صائب تبریزی، مقبره (آرامگاه)

صائب، آرامگاه، باغ و آرامگاهی در مجاورت مادی نیاصَرم، متعلق به میرزا‌محمدعلی‌بیک تبریزی اصفهانی، متخلص به صائب (حـ۱۰۰۰ـ۱۰۸۶یا ۱۰۸۷)، شاعر مشهور دورۀ صفوی.

این باغ در جنوب خیابان صائب (که پیشتر خیابان صفا نامیده می‌شد) قرار دارد. این محدوده در منابع مختلف به نام‌های باغ تکیه،¹ تکیۀ درویش،² باغ میرزا،³ تکیۀ میرزا‌صائب⁴ و قبر آقا⁵ خوانده شده است.

مکان باغ در زمان حیات صائب جزو محلۀ تازه‌ساز عباس‌آباد بود که از بزرگ‌ترین و آبادترین محلات اصفهان و محل سکونت اشخاص سرشناس شهر شمرده می‌شد.⁶ گفته شده خانوادۀ صائب پس از مهاجرت از تبریز به اصفهان، در همین محله‌ ساکن شدند. صائب نیز پس از مدتی دوری، در حدود چهل‌سالگی به اصفهان بازگشت و تا آخر عمر در همین شهر و در همین محله زندگی کرد.⁷ ملیحای سمرقندیⁱ) (زنده در ۱۱۰۴)، در ۱۰۹۰، اندکی بعد از مرگ صائب، خانه یا «دولت‌خانۀ میرزاصائب» را از رفیع‌ترین و وسیع‌ترین سراهای محلۀ عباس‌آباد* ذکر کرده بود.⁸ در برخی منابع، محل دفن صائب را باغ صائب یا محل سکونت او دانسته‌اند.⁹ به گفته جلال‌الدین همایی* (متوفی ۱۳۵۹ش)، صائب بعد از مرگ در باغچه‌ای که متعلق به خود او بود، دفن شد؛¹⁰ اما بر اساس روایت ملیحای سمرقندی، که هم خانه و هم آرامگاه صائب را دیده بود، صائب را بنابر وصیتش در «تکیۀ درویش صالح، که معتقدش بوده، نزدیک پل مارویان و مقابل چهارسوق درون، که در حریم زنده‌رود است، دفن کرده‌اند».¹¹ گفته ‌شده درویش‌صالح (متوفی ۱۰۷۳) عارفی بنام در اصفهان بود که بسیاری از فضلا و اعیان شهر مرید او بودند¹² و شاه‌عباس دوم* «در کنار نهر طاق‌نما» تکیه‌ای باصفا برایش ساخته بود و او در همان تکیه دفن شد.¹³ سه سال بعد از مرگ صائب، ملیحا این تکیه را باغی مصفا وصف کرده بود که در آن بقعه‌ای بر مزار درویش‌صالح و درخت تاکی بر مزار صائب وجود داشت و در بقعه درویش صالح، کتیبه‌ای با این رباعی نصب بوده است:

آن روز که غمنامۀ ما پیچیدند/ بردند به میزان عمل سنجیدند
دیدند که بود جرم ما از همه بیش/ ما را به محبّت علی بخشیدند¹⁴

خوشگو (متوفی ۱۱۷۰) و سرخوش (متوفی ۱۱۲۷)٬ هر دو از شاعران اواخر دوره صفوی٬ دربارۀ این دو بیت بر مرقد صائب نیز نوشته‌اند که «صاحب‌سخنی در آنجا رسیده، این بیت بر مرقدش نوشته: ای صبا آهسته پا بر برگ‌های غنچه نه/ پاسبانانند گل‌ها، صائبا خوابیده است».¹⁵ این بیت احتمالاً یادگارنوشته‌ای بر سنگ مزار بوده که به‌مرور محو شده است.

به گفتۀ همایی، صائب در اواخر ۱۰۸۶ وفات یافت و سنگ قبرش را در اوایل ۱۰۸۷ ساختند و بر قبرش در باغ آرامگاه نصب کردند.¹⁶ به نظر می‌رسد این باغ٬ که به‌تدریج به نام «تکیۀ میرزاصائب» شهرت یافته بود، بعد از دورۀ صفویان و افول اصفهان رو به فراموشی نهاد.
پیش از پیدا شدن دوباره مزار صائب در سده اخیر، این مکان در بین اهالی محلۀ لنبان اصفهان به «قبر آقا» معروف بوده است و زیارت آن در میان زنان، در شب‌های جمعه و شب‌های متبرک، رواج داشت.¹⁷ دربارۀ پیداشدن مجدد مکان قبر و یابندۀ آن چند روایت وجود دارد؛ به گفتۀ همایی «در مهرماه سال ۱۳۰۱ شمسی من که در مزارات اصفهان مشغول جستجو و تحقیق بودم با نشانه‌های تاریخی بدین محل برخورد نمودم […]. به کمک باغبان بستان‌سرای صائب در گوشه‌ای به حفاری پرداختم و سنگ مزار شاعر بزرگ را از زیر توده‌های خاک بیرون آوردم».¹⁸ از سوی دیگر، ابراهیم صفایی (متوفی ۱۳۸۶ش)، روزنامه‌نگار و مورخ، نوشته است که در ۱۳۱۷ش در سفری به اصفهان با راهنمایی الفت اصفهانی* (متوفی ۱۳۴۳ش) مزار صائب و دو سنگ قبر دیگر را خارج از شهر در انتهای یک باغِ بِه٬ در نزدیکی خیابان شاهپور (خیابان شهید بهشتی فعلی)٬ یافته است.¹⁹ روایت دیگری نیز از میرزافضل‌الله‌خان اعتمادی خوئی (متوفی ۱۳96ش)، شاعر اصفهانی متخلص به برنا*، وجود دارد که گفته از محل قبر صائب اطلاع داشته و با پی‌گیری‌ها و مکاتبات او و جلب حمایت عده‌ای از مردم اصفهان، باغ از تملک شخصی خارج ‌شده است تا آرامگاهی بر سر مزار صائب ساخته شود.²⁰

باغ آرامگاه٬ بنا به روایات٬ بسیار بزرگ‌تر بوده است.²¹ در نقشۀ سیدرضاخان نیز، موقعیت مقبره منطبق بر باغی است که از سمت شرق تا خیابان اردیبهشت کنونی امتداد داشته است (تصویر ۱).ⁱⁱ در ۱۳۰۹ش، باغ را در موقوفات مسجد لنبان* ثبت کردند که امام مسجد، با نام خلدی‌نسب، متصدی آن بود. باغ به دو بخش تقسیم شده بود و بخشی از آن را اجاره داده بودند. در ۱۳۴۲ش ادارۀ باستان‌شناسی باغ را از اوقاف اجاره کرد، دو بخش باغ را یک‌پارچه کردند و سپس طی مراسمی، بازدید استاندار و اعضای انجمن و مردم را از محوطۀ آن تدارک دیدند.²² در زمان پیدا شدن مزار صائب، اثری از بنای تکیۀ درویش باقی نمانده بود (تصویر ۲).²³

بنای جدید آرامگاه صائب از جمله یادمان‌هایی است که انجمن آثار ملیⁱⁱⁱ ساخته است. این انجمن، پیش از آن نیز٬ یادمان‌هایی برای شاعران و شخصیت‌های فرهنگی مانند فردوسی، سعدی، خیام و ابوعلی سینا بنا کرده بود. این یادمان‌ها غالباً با مشارکت مردم، طرح معماران ایرانی و الهام از معماری دوره‌های گذشتۀ ایران ساخته می‌شدند. در ساخت بنای آرامگاه صائب نیز بخشی از مخارج را مردم اصفهان تأمین کردند و باقی آن را انجمن آثار ملی پرداخت.²⁴ به خواست اعضای انجمن، آرامگاه را به صورت ایوانی ساده و بلند به «سبک عهد صفویه» طراحی کردند.²⁵ طرح اولیۀ نمای آرامگاه از آنِ محسن فروغی (متوفی ۱۳۶۲ش)^iv بود، سپس حسین معارفی* (متوفی ۱۳۵۴ش) بر مبنای آن، نقشه‌های بنا را آماده کرد. این طرح با نظر محسن فروغی در ۱۳۴۲ش تکمیل شد. مجری طرح احمدعلی بشارت (متوفی ۱۳۹۱ش)، معاون ادارۀ باستان‌شناسی اصفهان، بود و حسین معارفی بر ساخت بنا نظارت فنی داشت. ساخت بنای آرامگاه در ۵ مهر ۱۳۴۲ آغاز و در ۱۳۴۶ به پایان رسید و با وقفه‌ای چندماهه، بنا در 16 مهر ۱۳۴۷ افتتاح شد.²⁶ گشایش آرامگاه صائب رویدادی فرهنگی بود. این مراسم با حضور شخصیت‌های فرهنگی و ادیبان عصر، جمعی از نمایندگان مجلس و مدیران سازمان‌های دولتی برگزار شد.²⁷ برخی شعرا مانند کریم امیری فیروزکوهی (متوفی 1363ش) و مجید اوحدی (متوفی 1355ش) برای افتتاح آرامگاه اشعاری سرودند.²⁸ هم‌زمان با گشایش بنا، دیوان صائب نیز منتشر شد.²⁹

از حدود دهۀ ۱۳۳۰ش به‌تدریج چند انجمن ادبی با نام صائب در اصفهان فعال شد که به صورت دوره‌ای جلساتی را در محل آرامگاه او برگزار می‌کردند. نخستین انجمن‌ ادبی با نام صائب، که هستۀ اولیۀ جُنگ اصفهان* از درون آن برآمد، به همت ناصر مطیعی (متوفی ۱۳۹۶ش) در ۱۳۳۶ش شکل گرفت. جلسات این انجمن از ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۰ش در باغ صائب تشکیل می‌شد.³⁰

انجمن دیگری، با نام انجمن ادبی صائب در ۱۳۳۸ش و به همت خلیل سامانی (متوفی ۱۳۶۰ش) متخلص به موج بنیان گذاشته شد. این انجمن، از ۱۳۳۸ تا ۱۳۵۸ش، مجله‌ای با نام باغ صائب؛ هدیۀ انجمن ادبی صائب به سردبیری سامانی منتشر می‌کرد.³¹

از ۱۳۴۴ش، محمد بی‌ریای گیلانی (متوفی ۱۳۷۳ش) انجمن ادبی مکتب صائب را بنیاد نهاد که جلسات آن به ریاست محمدحسین صغیر اصفهانی* (متوفی ۱۳۴۹ش) و با حضور جمعی از شاعران اصفهان، در باغ صائب٬ برگزار می‌شد. جلسات این انجمن، در سال نخست هرهفته صبح‌ جمعه، در زیر سایۀ درختان باغ برگزار می‌شد. پس از چند ماه وقفه، از خرداد ۱۳۴۵، اتاقی در محل آرامگاه برای برگزاری جلسات تخصیص یافت.³² این انجمن، که سبک صائب در غزل‌سرایی را ترویج می‌داد، تا سال‌ها در همین مکان به کار خود ادامه داد.³³ پس از انتقال بی‌ریای گیلانی به تهران در ۱۳۵۲ش، سرپرستی انجمن ادبی مکتب صائب بر عهدۀ محمد علی صاعد (متوفی ۱۴۰۰ش) قرار گرفت.³⁴ از اعضای این انجمن، محمدعلی صاعد و صغیر اصفهانی نقش پررنگی در پی‌گیری ساخت بنای آرامگاه داشته‌اند.³⁵

در ۱۳۹۲ش، شورای فرهنگ عمومی کشور، روزدهم تیرماه را به نام «روز صائب تبریزی» نام‌گذاری کرد.³⁶ به این مناسبت، هر سال در این روز بزرگداشتی برای صائب در آرامگاهش برگزار می‌شود.

باغ آرامگاه صائب در جوار مادی نیاصرم قرار دارد و ورودی باغ با سردیس صائب بر روی پایه‌ای شاخص شده است. باغ حوضی کشیده در محور میانی دارد که در راستای ورودی باغ و گشودگی ایوان بناست. دو خیابانِ باغ در دو سوی حوض، چهار ردیف درخت سرو دارد. در نقطهٔ انتهایی هریک از این دو خیابان بنای آرامگاه دیده می‌شود. راستای کشیدگی باغ از شمال (ورودی باغ) به جنوب (بنای آرامگاه) و طول آن دو برابر عرضش است.

بنای آرامگاه متشکل از یک ایوان عریض ستون‌دار بر روی صفه‌ای با ده پله است. . ایوان از سه سو گشوده شده و ستون‌های ظریفِ آن را از سنگ مرمر ساخته‌اند و بر بالای ستون‌ها قوس‌هایی تیزه‌دار از کاشی معرق کار شده است (تصویر ۳).

دیوار جنوبی ایوان پوشیده از سنگ مرمر است و پنج کتیبۀ قائمِ کاو‌ شکل (مقعر) از کاشی معرق دارد که در راستای پنج روزن نمای شمالی است. متن کتیبه‌ها با نستعلیق سفید بر زمینۀ فیروزه‌ای است. طرح کاشی‌کاری از امیرهوشنگ جزی‌زاده* و خط از حبیب‌الله فضائلی* (متوفی ۱۳۷۶ش) است و استادان کاشی‌کار ازجمله حسین مصدق‌زاده* (متوفی ۱۴۰۴ش) و حبیب‌الله مصدق (متوفی ۱۳۹۳ش) آن را اجرا کرده‌اند.³⁷ متن کتیبۀ میانی دربارۀ معرفی بنا و شاعر و بانیان است و کتیبۀ شرقی اثری است به نظم از جلال‌الدین همایی شامل ماده‌تاریخ بنا.^v باقی کتیبه‌ها دربردارندۀ اشعاری برگزیده از دیوان صائب است.^vi سقف آرامگاه با آینه‌کاری نفیسی با طرحی از مستطیل‌های مشبک پوشیده شده و دورتادور آن قابی از کاشی معرق فیروزه‌ای با نقوش گره‌چینیِ شمسه است. انعکاس فضای درون بر سقف سبب شده فضایی بسط‌یافته به سوی آسمان ادراک شود که در میان آن صندوق قبر صائب قرار گرفته است (تصویر ۴).

صندوقِ سنگیِ قبر در میان ایوان و در راستای کشیدگی آن است و از مرمر یزد ساخته شده است. بر کنارۀ آن به خط درشت نستعلیق نوشته‌اند: «سینۀ صائب زیارتگاه ارباب دل است». بر روی آن، سنگ قبر قدیم صائب قرار گرفته که سنگی یک‌پارچه و سیاه، از جنس سنگ ریگی است. سنگ قبر، بنابر کتیبۀ آن، متعلق به ۱۰۸۷ است. به‌جز تاریخ و امضای خطاط، متن باقی کتیبه‌های قبر منظوم و از صائب است. در میان سنگ، آبگیری زیبا شبیه به ناودان‌های چوبی قدیم حجاری شده که معمولاً پر از گل‌هایی تازه در آب است. به گفتۀ همایی، این نقش در دورۀ صفوی* رایج و به ناودان رحمت معروف بوده است.³⁸ بر بالای سنگ، این مطلع نوشته شده است: «محو کی از صفحۀ دلها شود آثار من/ من همان ذوقم که می‌یابند از گفتار من». بر حاشیۀ سنگ، پنج بیت از غزل معروف دیگری از صائب نوشته شده است.^vii کتیبه‌‌ها به خط خوش نستعلیق از محمدصالح اصفهانی*^viii (متوفی ۱۱۳۰) است³⁹ و بر کتیبۀ پایین سنگ نوشته است: “تحریراً شهر جمیدی الاول سنه ۱۰۸۷ فقیر محمدصالح”.⁴⁰ در کنار صائب، دو فرزند او، میرزاابوالقاسم (متوفی ۱۱۴۰) و میرزامحمدمحسنا (متوفی ۱۱۴۹)، و نیز یکی از اقوام او به نام میرزامحمدعلی ولد میرزارحیم صائب (متوفی ۱۱۴۱) به خاک سپرده شده‌اند و سنگ مزار دارند که امروز نیز بر ایوان آرامگاه حفظ شده است.⁴¹

بخشی از باغ آرامگاه از شرق آن با رواق آجری مشبکی تفکیک شده است. در سال ۱۳۵۸ش در این بخش کتابخانه‌ای عمومی با نام صائب بنا شد که تا چند دهه فعالیت می‌کرد. سپس در ۱۳۸۶ش در همین بخش، بنایی سه‌طبقه با نام مجتمع فرهنگی و هنری صائب‌ ساختند که جایگزین ساختمان قبلی شد. از این بنا، که کتابخانه‌ای عمومی است، به‌عنوان مکان جدید برگزاری جلسات انجمن ادبی صائب نیز استفاده می‌شود.⁴² با وجود هم‌جواری بنای جدید با آرامگاه، معماری آن نسبتی با آرامگاه ندارد. باغ آرامگاه از غرب نیز به فضایی مشجر در جوار مادی نیاصرم پیوسته است.

در ۲۷ مرداد ۱۴۰۴ محمود فرشچیان*، نگارگر مشهور ایرانی، بنابر وصیتش در بخش غربی باغ آرامگاه صائب به خاک سپرده شد (تصویر).⁴³

باغ و آرامگاه صائب در ۲۰ بهمن ۱۳۵۵ با شمارۀ ۱۳۳۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.⁴⁴

/سارا بمانیان/

منابع

« آرامگاه صائب [پروندۀ ثبت]»،  پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1404ش.

Retrieved Nov. 19, 2025, from https://library.richt.ir/site/catalogue/180179.

امیری فیروزکوهی، کریم، «آرامگاه صائب»، وحید، ش۵۸، مهر ۱۳۴۷.

بحرالعلومی، حسین، کارنامۀ انجمن آثار ملّی: از آغاز تا ۲۵۳۵ شاهنشاهی، تهران: انجمن آثار ملّی، 1355ش.

بشارت، احمدعلی، میراث فرهنگی اصفهان به روایت سید احمدعلی بشارت، به اهتمام مسعود سید بنکدار، اصفهان: نقش مانا، 1401ش.

پازوکی طرودی، ناصر و شادمهر، عبدالکریم، آثار ثبت شدۀ ایران در فهرست آثار ملّی: از 24/6/1310 تا 24/6/1384، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1384ش.

پناهی سمنانی، محمد، «میراث ادبی خلیل سامانی(موج)»، در یادنامۀ خلیل سامانی(موج)، به کوشش سپیده سامانی، تهران: تابش، 1363ش.

خبرگزاری جمهوری اسلامی، 1386ش.

Retrieved Nov. 17, 2025, from https://www.irna.ir/news/4919277.

خبرگزاری مهر، ۱۴۰۴ش.

Retrieved Nov. 17, 2025, from https://www.mehrnews.com/photo/6564494.

خوشگو، بِندرا بَن‌داس، سفینۀ خوشگو، دفتر 2، چاپ کلیم اصغر، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1389ش.

دوستخواه، جلیل، «یادی از کوششی فرهنگی در سال‌های خفقان (برگی از تاریخ ادب فارسی): پنجاهمین سال بنیادگذاری ی جُنگ اصفهان»، بخارا، ش۹۳، خرداد و تیر ۱۳۹۲.
سرخوش، محمدافضل بن محمدزاهد، کلمات‌الشعراء، چاپ علیرضا قزوه، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۹ش.

سلطان سیدرضاخان، نقشۀ دارالسلطنۀ اصفهان، مقیاس1:4000، اصفهان: مطبعۀ میرزا حسین فرهنگ، 1302ش.

شاردن، ژان. سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، 1372-1375ش.

صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران: فردوس، 1363-1370ش.

صفائی، ابراهیم، «دیدارها: دیداری با الفت اصفهانی و داستان آرامگاه صائب و شهر فرنک درویش»، نگین، ش62، تیر ۱۳۴۹.

قصری، حامد، قهرمانان تنهایی در یک شهر؛ درنگی در تجربه، اندیشه و زیست جریان «جُنگ ادبی اصفهان»، ۱۳۳۲ تا ۱۳۶۰، تهران: کتاب سرزمین، 1400ش.

کیانی فلاورجانی، علی، «صغیر اصفهانی، محمدحسین»، در دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، ج۲۹، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، 1400ش.

مصفا، مظاهر، «آرامگاه صائب در اصفهان»، یغما، ش۲۴۱، مهر ۱۳۴۷.

ملیحای سمرقندی، محمدبدیع‌بن محمد شریف، مذکّر الاصحاب، چاپ محمد تقوی، تهران: کتابخانه، موزه، و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1390ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1386ش- .

مهدوی، مصلح‌الدین، مزارات اصفهان: از قرن سوم هجری تا زمان حاضر، چاپ اصغر منتظم‌القائم، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1382ش.

 نصرآبادی، محمدطاهر، تذکرۀ نصرآبادی، چاپ حسن وحید دستگردی، تهران: کتابفروشی ابن سینا، 1317ش.

همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: رجال و دانشمندان، به کوشش ماهدخت‌بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1396ش.

همایی، جلال‌الدین، «[شعر]»، وحید، سال 1، ش۱، دی ۱۳۴۲.

هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان ، اصفهان: ثقفی، 1350ش.

یکتای اصفهانی، مجید، «تاریخ اتمام آرامگاه صائب در اصفهان»، یغما، ش۲۱۳، فروردین ۱۳۴۵.

یکتای اصفهانی، مجید، «تاریخ انجمن‌های ادبی اصفهان: انجمن تبریزی»، وحید، ش۴۳، تیر ۱۳۴۶.

Losensky, Paul E. “Sāʾeb Tabrizi”, in Encyclopædia Iranica [ online]. Retrieved Nov. 17, 2025, from https://www.iranicaonline.org/articles/saeb-tabrizi

1. محمدبدیع‌بن محمد شریف سمرقندی (۱۰۶۰ـزنده در ۱۱۰۴[↩]
2. در گزارش مظاهر مصفا درباره افتتاح آرامگاه صائب گفته شده که باغ در گذشته شانزده جریب بوده است. در این باره نگاه کنید به: مصفا، ص۳۸۱.[↩]
3. انجمن آثار ملی در اوایل سدۀ چهاردهم شمسی با تلاش چند تن از فعالان انقلاب مشروطه بنیاد گذاشته شد. اعضای این انجمن قصد داشتند در قالب هیئتی فرهنگی و مستقل از حکومت فعالیت کنند. هدف آنها «پرورش علاقۀ عامه به آثار قدیمۀ علمی و صنعتی ایران» بود. منظور از این آثار، کتاب‌ها و آثار معماری شاخص بود و اعضای انجمن سعی داشتند این آثار را ثبت، شناسایی، حفاظت و معرفی کنند.[↩]
4. محسن فروغی معمار معاصر و اولین فارغ‌التحصیل ایرانی مدرسۀ بوزار پاریس بود. او از پایه‌گذاران دانشکدۀ هنرهای زیبا بود. همچنین، بسیاری از یادمان‌های انجمن آثار ملی را طراحی یا بر طراحی و ساخت آنها نظارت می‌کرد.[↩]
5. مطلع کتیبۀ ماده تاریخ: بنام ایزد که با تأیید الطاف خداوندی/ مراد اهل دل حاصل بکرداری مناسب شد.[↩]
6. مطلع کتیبۀ نخست: خوش آن روزی که منزل در سواد اصفهان سازم/ ز وصف زنده‌رودش خامه را رطب‌اللسان سازم.
   مطلع کتیبۀ دوم: شکستگی نرسد خاطر ترا صائب/ که سرخ کرد ز گفتار روی ایران را.
   متن کتیبۀ میانی: بنام پروردگار دانا و توانا/ بفرمان مبارک اعلیحضرت همایون/ محمدرضا شاه پهلوی/ آریامهر/ شاهنشاه دانش‌پرور دادگستر ایران/ ساختمان آرامگاه میرزا محمدعلی صائب تبریزی/ سرایندۀ بلندپایۀ نازک‌اندیشۀ نغزگفتار/ (که بسال ۱۰۸۶ هجری در هفتادسالگی برحمت/ حق پیوسته است) بر فراز تربت او و در کنار/ بستانسرائی که مدفن شاعر بزرگوار و خاندانش بود/ بنیاد نهاده شد/ آغاز ساختمان ۱۳۴۲ و پایان آن ۱۳۴۶ شمسی/ طرح جزی‌زاده/ خط فضائلی. پنج سطر نخست کتیبه اکنون با رنگ پوشانده شده است.
   مطلع کتیبۀ چهارم: مرگ هیهات است سازد از فراموشان مرا/ من نه آن شمعم که پنهان زیر سرپوشم کنند.
   مطلع کتیبۀ پنجم: بنام ایزد که با تأیید الطاف خداوندی/ مراد اهل دل حاصل بکرداری مناسب شد.
   برای دیدن متن کامل کتیبه‌ها نگاه کنید به: بحرالعلومی، ص۴۰۶ـ۴۱۰.[↩]
7. مطلع غزل: در هیچ ذرّه نیست نباشد نوای تو/ عالم پر است از تو و خالیست جای تو.[↩]
8. خوشنویس اواخر عصر صفویه، که پدرش از شاگردان میرعماد بوده است. کتیبه‌های مدرسۀ چهارباغ نیز به خط اوست.[↩]

1. همایی، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۸۷۹.[↩]
2. بحرالعلومی، ص۴۱۵.[↩]
3. همانجا.[↩]
4. خوشگو، دفتر 2، ص۳۷۸.[↩]
5. صفا، ج۵، بخش 2، ص۱۲۷۵.[↩]
6. شاردن، ج۴، ص۱۵۴۷.[↩]
7. دربارۀ اینکه صائب حمایت دربار صفوی را داشته یا نه روایت‌های متناقضی وجود دارد، اما می‌دانیم که او از اقامت در دربار سرباز زده بود. در این باره نگاه کنید به:

    Losensky, s.v. “Ṣāʾeb Tabrizi”.

   [↩]

8. ملیحای سمرقندی، ص۵۰۵.[↩]
9. بنابر برخی منابع، باغ متعلق به صائب بوده است، ازجمله بحرالعلومی، ص۳۹۲؛ هنرفر، ص۶۳۴؛ ” آرامگاه صائب [پروندۀ ثبت]”، 1404ش؛ همچنین مهدوی در اعلام اصفهان( ج4، ص 808) باغ محل سکونت صائب ذکر کرده است. مهدوی در مزارات اصفهان(ص282)  نیز این مکان را «احتمالاً خانه و یا باغ» او ذکر کرده‌است.[↩]
10. همایی، 1396ش، ج۲، ص۸۷۵.[↩]
11. ملیحای سمرقندی، ص۵۰۶.[↩]
12. مهدوی، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۵۴۲.[↩]
13. نصرآبادی، ص۲۰۹ـ۲۱۰.[↩]
14. ملیحای سمرقندی، ص۵۰۷. او همچنین از گشادگی و صفای تکیه گفته و سادگی و بی‌پیرایگی آنجا را چنین وصف کرده: «بنای دیوارش از خاک افتادگی، […] فروشش از نقش تعلّق ساده، […] مصفّا منزلی که هر گل زمین او با آفتاب همچشم؛ […] صفاکاری که هر خشت فرش او سنگ یشم».[↩]
15. سرخوش، ص۱۲۰؛ خوشگو، دفتر2، ص378.[↩]
16. همایی، 1396ش، ج۲، ص۸۷۹.[↩]
17. امیری فیروزکوهی، ص۵۱.[↩]
18. سخنرانی جلال‌الدین همایی در مراسم گشایش آرامگاه صائب به نقل بحرالعلومی، ص۴۱۵.[↩]
19. صفائی، ص۴۵.[↩]
20. مهدوی، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۸۰۹.[↩]
21. امیری فیروزکوهی، ص۵۲.[↩]
22. بشارت، ص۴۳ـ۴۴.[↩]
23. بشارت، ص۴۳ـ۴۴.[↩]
24. مصفا، ص۳۸۱؛ بر اساس همین منبع کل مخارج ساخت بنا هفتصدهزار تومان بوده است.[↩]
25. بحرالعلومی، ص۳۹۶-39۷.[↩]
26. همایی، 1342ش، ص۱۵؛ مصفا، ص۳۸۱.[↩]
27. شرح کامل این مراسم را بحرالعلومی در کارنامه انجمن آثار ملی آورده است. در این باره نگاه کنید به: بحرالعلومی، ص۴۱۲ـ۴۱۸.[↩]
28. امیری فیروزکوهی، ص۸۸۷ـ۸۹۱؛ یکتای اصفهانی، 1345ش، ص۳۳.[↩]
29. بحرالعلومی، ص۴۱۸.[↩]
30. قصری، ص۴۷ـ۶۲.[↩]
31. پناهی سمنانی، ص۳۸ – ۳۹.[↩]
32. یکتای اصفهانی، 1346ش، ص۶۳۵ – ۶۳۶.[↩]
33. دوستخواه، ص۹۹ـ۱۰۱.[↩]
34. خبرگزاری اصفهان امروز، ۱۳۹۶.[↩]
35. کیانی فلاورجانی، ص۶۳۷.[↩]
36. خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲.[↩]
37. بحرالعلومی، ص۴۱۴.[↩]
38. همایی، 1396ش، ج۲، ص۸۷۹.[↩]
39. برای دیدن متن کامل کتیبه‌ها نگاه کنید به: بحرالعلومی، ص۳۹۰.[↩]
40. هنرفر، ص۶۳۵.[↩]
41. هنرفر، ص۶۳۵.[↩]
42. خبرگزاری جمهوری اسلامی، 1386ش.[↩]
43. خبرگزاری مهر، 1404ش.[↩]
44. پازوکی طرودی و شادمهر، ص 76.[↩]