مینای نقاشی

مینای نقاشی، یکی از انواع هنر میناکاری و رایج‌ترین و اصلی‌ترین نوع آن در ایران و اصفهان.

میناکاری^* در انواعی گوناگون چون مینای نقاشی (منقوش)، مینای مُرّصع و مینای خانه‌بندی در ایران رواج داشته است. قدمت برخی از این آثار به دورۀ اشکانیان و ساسانیان می‌رسد.¹ در دورۀ اسلامی، تولید آثار مینایی با فراز و نشیب‌هایی استمرار یافت. نخستین شاهد از میناکاری در دورۀ اسلامی مربوط به دورۀ تیموری است.² از دورۀ صفوی^* و قاجار، میناکاری رونق بیشتری یافت، و به ویژه مینای نقاشی در مقایسه با انواع دیگر، به نوع مینای تزئینی با اهمیت بدل شد.³ در دورۀ قاجار^*، تکنیک‌ها و اصول سبک نگارگری بر هنرهای تزیینی گوناگون، ازجمله مینای نقاشی روی فلز، تأثیر گذاشت.⁴ در اواخر این دوره، در اثر رویدادهای اجتماعی و اقتصادی، مینای نقاشی رو به فراموشی رفت⁵ تا آنکه از سال 1310ش، شکرالله صنیع‌زاده^*، از هنرمندان اصفهان، این هنر را احیا کرد و موجب توسعۀ کمّی و کیفی چشمگیر آن شد.⁶ از آن زمان، اصفهان قطب تولید آثار مینای نقاشی در ایران شناخته می‌شود.

مینای نقاشی شبیه به نگارگری^* است جز آنکه در آن، رنگ‌ها شیشه‌گون‌اند و پس از هر بار کار بر روی اثر، باید پخته شوند.⁷ هنرمندان به منظور خلق نقاشی چهره‌ها (پُرتره‌هاⁱ) و صحنه‌های پیکره‌ای دقیق روی انفیه‌دان (تصویر 1)، قلمدان‌ها و جعبه‌ها (تصویر 2) و سایر آثار، طیف رنگی و اصول ترکیب‌بندی نگارگری را اقتباس کردند. رواج مینای نقاشی نشان‌دهندۀ سلیقۀ زیبایی‌شناختی دربار و همچنین علاقۀ روزافزون به الگوهای تصویری اروپایی بود. این آثار میزان بالایی از مهارت فنی را نشان می‌دهند، به‌ویژه در لایه‌بندی رنگ‌ها و ایجاد عمق و واقع‌گرایی. اشیای مینایی اغلب نقوش پیکره‌ای و گل‌وبوته‌ای (تصویر 3 و 4) داشتند که بازتاب‌دهندۀ ترکیب مشابه نگارگری بود. نقش‌ها از چهره‌های سلطنتی ( تصویر 5 و 6) تا صحنه‌های شکار و گاه منظره‌های الهام‌گرفته از اروپا متغیر بود. درآمیختن فنآوری‌های نگارگری در مینای نقاشی نشان‌دهندۀ مهارت بین‌رسانه‌ای هنرمندان قاجار و توانایی آنها در تطبیق فرهنگ بَصَری سنتی ایرانی با زمینه‌های تزیینی جدید است.⁸

تصویر 1: انفیه‌دان، محل نگهداری: تورنتو، موزۀ آقاخان	تصویر 2: جعبه9	تصویر 3: بازوبند با نگارۀ شاهزاده‌طهماسب10
تصویر 4: سرقلیان، اثر حیدرعلی11	تصویر 5: سنجاق‌سینه با چهرۀ فتحعلی‌شاه12	تصویر 6: ساعت جیبی با نگارۀ ناصرالدین‌شاه13

 مراحل اجرای مینای نقاشی

نخستین مرحله، تهیۀ زیرساخت اثر به کمک دواتگری، خَم‌کاری، قلمزنی^* و فنون مشابه است. در این مرحله، استادکاران فلز مس را به شکل‌های گوناگون، بدون درز و لبه‌های تیز می‌سازند (تصویر 7) تا لعاب به طور یکسان روی آن قرار بگیرد و مِس اکسید نشود.¹⁴ سپس، با تابش‌کاری یا گداخته کردن فلز و سرد کردن ناگهانی آن، مس که بر اثر دواتگری یا خَم‌کاری حالت فنری پیدا کرده است، به وضع طبیعی خود بازمی‌گردد. در سومین مرحله، برای از بین بردن چربی و اکسیدهای مس آن را داخل اسیدِ رقیق یا سرکه قرار می‌دهند. پس از اسیدکاری، سه یا چهار لایه لعاب سفید (معمولاً ساخته‌شده از ترکیب سرب، قلع، بلور و سنگ چخماق یا سیلیس) اعمال می‌شود. در دهه‌های پیش، فلز را در لعاب غوطه‌ور می‌‌کردند، ولی امروزه لعاب را با کمپرسور و پیستوله بر سطح فلز می‌پاشند. پس از هر مرحله لعاب‌گذاری، کوره‌کاری انجام می‌گیرد تا لایه‌ای شفاف و چینی‌مانند سطح فلز را کامل بپوشاند (تصاویر 8 و 9). دمای کورۀ مینا برای پخت لعاب سفید حدود 800 درجۀ سانتی‌گراد است. پس از این مرحله و با آماده شدن زیرساخت (تصویر 10)، ظرف آمادۀ طراحی و رنگ‌آمیزی است. پنجمین مرحله، نقاشی کردن اثر، و مرحلۀ پایانی، پخت نهایی آن در کوره است.

طراحی به دو روش انجام می‌شود: در روش اول، هنرمند با مداد، به صورت مستقیم طرح را روی اثر می‌کشد و سپس رنگ‌آمیزی می‌کند. در روش دوم (معروف به گرته‌برداری)، هنرمند ابتدا طرح را بر روی کاغذ می‌کشد، سپس با استفاده از وسیله‌ای نوک‌تیز، مانند سوزن، خطوط طراحی‌شده را به صورت منظم سوراخ می‌کند. پس از آن، پشت کاغذ با سُنباده‌ای نرم پرداخت می‌شود تا برجستگی‌های حاصل از سوراخ‌کاری از بین برود. در ادامه، کاغذ سوراخ‌دار را بر سطح اثر قرار می‌دهد و گرد زغال ریخته‌شده در پارچه‌ای نازک را بر روی آن می‌کشد. بدین ترتیب، طرح ترسیم‌شده از روی کاغذ به‌ شکل نقطه‌چین بر سطح اثر منتقل می‌‌شود.¹⁵ مرحلۀ بعد، نقاشی اثر شامل قلم‌گیری، رنگ‌آمیزی و پرداز زدن است (تصویر 11). در این مرحله، مخلوطی از رنگ‌های مخصوص میناکاری (اکسیدها) با محلولی مخصوص که بَست (ترکیبی سنتی از صمغ عربی رقیق و گلیسیرین) نام دارد، با قلم‌موهای ظریف به کار می‌رود.¹⁶ هنرمند پس از اتمام نقاشی، ظرف را داخل کوره قرار می‌دهد. درجۀ حرارت پخت نهایی کمتر از دمای پخت لعاب است. در مینای نقاشی اصفهان، به تناسب رنگ، معمولاً بین 650 تا 750 درجه سانتی‌گراد اثر را حرارت می‌دهند (تصویر 12).¹⁷ لازم است قبل از قرار دادن اثر در کوره، آن را روی شعلۀ ملایم حرارت بدهند تا بَست (چسب) موجود در لعاب، سوخته و زایل گردد. این مرحله مستلزم دقت فراوانی است چرا که اگر حرارت از اندازۀ لازم بیشتر شود، جوهرهای محتوای رنگ مینا می‌جوشند و سطح مینایی آبله‌گون می‌‌شود.¹⁸ مینای نقاشی امکان ایجاد اثر تصویری، سایه‌پردازی و جزئیاتی را فراهم می‌کند که در دیگر شیوه‌های میناسازی ممکن نیست.¹⁹

تصویر 7: انواع زیرساخت میناکاری از جنس مس	تصویر 8 : اِعمال لعاب با پیستوله	تصویر 9: پخت لعاب مینا در کوره
تصویر 10: زیرساخت لعاب‌کاری‌شدۀ مینا	تصویر11: مرحلۀ نقاشی	تصویر 12: پخت نقاشی در کوره

مضمون نقش‌های اجراشده با فنّ مینای نقاشی در دورۀ قاجار

در مقایسه با سایر شیوه‌های میناکاری، فنّ مینای نقاشی بیشترین شباهت را با نگارگری و نقاشی^* دارد.²⁰ ازاین‌رو، نقش‌های متنوع نقاشی ایرانی در آن قابل اجراست. در دورۀ قاجار، آثار میناکاری به لحاظ ابعاد و تنوع کاربرد محدود بوده،²¹ اما به لحاظ کیفی آثار چشمگیر و ممتازی همراه چهره‌پردازی و منظره‌نگاری‌های ظریف تولید شده است.²² در این دوره، میناکاری غالباً بر پایۀ مضامین انسانی شکل گرفت و در کنار آن، نقش‌های حیوانی، گیاهی، نوشتاری و گاهی تلفیقی نیز به کار گرفته شد. این نقش‌ها، چه به‌ شکل تک‌نگاره و چه به‌ شکل صحنه‌های جمعی، با تنوعی از رنگ‌های حاصل از اکسید فلزات بر روی اشیای گوناگون اجرا می‌شدند. در یک تقسیم‌بندی کلی، این نقوش شامل پنج گروه است:

1. نقش‌های انسانی: شامل دو نقش‌ چهره‌‌ای و جمعی.
   در گونۀ چهره‌‌ای، چهرۀ زنان و مردان با موضوعات متنوعی چون شمایل‌نگاری، چهره‌نگاری شاهان و شاهزادگان، یا تصویر نوازندگان و درویش‌ها ترسیم می‌شد. در گونۀ جمعی، صحنه‌هایی از بَزم و شادی، نبردهای پهلوانی (مانند نبرد با اژدها) و مجالس خانوادگی به تصویر درمی‌آمد.
2. نقش‌های گیاهی: پرکاربردترین نقش‌های میناکاری در دورۀ قاجار اند که اغلب شامل گل‌وبوته، به‌ویژه گل صدتومانی، می‌شود. گاهی نیز تلفیقی از نقش‌های گل و مرغ یا اِسلیمی‌ـ‌خَتایی یا ترکیبی از این‌ها در میان طرح‌های اصلی اجرا شده‌اند.
3. نقش‌های حیوانی: بیشتر شامل پرندگان و در برخی آثار، تصاویر چهارپایان‌، که معمولاً به‌صورت تک‌نگاره و در قاب‌های مشخص تصویر می‌شوند.
4. نوشته‌ها: اغلب شامل متون ادبی‌اند که به‌ویژه در کنار نقش‌های انسانی جلوه‌ای بیشتر می‌یابند.
5. نقش‌های تلفیقی: ترکیبی از چهرۀ انسان و حیوان، مانند شیر و انسان که با هم تلفیق شده‌اند.

در اغلب آثار مینای نقاشی دورۀ قاجار، نقش‌ها درون قاب‌های بسته‌ای طراحی می‌شوند که عموماً به شکل طاق‌نما، مدالیونⁱⁱ یا تُرنج جلوه‌گرند. هرچند محور اصلی موضوعات ریشه در فرهنگ ایرانی دارد، در برخی نمونه‌ها تأثیر شیوه‌ها و سبک‌های تصویری اروپایی نیز به‌وضوح قابل مشاهده است.²³

جدول 1: دسته‌بندی نقوش مینای نقاشی در آثار دورۀ قاجار
انسانی
گیاهی
حیوانی
نوشتاری
تلفیقی

مضمون نقش‌های اجراشده با فنّ مینای نقاشی در دورۀ معاصر

گسترش ابعاد و حجم آثار مینای نقاشی مهمترین تغییری است که در دورۀ معاصر رخ داده و سبب افزایش کاربرد آثار مینایی و تنوع نقش‌های آن شده است.²⁴ بنابراین، اجرای نقش‌های گوناگون در آثار این دوره، بیشتر از دوره‌های گذشته امکان‌پذیر شده است. نقش‌های اصلی مینای نقاشی در دورۀ معاصر عبارت‌اند از: ختایی، اسلیمی، گل و بته، ابنیه‌‎سازی، نوشتاری، حیوانی، انسانی و حیوانی. همچنین، سوزن‌کاری و مرغ‌وختایی از نوآوری‌های هنرمندان دورۀ معاصر اصفهان است که در دوره‌های پیشین، به این شکل سابقه نداشته است. امروزه در کارگاه‌های اصفهان، مینای نقاشی اغلب طرح‌های اسلیمی و صحنه‌هایی برگرفته از نگارگری ایرانی را به نمایش می‌گذارد (جدول 2).²⁵ گسترش کاربرد مینای نقاشی در تزئینات داخلی اماکن مقدس چون ضریح، درب و پنجره سبب شده است که آثار دارای مضامین معنوی و دینی، به ویژه در ترکیب خوشنویسی با میناکاری، جایگاه مهمی در دورۀ معاصر داشته باشند.

/طاها صنیع‌زاده/

منابع

اسلامی، مونا و رهنمون، پوپک، میناکاری روی فلز، تهران: سمت، 1391ش.

برونشتاین، لئو، «میناکاری»، ترجمۀ پرویز مرزبان، در سیری در هنر ایران: از دوران پیش از تاریخ تا امروز، زیر نظر آرتر پوپ و فیلیس اکرمن، ج6، تهران: علمی و فرهنگی، 1387ش.

رحیمی، طیبه، «میناکاری فلزی و نگرشی بر تکنیکهای اجرای آن در ایران عصر قاجار»، مطالعات ایرانشناسی، سال3، ش 5، تابستان 1396.

شریف‌زاده، عبدالمجید، «مینا: نقش و آتش»، کتاب ماه هنر، ش 45و 46، خرداد و تیر 1381.

صنیع‌زاده، حیدر، «استاد شکرالله صنیع‌زاده احیاگر و اعتلادهندۀ میناکاری معاصر»، مشکات هنر، ش8-10، پاییز 1390.

صنیع‌زاده، حیدر، «میناکاری در هفتاد سال : ۱۳70ـ۱۳00 خورشیدی»، پایان‌نامۀ کارشناسی ، دانشکدۀ پردیس اصفهان، 1371ش.

صنیع‌زاده، رضا، نگارستان صنیع‌زاده: به مناسبت بزرگداشت هنرمند برجستۀ میناساز زنده یاد استاد شکرالله صنیع زاده، اصفهان: مرکز اصفهان‌شناسی و خانۀ ملل، 1387ش.

فیض‌اللهی، غلامعلی، هنر مینا، اصفهان: نهفت، 1388ش.

هنرفر، لطف‌الله، «میناکاری»، در سیری در صنایع دستی ایران، [گردآوری] جی گلاک و سومی هیراموتو گلاک، [تهران] : بانک ملی ایران، 1355ش.

Baer, Eva, Metalwork in Medieval Islamic art, Albany: State University of New York Press, 1983.

Canby, Sheila R., Persian painting, London: British Museum Press, 1993.

Christie’s, 2026. Retrieved July 24, 2026, from https://www.christies.com/en/lot/lot-5603954.

Davids Samling, 2022. Retrieved July 24, 2026, from https://davidmus.dk/kunst-fra-islams-verden/safaviderne-og-deres-efterfolgere/item/797

Maryon, Herbert, Metalwork and enameling, London: Chapman & Hall, 1959.

Sotheby’s, 2026a. Retrieved July 24, 2026, from https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2009/arts-of-the-islamic-world-l09723/lot.76.html

Sotheby’s, 2026b. Retrieved July 24, 2026, from https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2016/arts-of-the-islamic-world-l16223/lot.320.html.

Sotheby’s, 2026c. Retrieved July 24, 2026, from https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2019/important-watches/swiss-two-rare-gold-and-enamel-hunting-cased?locale=en.

Strange, Edgar, Enamels, London: Methuen & Co., 1909.

Werge-Hartley, Jeanne, Enamelling on Percious Metals, Marlborough: Crowood Press, 2002.

1. portraits[↩]
2. medallion[↩]

1. برونشتاین، ص 2998-2999؛ هنرفر، ص 163؛ فیض‌اللهی، ص14-28.[↩]
2. برونشتاین، ص 2999.[↩]
3. Baer, p. 217-218.[↩]
4. Canby, p. 88.[↩]
5. حیدر صنیع‌زاده، 1390ش، ص35.[↩]
6. هنرفر، ص163.[↩]
7. Strange, p. 102.[↩]
8. Canby, p. 88-94.[↩]
9. Sotheby’s, 2026b.[↩]
10. Davids Samlig, 2022.[↩]
11. Sotheby’s, 2026a.[↩]
12. Christie’s, 2026.[↩]
13. Sotheby’s, 2026c.[↩]
14. اسلامی و رهنمون، ص47-48.[↩]
15. شریف‌زاده، ص35.[↩]
16. Werge-Hartley, p. 88.[↩]
17. اسلامی و رهنمون، ص47-48.[↩]
18. شریف‌زاده، ص35.[↩]
19. Maryon, p. 252.[↩]
20. حیدر صنیع‌زاده، 1371ش، ص19-20.[↩]
21. رضا صنیع‌زاده، ص14.[↩]
22. حیدر صنیع‌زاده، 1390ش، ص35.[↩]
23. رحیمی، ص136-137.[↩]
24. فیض‌اللهی، ص20.[↩]
25. Werge-Hartley, p. 91.[↩]