌ای			be-ɡarta-beðey	گشته بودی	be-ɡarta-boy
گشته بوده			be-ɡarta-beðe	گشته بود	be-ɡarta-bo
گشته بوده‌ایم	be-ɡarta-beðeym			گشته بودیم	be-ɡarta-boym
گشته بوده‌اید		be-ɡarta-beðeyd		گشته بودید	be-ɡarta-boyd
گشته بوده‌اند		be-ɡarta-beðend		گشته بودند	be-ɡarta-bend

جدول‌های صیغگانِ ماضی فعل متعدی xortan «خوردن»:

ماضی ساده		ماضی استمراری
خوردم	be-m-xort	می‏‌خوردم	xort-em-e
خوردی	be-d-xort	می‏‌خوردی	xort-ed-e
خورد	be-š-xort	می‌‏خورد	xort-eš-e
خوردیم	be-mun-xort	می‏‌خوردیم	xort-emun-e
خوردید	be-dun-xort	می‏‌خوردید	xort-edun-e
خوردند	be-šun-xort	می‏‌خوردند	xort-ešun-e

 

ماضی نقلی		ماضی التزامی
خورده‌ام	be-m-xorte	خورده باشم	be-m-xorte-bu
خورده‌ای	be-d-xorte	خورده باشی	be-d-xorte-bu
خورده‌است	be-š-xorte	خورده باشد	be-š-xorte-bu
خورده‌ایم	be-mun-xorte	خورده باشیم	be-mun-xorte-bu
خورده‌اید	be-dun-xorte	خورده باشید	be-dun-xorte-bu
خورده‌اند	be-šun-xorte	خورده باشند	be-šun-xorte-bu

 

ماضی بعید نقلی		ماضی بعید
خورده بوده‌ام	be-m-xorte-beðe	خورده بودم	be-m-xorte-bo
خورده بوده‌ای	be-d-xorte-beðe	خورده بودی	be-d-xorte-bo
خورده بوده‌است	be-š-xorte-beðe	خورده بود	be-š-xorte-bo
خورده بوده‌ایم	be-mun-xorte-beðe	خورده بودیم	be-mun-xorte-bo
خورده بوده‌اید	be-dun-xorte-beðe	خورده بودید	be-dun-xorte-bo
خورده بوده‌اند	be-šun-xorte-beðe	خورده بودند	be-šun-xorte-bo

ضمایر پیوسته در نقش فاعلی معمولاً پیش‌از مادۀ ماضی قرار می‌گیرند، ولی در تصریف ماضی سادۀ سه فعل «آوردن»، «دانستن» و «داشتن» ضمایر پیوسته استثنائاً بعد از مادّۀ ماضی می‌آیند:

داشتند	dârt-ošun	دانستند	ðunâ-šun
می‌داشتند	dârt-ošun-e	می‌دانستند	ðunâ-šun-e
داشته‌اند	dârte-šun	دانسته‌اند	ðuna-šun
داشته بودند	dârte-šun-bo	دانسته بودند	ðuna-šun-bo
—–	—–	دانسته باشند	ðuna-šun-bu
داشته بوده‌اند	dârte-šun-beðe	داشته بوده‌اند	ðuna-šun-beðe

نهی (امر منفی) با وند ma-/me- ساخته می‌شود: m-ede «نده»، me-xand «نخند»، m-âr «نیاور»، me-rin «نخر». گونه‌ای ساخت تمنایی فقط به صیغۀ سوم شخص مفرد وجود دارد که با افزودن شناسۀ -â به‌جای شناسۀ -u ساخته می‌شود:

خدا بیامرزدش	xeðâ be-š-âmorð-â
خدا نگه‌دارش باشد	xeðâ ɡušdâr-oš b-â

گاهی این ساخت در معنی مضارع التزامی هم به کار می‌رود:

اگر یادت باشد می‌گفتند این ثواب دارد

aɡar virod b-â vâtešune in miθvâ dâru

به دلیل تاریخی، دو فعل اسنادی/ربطی «بودن» و «شدن» مادۀ فعلی واحدی دارند: b- مادّۀ مضارع، bo-/beð-/bd- مادّۀ ماضی و beðe-/bde- صفت مفعولی است. البته در تصریف فعل «بودن» از پسوند استمراری -e و پیشوند be- استفاده نمی‌شود. همچنین، برای مضارع اخباری «بودن» از صورت‌های پیوسته آن استفاده می‌شود، مانند نمونه‌های زیر:

فعل «شدن»		فعل «بودن»
می‏‌شود	b-u-ve	است (می‌باشد)	-u
بشود	be-b-u	باشد	b-u
بشو	be-b-i	باش	b-i
شد	be-bo	بود	bo
می‏شد	bo-ʔe	می‌بود	bo-ʔe
شده‌است	be-bde	بوده‌است	beðe
شده‌بود	be-bde-bo	بوده‌بود	beðe-bo

تفاوت این دو فعل را در دو جملۀ زیر نیز می‌توان دید:

خسته شد	xaθθe be-bo	خسته بود	xaθθe bo
این گناهم پاک بشود	in âwn-om pâk bebu

در تصریف افعال وجهی نیز به‌جای شناسه، از ضمایر پیوسته فاعلی استفاده می‌شود. این افعال «توانستن» با مادّۀ مضارع و ماضی هم‌آوای /šâ-/؛ «خواستن» با مادّۀ مضارع /ɡu-/ و ماضی /ɡuma-/؛ «بایستن» با مادّۀ مضارع /ɡu-/ و مادۀ ماضی /ɡâ-/ هستند.

ماضی استمراری		مضارع اخباری
می‌توانستم	be-šâ-m-bo	می‌توانم	be-šâ-m
می‌توانستی	be-šâ-d-bo	می‌توانی	be-šâ-d
می‌توانست	be-šâ-š-bo	می‌تواند	be-šâ-š
می‌توانستیم	be-šâ-mun bo	می‌توانیم	be-šâ-mun
می‌توانستید	be-šâ-dun bo	می‌توانید	be-šâ-dun
می‌توانستند	be-šâ-šun-bo	می‌توانند	be-šâ-šun

 

ماضی استمراری		مضارع اخباری
می‌خواستم	ɡuma-m-e	می‌خواهم	ɡu-m-e
می‌خواستی	ɡuma-d-e	می‌خواهی	ɡu-d-e
می‌خواست	ɡuma-š-e	می‌خواهد	ɡu-š-e
می‌خواستیم	ɡuma-mun-e	می‌خواهیم	ɡu-mun-e
می‌خواستید	ɡuma-dun-e	می‌خواهید	ɡu-dun-e
می‌خواستند	ɡuma-šun-e	می‌خواهند	ɡu-šun-e

فعل اصلی پس از دو فعل وجهی «توانستن» و «خواستن» به وجهِ التزامی می‌آید:

می‌توانیم برویم	bešâmun bešim
نمی‌توانستیم حرف بزنیم	nešâmunbo benɡârim
می‌خواهیم برویم	ɡumune bešim

ضمایر پیوسته فاعلی از فعل جدا شده و به مفعول متصل می‌شوند:

از من چه می‌خواهی؟	eð mun čiči-d ɡu-ve?
هرچه از او می‌خواهی …	arci-d eð un ɡu-ve

فعل وجهی بایستن به مانند فارسی است و از صورت فعلی bâyed «باید» استفاده می‌شود: bâyed bepušun «باید بپوشم»، ولی دو صورت ɡubu «باید» و ɡuma-bu «بایست» هم ظاهراً وجود داشته‌اند/دارند که برجیان (2019) فقط دومی را ذکر کرده‌است:

باید حرف بزرگترها را گوش بدهیم

ɡumaa-bu ħarf-e beleytarâ râ ɡuš etim

فعل مجهول با افزودن صیغگان فعل کمکی «شدن» به صفت مفعولی فعل اصلی ساخته می‌شود: košte buve «کشته می‌شود»، košte bebo «کشته شد»، košte bebde «کشته شده‌است». مصدر با افزودن دو پسوند -an و -(â)mun به مادۀ ماضی ساخته می‌شود، مثل ferâtan «فروختن»، feresnan «فرستادن»، vât-âmun «گفتن»، xort-âmun «خوردن»، šeδ-an و  šo:-mun«رفتن»، baθθ-an و baθθ-âmun «زدن».⁵

ویژگی‌های نحوی

مهم‎ترین ویژگی نحوی این گویش، جابجایی ضمایر پیوسته در نقش فاعلی (عامل) و اتصال‌شان به دیگر عناصر قرار گرفته قبل از مادۀ ماضی فعل است. مهم‎ترین این عناصر مفعول صریح (مفعول رایی) و جزء غیرفعلی فعل مرکّب‌اند:

دو تا پسرهایم زن گرفته‌اند	di tâ pirâ-m ǰan-ošun bexâθθe
دخترم شوهر کرده‌است	dot-om mere-š bekarte
دایره (دف) می‌زدند	dâriye–šun baθθe
قسم خوردم	ševʕâ-m bo-xort
ملایی که ختنه می‌کرد	mallâ-yi ke milâ-š karte

اگر مفعول صفت بیانی داشته باشد، ضمیر فاعلی به صفت بیانی متصل می‌شود، نه به موصوف:

یک خانۀ کوچک داشت

ye keðe kučuli-š dârt

اگر هر دو عنصر وجود داشته باشند، ضمیر پیوسته فاعلی به مفعول متصل می‌شود:

باز کرد	tâq-oš nâ
در را باز کرد	bar-oš tâq nâ
در خانه را باز کرد	bar keðe-š tâq nâ

ضمیر پیوسته فاعلی پس از ضمیر پیوسته ملکیِ مفعول می‌آید:

مشق‌هایش را نیاورده	mašqâ-š-oš nâʔârte
دستم را گرفت	daθ-om-oš biɡifd

ضمیر فاعلی می‌تواند پس از مسندِ مفعول (تمیز) هم قرار بگیرد:

[در قدیم] ذبح را گناه می‌دانستند

šehitâ râ âwn–šun ðunaʔa

ضمایر پیوستۀ فاعلی به قید (معمولاً در صورت نبود مفعول) هم وصل می‌شود:

خیلی خوردم	xeyli-m bexort
هروقت دیدم، به تو می‌گویم	arvaxt-om bidi, be to vâune

ولی ضمیر پیوسته فاعلی برخلاف برخی دیگر از گویش‌های مرکزی به مفعول غیرصریح متصل نمی‌شود:

از من پرسید	eð mun e-š-parθâ
ازم گرفت	eð-om i–š-ɡifd

ضمایر پیوسته به مانند فارسی نقش مفعولی نیز دارند، مانند: be-šun-xeru «بخوردشان»، be-š-ferâšu «بفروشدش»، ve-m-ɡarnuve «برم‌می‌گردانَد»، pâk-oš keruve «پاکش می‌کند».

در ساخت‌های ماضی، ضمایر پیوسته در دو نقش فاعلی و مفعولی با هم همنشینی دارند. در این موارد ضمیر پیوستۀ مفعولی پس از ضمیر پیوستۀ فاعلی به کار می‌رود: na-šun-oš-ferât «نفروختندش»، pâk-om-oš bekart «پاکش کردم».⁶

واژگان

xox «خواهر»؛ bowθire «پدرزن/پدرشوهر»؛ θart «نردبان»؛ θandi «هندوانه»؛ keveǰ «زالزالک»؛ run «روغن»؛ xeyrat «خاگینه/نیمرو»؛ išpiš «شپش»؛ donde «زنبور»؛ kukume «جغد»؛ ɡešt «همه»؛ xeθartan «چاییدن»، onɡoθ «انگشت»؛ oðun «زبان»؛ bebe «مردمک»؛ âyuve «دهن‌دره»؛ ošniǰe «عطسه»؛ ɡenâθ «خسیس»؛ kelonɡoθ «با انگشت جستجو کردن»؛ ɡâre «پایین»؛ mofleq «کبوتربچه»؛ θiriǰi «سرخک»؛ ɡâxâre «گهواره»؛ il-o-obe «کس‌وکار»؛ enɡâšdemun «حرف زدن»

برخی واژه‌های عمدتاً دینیِ دخیل از زبان عبری (یا احیاناً دیگر زبان‌های سامی) در زیر آمده است:

فارسی	عبری	جیدی
گدا، فقیر	עָנִי (ʕāni)	âni
نماز شب	ערבית (ʕarvit)	arvit
گناه	עָווֹן (ʕāwon)	âwn / âwn-e vadây
دنیا	עוֹלָם (ʕolām)	ulâm
حرام	אָסוּר (āsur)	âsir
ظالم	אַכְזָר (axzār)	axsâr
قبرستان	בֵּית חַיים (bet ḥayim)	betehaym
تفسیر، موعظه	דָּרַשׁ (dāraš)	dârâš
غرور، تکبر	גְּבַהּ (ɡevah)	ɡavâ
دزد	גַּנָּב (ɡanāv)	ɡenow
زشت	גְזֵרָה (ɡezerā)	ɡezerâ
مسلمان	גוים (ɡoyim)	ɡuym
خواب	חֲלוֹם (ḥalom)	halum
استغفرالله، نعوذبالله	חס ושלום (ḥas wešālom)	hasbe-šâlom
سجده	הִשׁתַחֲוּוּת (hištahawut)	hištaħavim
سیّد	כֹּהֵן (kōhēn)	kuven
سلامتی	לחיים (leḥayim)	leħayim
غسلگاه	מִקְוֶה (miqwa)	maqve
عید	מועד (moʕed)	maʔð
فرشته	מלאך (malāk)	melâx
عزرائیل	מלאך המוות (malāx ha-māwet)	melax-movat
قربانگاه	מִזבֵּחַ (mizbeāḥ)	miðbeyah
ختنه	מִילָה (milā)	millâ
نماز عصر	מִנחהַ (minḥā)	minhâ
ثواب، کار خیر	מִצְוָה (mitzvah)	miθvâ
پیغمبر	נביא(nabi)	nâvi
زجر، شکنجه	נְקָמָה (neqāmā)	neqâmâ
زیبا	נשמה (nešāmā)	nešâmâ
شنبه	שַׁבָּת (šabbat)	šabbât
سلام علیکم	שלום עלהם(šālom-ʕaleyxem)	šâlom-alexem
شیطان	שטן  (satan)	sâtân
جن	שֵׁדִים (šedim)	šeðim
اشباح و اجنه	שֵׁדִים ומזיקים	šeðim-o-mazliqim
ذبح شرعی	שחיטה (šeḥitā)	šeħitâ
مناجات	סְלִיח֜וֹת (selihot)	selihut
دروغ	שֶׁקֶר (šeker)	šeqer
قسم	שְׁבוּעָה (ševuʕā)	ševʕâ
نجس	טָמֵא (ṭāme)	tâme
روزه	תַּעֲנִית (taʕnit)	taʔnit
نماز	תְּפִלָּה (tefilā)	tefilâ
تورات	תּוֹרָה (torāh)	turâ
شراب	יַיִן (yāyin)	yâʔin
اورشلیم7	יְרוּשָׁלַיִם	yerušâlâyim

/محمدمهدی اسماعیلی/

 

منابع

ابراهیمی، ایوب، فرهنگ واژه‌ها و اصطلاحات جیدی: گویش یهودیان محلۀ اصفهان[کتاب الکترونیکی]، لس‌آنجلس: 7dorim، 2018، مرکز پژوهش و مطالعات یهودیان ایران، 2026.

Retrieved June 7, 2026, from https://www.7dorim.com/wp-content/uploads/2021/03/Esfahani.pdf.

صدری، جمال ، گویش مُشکنان، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1386ش.
کلباسی، ایران، گویش کلیمیان اصفهان: یک گویش ایرانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش.

Borjian, Habib, “Judeo-Isfahani: the Iranian lanɡuaɡe of the Jews of Isfahan”, Journal of Jewish lanɡuaɡes, vol. 7, no.2 (Dec.2019).

Wikimedia Commons,2023. Retrieved June 9, 2026, from https://commons.wikimedia.org/wiki/TimedText:Masouda_speaking_Judeo-Esfahani.webm.en.srt.

1. کلباسی، ایران، گویش کلیمیان اصفهان: یک گویش ایرانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش.[↩]

2. ابراهیمی، ایوب، فرهنگ واژه‌ها و اصطلاحات جیدی: گویش یهودیان محلۀ اصفهان [کتاب الکترونیکی]، لس‌آنجلس: 7dorim، 2018، مرکز پژوهش و مطالعات یهودیان ایران، 2026.

   Retrieved June 7, 2026, from https://www.7dorim.com/wp-content/uploads/2021/03/Esfahani.pdf.[↩]

3. برجیان، حبیب، گنجینۀ گویش‌های ایرانی :استان اصفهان، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1394ش.[↩]
4. Abrahamian, Roubene, Dialectes des Israélites de Hamadan et d’Ispahan et dialecte de Baba Tahir, Paris: Librairie D’Amérique Et D’Orient, 1936.[↩]
5. Yarshater, Ehsan, “The Jewish communities of Persia and their dialects”, in Mémorial Jean de menasce, ed. Ph. Giɡnoux and A. Tafazzoli, Louvain: Imprimerie Orientaliste,1947.[↩]
6. Stilo, Don, “Isfahan. xix: Jewish dialect”, in Encyclopaedia Iranica, ed. Ehsan Yarshater, vol.14, New York: Encyclopaedia Iranica Foundation, 2008.[↩]
7. Borjian, Habib, “What is Judeo-Median—and how does it differ from Judeo-Persian?”, Journal of Jewish lanɡuaɡes, vol. 2, no.2 (Nov.2014).[↩]
8. Borjian, Habib, “Judeo-Isfahani: the Iranian lanɡuaɡe of the Jews of Isfahan”, Journal of Jewish lanɡuaɡes, vol. 7, no.2 (Dec.2019).[↩]
9. این پدیده را عامه نوک‌زبانی حرف زدن (lispinɡ) می‌گویند و آن را منتسب به لکنت زبان داشتن حضرت موسی (به دلیل رسیدن آتش به زبان او) می‌دانند.[↩]
10. ergative[↩]

1. کلباسی، ص 13-16؛ برجیان، 1394ش، ص 51؛ همو، 2019، ص 121-125.[↩]
2. نگاه کنید به : کلباسی، ص 24-25؛ برجیان، 2019، ص 128؛ ابراهیمی ، 2018؛ Wikimedia Commons,2023.[↩]
3. نگاه کنید به: کلباسی، ص43-51؛صدری، ص 103-208؛ Wikimedia Commons,2023.[↩]
4. نگاه کنید به: کلباسی، ص 52-65؛ Wikimedia Commons,2023.[↩]
5. نگاه کنید به: کلباسی، ص 65-114؛ برجیان، 2019، ص 134-159؛ Wikimedia Commons,2023.[↩]
6. نگاه کنید به: کلباسی، ص 127-137.[↩]
7. داده‌ها برگرفته از: ابراهیمی، 2018.[↩]