معارفی، حسین، معمار سنتی و مرمتگر مشهور بناهای تاریخی اصفهان.
او در 1310 در محمدآباد جرقویه* به دنیا آمد.1 جد پدری و پدرش (غلامعلی) و داییهایش ــ احمد معتمد ملقب به معتمدالبنا، اسماعیلمعمار (معمار ظلالسلطان) و علیاکبرِ معمار ــ نیز از معماران نامدار بودند.2 گفته میشود معارفی نخستین آموزشها را، در دهسالگی، نزد پدرش آغاز کرد.3 در دوازدهسالگی پدرش را از دست داد و خیلی زود در زادگاهش مشغول به کار در زمینۀ معماری شد.4 گویا یکی از نخستین بناهایی که در نوجوانی در ساختش فعالیت کرد، مسجد رکنالملک* در تخت فولاد بوده است.5 در 28سالگی (1338/.1299ش) به آبادان رفت و حدود سه سال در کنار داییهایش، احمد و علیاکبر، که از پیمانکاران معماری شرکت نفت بودند، کار کرد؛ دورهای که از نظر آموزش برای او بسیار پربار بود.6 به گفتهٔ احمدعلی بشارت* (متوفی ۱۳۹۱ش)، معارفی مدتی نیز پیمانکار راهسازی بود،7 اما درنهایت، کار بیرون از اصفهان را نپسندید و به زادگاهش بازگشت.8 در این دوره به واسطهٔ نام خانوادگی بستگانش، او را به نام معتمدی میشناختند.9
همزمان با تأسیس ادارۀ معارف و صنایع مستظرفه در اصفهان، معارفی به وسیلهٔ میرزامهدیخان ایرانی و میرزاحسینخان امید و صادقخان فاطمی (متوفی 1355ش) همکاری خود را با این اداره آغاز کرد و تعمیر برخی ساختمانها را برعهده گرفت. از اقدامات او در این دوره تبدیل خانۀ سازمانی امام جمعۀ اصفهان، به مدرسۀ بواسحاقیه/بسحاقیه است.10 بهتدریج، بهدلیل همکاری نزدیکش با ادارهٔ معارف به معارفی مشهور شد و ازهمینرو نام خانوادگیاش را به معارفی تغییر داد.11 از 1309ش و با تأسیس شعبۀ باستانشناسی در ادارۀ معارف اصفهان، معارفی فعالیت خود را بر مرمت بناهای تاریخی متمرکز کرد. او که معماری خودآموخته بود، با تکیه بر تجربه و آموختههایش در معماری و سازههای سنتی از یک سو و تجربۀ قبلی در شرکت نفت و کار با سازهها و مصالح بهروز زمان از سوی دیگر، در هردو حوزهٔ معماری قدیم و جدید به مهارت درخور توجهی رسید که وی را به جایگاه مهمترین معمار سنتی ادارۀ معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه رساند. معارفی علاوهبراینکه در مقام مجری سازه و برآورد و ناظر معماری در ساخت بناهای جدید وزارت معارف و انجمن آثار ملی فعالیت میکرد، بهعنوان مرمتگر بناهای تاریخی، بهطور عمده در اصفهان نیز شناخته میشد. اگرچه در دورههای بعد، گاه از مرمتهای او بهسبب دخالت بیش از حد در بناها و شیوۀ اجرا انتقاد کردهاند، اغلب مداخلات او را برای نجاتبخشی بناها بایسته دانستهاند.12
نخستین فعالیت مهم معارفی، تعمیر و بازچینی مَنار شرقی منارجنبان* تا روی بام (1302ش) بود.13 مرمت بخشهایی از مسجد جامع عباسی* اصفهان ازجمله کارهای مشهور و مهم اوست که بهسرانجامرساندنش زمانی طولانی برد. منارههای دو سوی ایوان جنوبی مسجد از راستای عمودی خارج شده بود، و ایوان شکافی بزرگ برداشته بود و احتمال داشت کاشیهای مسجد فروبریزد. به همین سبب، معارفی با آهنکشی به روشی نو و با استفاده از چند جرثقیل، منارهها و ایوان را از 1311 تا 1313ش به راستای اصلی بازگرداند و با میخزدن در گوشۀ کاشیها، که یک سال طول کشید، مانع ریزش کاشیهای ایوان رو به قبله شد.14 معروف است که معارفی برای فراهمکردن هزینۀ تعمیرات مسجد خانهاش را فروخت و به خانهای در خیابان نشاط و سپس به طوقچی* رفت.15 علاوهبر مرمت ایوان، تعمیر طاق و کاشی مُعرّق* هشتی ورودی مسجد و کاشیکاری قسمت بالای سنگاب* (1316ش)،16 آواربرداری راهپلههای مسجد (1318ش)،17 سرپرستی مرمت گنبدخانهٔ جنوبی با کلافکشی آهنی شکرگاه گنبد،18 تهیۀ قالب منفی برای اجرای کاشی (اتمام در 1320ش)،19 نوسازی کتیبۀ گردن گنبد (دی 1328)،20 تعمیر کاشیهای نما و محکمکاری سنگهای ازارههای مدرسۀ سلیمانیه در جنوب غربی همین مسجد، تهیه و نصب سنگ کف ایوانها (1336ش)21 و بتنریزی برای تعمیر سازۀ لنگهطاقهای غرب شبستان از سمت کوچه را نیز به او نسبت دادهاند. سرانجام با تعمیر مجدد سردر و جلوخان و منارههای سردر و نیز اجرای کاشیهای پشت سردر جامع عباسی در 1339ش، مرمت این مسجد پایان یافت.22
معارفی همچنین در مسجد جامع عتیق* با همکاری علی مَنشئی (متوفی 1349ش) و مهندس علی ریاضی، در تهیهٔ طرح و اجرای مرمت مدرسه و صفۀ منسوب به عمر در غرب مسجد و شبستان شرقی23 و نیز نظارت بر مرمت محراب اولجایتو24 مشارکت کرد. او همچنین تعمیر و اجرای پشتبند دالان در مسجد شیخ لطفالله* (1313ش)، مرمت کاشیکاری گنبد و گوی فلزیاش (از 1314 تا 1322ش) را برعهده داشت.25 اجرای سنگفرش جلوی مسجد، تخلیه و تعمیر شبستان زیرزمینی آن و بعدها (احتمالاً 1338ش به همراه منشئی) طرحریزی و اجرای کاشیهای سردر و جلوخان را، که بیشترش ریخته بود، انجام داد.26 از 1314ش، ورودی مدرسۀ جدۀ* کوچک و آجرفرشِ بام و حیاط و اتاقهای پیرامون آن را مرمت کرد.27 از دیگر کارهای مرمتی او اینهایند: برچیدن و بازچینی حدود 20 متر از مَنارۀ مسجد علی* (همراه منشئی)28 و تعمیر شبستان زیرزمینی این مسجد و کاشیکاری سردر،29 اجرای سنگفرش مسجدجامع عتیق، سرپرستی اجرای سنگفرش میدان نقش جهان*،30 مرمت مناره و مسجد سین در منطقۀ گزوبرخوار* (براساس کتیبۀ داخل بنا: 1327ش)، تکمیل مرمت منارجنبان (همراه منشئی در 1338ش)،31 مرمت شاهتیر سقف چهلستون* و پوشش بام ایوان و اجرای آبراههها و ناودان (همراه منشئی، در 1339ش)،32 تهیۀ طرح حفاظت ستونهای ایوان عالیقاپو* (همراه منشئی در 1342ش)،33 مرمت سازه و کاشیکاری سردر قیصریه*،34 برچیدن الحاقات سردر مسجد حکیم* یا جورجیر و تخریب سقاخانۀ متصل به آن،35 مرمت امامزاده جعفر*،36 مرمت گنبد هارون ولایت* و اتاقهای دو طرف گنبدخانه،37 مرمتِ نیمهتمامِ منار مسجد خواجهعلم،38 لایهبرداری تزیینات تالار اشرف،39 مرمت بقعۀ باباقاسم*، مدرسۀ امامی*، و پیبندی و مرمت اساسی بقعۀ پیربکران*.40 معارفی در پیبندی و مرمت بقعۀ شیخ ابومسعود،41 پیبندی گنبد سلطانبُختآغا*،42 استحکامبخشی منارۀ ساربان،43 مرمت مسجدجامع اُشترجان*، مسجد جامع نائین*، مسجد جامع زواره*، مسجد جامع اردستان*،44 مسجد کاج45 و بسیاری بناهای دیگر نیز همکاری داشت.46 گفتنی است همزمان با تعمیر و مرمت بناهای اصفهان، او که نزد آندره گدار*i (متوفی 1965/1344ش) و آرتور پوپii (متوفی 1969/1348ش) و دیگر معماران اعتبار و کسوتی یافته بود،47 در مرمت برخی بناهای استانهای دیگر نیز مشارکت کرد؛ ازجمله مشاوره در مرمت گنبد سلطانیه و بناهای فارس48 و مرمت بقعۀ شیخ صفیالدین اردبیلی در 1314ش با همراهی چند تن از کاشیپزان و کاشیتراشان اصفهان و آهنکشی و تعمیر سقف آسیبدیدۀ آن.49
دیگر فعالیت معارفی در دورهٔ مدیریت جواد مجدزاده صهبا* (متوفی 1324ش) و با همراهی او، نجاتبخشی کتیبهها و کاشیهای بناهایی بود که در توسعهٔ شهری اصفهان (۱۳۰۰ تا ۱۳۳۰ش) تخریب شده بودند. ازجمله سردر مسجد قطبیه* که پیش از تخریب، کاشیهای آن را پیاده کردند (1316ش) و پس از ساخت سردری مشابه در سمت جنوب باغ چهلستون کاشیها بر آن نصب شد (1320ش).50 همین کار درمورد کاشیهای سردرِ درب کوشک نیز بود (حـ51 1326ش).52 همچنین، کتیبهٔ سردر مسجد پیر پینهدوز که پس از بیرونآوردن آن از زیر لایههای الحاقی بر دیواری در چهلستون نصب شد.53
معارفی در 1343ش همراه با هیئتی از کارشناسان، ازجمله محسن فروغی (متوفی 1362ش) و هوشنگ سیحون (متوفی 1393ش) بهمنظور تعمیر ایوان مدائن به عراق رفت.54 در 1349ش نیز، همراه با علی منشئی و علی ریاضی در تهیۀ طرح و اجرای کلافکشی آهنی ایوان غربی مسجد جامع عتیق همکاری داشت.55
از فعالیتهای دیگر وی ساخت بناهای جدید ادارۀ معارف اصفهان بود؛ ازجمله اجرای معماری دبیرستان سعدی* از 1314 تا 1316ش با همکاری سیفالله تجددخواه (متوفی 1365ش)،56 اجرای معماری مدرسۀ مریمبیگم (1314ش)، بازسازی مدرسۀ کلباسی و مدرسۀ ملّیه، سرپرستی و نظارت فنی ساخت مقبرۀ صائب* از 1342 تا 1346ش57 و نظارت بر اجرای معماری مقبرۀ آرتور پوپ در مجاورت پل خواجو (1349ـ1351ش) با نقشۀ محسن فروغی.58
معارفی در اواخر عمر به نوعی بیماری چشم مبتلا شد. وزارت فرهنگ و هنر وی را برای عمل چشم به لندن فرستاد که خوشبختانه بیناییاش را بازیافت59 و تا روزهای پایانی عمر در تصاویر باقیمانده با عینک بسیار ضخیمی همچنان مشغول فعالیت دیده می شود.60 آخرین مرمت او بقعۀ ستی فاطمه است. معارفی در 2 دی 1354 درگذشت و در تکیۀ معارفی تخت فولاد اصفهان، در کنار مسجد الحسینی که موقوفه و ساختۀ خود اوست (1351ش)،61 در کنار چند تن از اعضای خانوادهاش به خاک سپرده شد. در شهریور 1355، جمعی از همکارانش در ادارۀ باستانشناسی و وزارت معارف، در شمارۀ ویژهای از نشریۀ آگاهینامه با نگارش مقالاتی از او تجلیل کردند.
/امیرحسین کریمی/
منابع
«استاد حسین معارفی معمار بناهای تاریخی خانۀ خود را فروخت تا تعمیر ایوان مسجد شاه را به پایان برساند»، آگاهینامۀ سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، ش2، بهمن 1354.
افسر، کرامتالله و موسوی، احمد، پاسداری از آثار باستانی در عصر پهلوی، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1355ش.
امامزاده، تاجالدین، گزارش ساختمان دبیرستان سعدی اسپهان، اصفهان: شرکت سهامی چاپخانۀ فروغ، 1316ش.
بحرالعلومی، حسین، کارنامۀ انجمن آثار ملّی از آغاز تا 2535 شاهنشاهی، تهران: انجمن آثار ملّی، 1355ش.
بشارت، احمدعلی، «معارفی انسانی خستگیناپذیر»، آگاهینامهٔ سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، ش 9، شهریور 1355.
بشارت، احمدعلی، میراث فرهنگی اصفهان به روایت احمدعلی بشارت، به اهتمام مسعود سیدبنکدار، اصفهان: نقش مانا، 1401ش.
بهشتیان، عباس، «معارفی بسیاری از بناهای باستانی را از خطر ویرانی نجات داد»، آگاهینامهٔ سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، ش10، مهر 1355.
تاریخچهٔ ساختمانها و تعمیرات معارفی و اوقافی در دو سال 1313 و 1314 (ضمیمۀ سالنامۀ 1312-1313و 1313-1314ش)، [تهران]: وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، ادارۀ کل انطباعات،[ 1314ش].
جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1378ش.
روانبد، حسین، «استادی وارسته و آگاه»، آگاهینامۀ سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، ش 9، شهریور 1355.
سجادی نائینی، مهدی، «استاد حسین معارفی معمار سنتی اصفهان»، فرهنگ اصفهان، ش 19، بهار 1380.
سجادی نائینی، مهدی، معماران و مرمت گران سنتی اصفهان، تصحیح گیتی آذرمهر، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1387ش.
سیدبنکدار، مسعود، تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی شهر اصفهان در دورۀ پهلوی اول، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398ش.
مشکوتی، نصرتالله، «مردی مهربان و فروتن»، آگاهینامهٔ سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، ش9، شهریور 1355.
مصطفوی، محمدتقی، «استاد بزرگ (معارفی لحظۀ سقوط یک منارۀ قدیمی را دقیقاً محاسبه و اعلام کرد)»، آگاهینامهٔ سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، ش9، شهریور 1355.
مصطفوی، محمدتقی، مجموعه مقالات (در زمینۀ باستانشناسی)، گردآوری مهدی صدری، ج2، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1383ش.
نیکزاد امیرحسینی، کریم، تاریخچۀ ابنیۀ تاریخی اصفهان، اصفهان: داد، ۱۳۳۵ش.
ورجاوند، پرویز، «چگونه مسجد شاه از انهدام نجات یافت: یادی از معماری بزرگ شادروان استاد حسین معارفی»، هنر و مردم، ش 164، خرداد 1355.
ورجاوند، پرویز، «نگاهی به پیشینهٔ تعمیر برخی از بناهای تاریخی اصفهان: یادی از شادروان استاد معارفی معمار بناهای تاریخی 2»، هنر و مردم، ش175، اردیبهشت 1356.
- ورجاوند (1355ش، ص4) محل تولد وی را اصفهان ذکر میکند که به نظر درست نمیآید.[↩]
- همانجا.[↩]
- همانجا.[↩]
- سجادی نائینی، 1380ش، ص92.[↩]
- ورجاوند، 1355ش، ص۴. اغلب کتیبههای مسجد رکنالملک مربوط به سالهای ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۴ش است که سنین ۱۱ تا ۱۴سالگی معارفی را نشان میدهد.[↩]
- بهشتیان، ص6.[↩]
- بشارت، 1401ش، ص33.[↩]
- ورجاوند، 1355ش، ص4.[↩]
- بهشتیان، ص6.[↩]
- ورجاوند، 1355ش، ص۵؛ بهشتیان، همانجا.[↩]
- بهشتیان، همانجا.[↩]
- بشارت، 1355ش، ص18. ازجمله مداخلات چالشانگیز معارفی در بناهای تاریخی محکمکردن کاشیهای نمای ایوان مسجد جامع عباسی با میخهای بلند بود. این کار هم از حیث ترکخوردن و شکستگی لبۀ کاشیها و هم از نظر زنگخوردگی و آسیب دوبارۀ میخهای فلزی در گذر زمان، درخور انتقاد بود. بااینحال، این اقدام معارفی از افتادن کاشیهای مسجد جلوگیری کرد.[↩]
- ورجاوند، 1355ش، ص4.[↩]
- مصطفوی، 1355ش، ص 5.[↩]
- بهشتیان، ص7.[↩]
- نیکزاد امیرحسینی، ص110.[↩]
- مصطفوی، 1383ش، ج2، ص622.[↩]
- او این کار را همراه با عبدالغفار مصدقزاده (متوفی 1319ش) انجام داد (نگاه کنید به: سید بنکدار، ص 135).[↩]
- همانجا.[↩]
- مطابق کتیبۀ گردن گنبد این عملیات با تصحیح متن کتیبۀ گنبد توسط جلالالدین همایی (متوفی 1359ش)، به خط عیسی بهادری (متوفی 1365ش) و علی مسمیپرست (متوفی 1329ش) و زیرنظر مهندس حسین روانبد و کریم نیکزاد امیرحسینی (متوفی 1369ش) به اتمام رسید. کاشیها را ایلیای کاشیپز ساخته و نصب آنها را محمدعلی کاشیتراش مقضی انجام داده است (نگاه کنید به: روانبد، ص17).[↩]
- افسر و موسوی، ص161.[↩]
- بشارت، 1401ش، ص137.[↩]
- بهشتیان، ص15.[↩]
- همان، ص8.[↩]
- تاریخچۀ ساختمانها…، ص50؛ بهشتیان، همانجا.[↩]
- بشارت، 1401ش، ص34.[↩]
- تاریخچۀ ساختمانها…، ص59.[↩]
- بشارت، 1401ش، ص34.[↩]
- بهشتیان، ص15. در منبع نقل شده که این مرمت با کمک مالی شیخزادۀ هراتی (متوفی 1347ش) انجام شده است.[↩]
- بشارت، 1401ش، ص90.[↩]
- همان، ص34-۳۵.[↩]
- همان، ص34.[↩]
- همان، ص144.[↩]
- ورجاوند، 1356ش، ص12-13.[↩]
- مصطفوی، 1355ش، ص4-6.[↩]
- متن کتیبۀ سردر بنا چنین است: «به وسیلۀ کارگران ادارهٔ باستانشناسی یدالله و عبدالرزاق و معماری آقای معارفی تعمیر گردید. 1328خورشیدی».[↩]
- بهشتیان، ص15.[↩]
- مصطفوی، 1355ش، ص5. این مناره با گودبرداری نابجای همسایۀ بنا در مجاورت شالودۀ آن و جاریشدن نهر خیابان هاتف در پایه و دوغابریزی نابجای استادکاری که زیرنظر معارفی کار میکرد، در 1313ش فروریخت.[↩]
- بهشتیان، ص8. ذکر شده که این کار با همراهی مجدزاده صهبا و استاد حاجاسماعیل گچبر انجام شده است.[↩]
- همان، ص17.[↩]
- همانجا.[↩]
- همانجا.[↩]
- ورجاوند، 1356ش، ص18.[↩]
- بهشتیان، ص17.[↩]
- روانبد، ص17.[↩]
- در منابع مختلف، مرمت بناهای دیگری همچون مسجد ذوالفقار، امامزاده اسماعیل، بابا رکنالدین، مدرسۀ مادرشاه، درب امام، مدرسۀ ملاعبدالله، کاسهگران، مسجد علیقلیآقا، مسجد حکیم، مسجد لنبان، ساروتقی و مسجد مقصودبیک نیز ذکر شده است (نگاه کنید به: ورجاوند، 1356ش، ص2-18؛ نیز نگاه کنید به: سجادی نائینی، 1387ش).[↩]
- مشکوتی، ص12، 15.[↩]
- سجادی نائینی، 1380ش، ص95.[↩]
- تاریخچۀ ساختمانها و…، ص47؛ «استاد حسین معارفی …»، ص8.[↩]
- متن کتیبۀ بنا چنین است: «هنگام گشودن خیابان خوش برخی از ساختمانهای مسجد قطبیه ویران گردید چون نزدیک بود سردر باستانی آن هم از میان برود. این جایگاه بهمان اندازه ساخته و کاشیهای سردر مسجد قطبیه در آن کار گذاشته شد. سال 1320 خورشیدی به سرپرستی جواد مجدزاده صهبا و معماری حسین معارفی و نوشتن علی مسمیپرست».[↩]
- درمورد تاریخ این عملیات نگاه کنید به: جابری انصاری، یادداشتهای مظاهری، ص208.[↩]
- بهشتیان، ص17.[↩]
- همان، ص8. این کتیبه امروز از میان رفته است.[↩]
- بحرالعلومی، ص760.[↩]
- بشارت، 1401ش، ص166.[↩]
- امامزاده، ص24.[↩]
- بشارت، 1401ش، ص44.[↩]
- بحرالعلومی، ص428.[↩]
- «استاد حسین معارفی …»، ص8.[↩]
- بشارت، 1355ش، ص18.[↩]
- مطابق اسناد تصویری دریافتی از خانوادۀ معارفی، موجود در دفتر مجموعۀ فرهنگی تخت فولاد، این مسجد در روز جمعه 13 بهمن 1351 با حضور سیدحسین خادمی (متوفی 1363ش)، رئیس حوزهٔ علمیهٔ اصفهان، و حسین معارفی افتتاح شد.[↩]
