دُرچهای، محمدباقر، فقیه امامی قرن سیزدهم و چهاردهم (1264-1342ق).1
او در 1264 در دُرچه*، روستایی در بخش لِنجان* اصفهان، به دنیا آمد. نَسَب وی به امام موسیکاظم علیهالسلام میرسد. پدرش مرتضی و برادرانش محمدحسین و مهدی از عالمان دین بودند، بهویژه مهدی که از دانشآموختگان حوزۀ نجف و از مدّرسان مشهور فقه و اصول حوزۀ اصفهان به شمار میرفت. جَد اعلایش محمد میرلوحی سبزواری از عالمان بزرگ اصفهان در دورۀ صفویه* (ﺣﻜ: 906ـ 1135) و معاصر با محمدتقی مجلسی (متوفی 1070) بود.2
محمدباقر درچهای در سیزده سالگی فراگیری علوم دینی را در اصفهان آغاز کرد و نزد عالمانی چون محمدباقر خوانساری، صاحب روضاتالجنّات، محمدحسن نجفی*، از علمای اصفهان، و میرزا ابوالمعالی کرباسی، از فرزندان ابراهیمبن محمدحسن کلباسی، به فراگیری فقه و اصول پرداخت. او در حدود 1290 برای تکمیل تحصیلات به نجف رفت و در درس خارج فقه و اصولِ فقیهانی چون میرزای شیرازی، سیدحسین کوهکمری و بهویژه میرزا حبیبالله رشتی حاضر شد.3
درچهای در 1303 به اصفهان بازگشت و تا آخر عمر به تألیف، تدریس و فعالیتهای علمی و اجتماعی پرداخت. محل تدریس او مدرسۀ نیمآورد* و مسجد نو*، و محل اقامۀ نماز جماعت او مسجد بازارچۀ وزیر بود.4 درچهای در حوزۀ اصفهان به عنوان استاد ممتاز فقه و اصول، و بهویژه در علم اصول، به شهرت رسید، چنانکه طالبان فقه از شهرهای دیگر نیز برای استفاده از حوزۀ درس وی به اصفهان میآمدند. درچهای مباحث درس خود را، که عمدتاً برگرفته از تقریرات درسهای میرزا حبیبالله رشتی بود، با تفصیل فراوان و همراه با طرح اشکالهای متعدّد و پاسخ به آنها مطرح میکرد. از این رو، فقط طلّاب فاضل و اهل تحقیق قادر به استفاده از مباحث درسی او بودند. گفتهاند که وی در هر روز سه درس داشت و هر درس را سه بار تقریر میکرد.5
برخی از مشهورترین شاگردان درچهای عبارتاند از: سیدابوالحسن اصفهانی*، حاجآقا حسین بروجردی، میرزا حسن جابری انصاری*، میرزا علی آقاشیرازی، سیدعبدالحسین طیّب*، میرزا مهدی اصفهانی، محمدحسن آقانجفی قوچانی، سیدجمالالدین گلپایگانی، سیدحسن مدرّس، محمدابراهیم کرباسی، حاجآقا رحیم ارباب* و جلالالدین همایی*.6
پس از درگذشت سیداسماعیل صدر* (متوفی 1338) بسیاری از مردم اصفهان و شهرهای دیگر، درچهای را به عنوان مرجع تقلید خود برگزیدند.7 درچهای در 1342 در درچه درگذشت.8 پیکر وی باشکوه فراوان از درچه به اصفهان تشییع و در تکیۀ کازرونی در قبرستان تخت فولاد به خاک سپرده شد.9
به گزارش منابع، درچهای با صفاتی چون سادهزیستی، پرهیزکاری، احتیاط در مصرف وجوه شرعی، مبارزه با خرافات و عقاید ناروا، مانند اظهارات غُلوآمیز دربارۀ امامان شیعه علیهمالسلام، نظم بسیار در زندگی و جدّیت در امر تدریس شناخته شده بود؛10 چنانکه به گفتۀ همایی حتی شنیدن خبر درگذشت مادرش، موجب تعطیلی درس او نشد.11
درچهای در عملکرد سیاسی بسیار محتاط و غیرفعال بود. بیشتر عالِمان اصفهان، بهویژه نورالله اصفهانی مشهور به آقا نجفی*، در ماجرای نهضت مشروطه* فعال بودند و به طور جدّی از آن نهضت حمایت میکردند؛ امّا محمدباقر چندان با آنان همراه نبود، و حتی همفکری او با شیخ فضلالله نوری، از روحانیون مخالف مشروطیت، در برههای از آن نهضت گزارش شده است.12 او در پاسخ به استفتائی در ربیعالآخر 1326 دربارۀ مجلس شورای ملی، مفاسد مجلس مذکور در طول دو سالِ گذشته را از حدّ و حصر بیرون دانسته و کمککردن به تشکیل آن را حرام خوانده بود.13
برخی از آثار درچهای عبارتاند از: حاشیه بر دو کتاب المکاسب و فرائدالاصول شیخ مرتضی انصاری (متوفی 1281)؛ حاشیه بر مجمعالرسائل شیخ محمدحسن گزی (متوفی 1326)؛ حاشیه بر الحدائق فی اصولالدین شیخ جعفر شوشتری (متوفی 1303)؛ رسالۀ عملیه؛ رسالهای در جبر و تفویض؛ و کتابی مفصّل شامل یک دوره فقه و اصول.14 اثر اخیر احتمالاً تقریرات درس استادش میرزا حبیبالله رشتی بوده است.15
در سالهای 1350 و 1351ش مقالاتی با عنوان «در تخت پولاد» از علی دشتی ولی به صورت ناشناس در ماهنامۀ خاطرات وحید16 منتشر شد. همین مقالات با عنوان «یک مباحثۀ جالب و مهم و ساده و شنیدنی بین مرحوم سید محمدباقر درچهای و شاگردانش» در مجلۀ خواندنیها (به نقل از مجلۀ خاطرات وحید)، و همچنین به صورت یک کتاب با عنوان تخت پولاد به چاپ رسید. موضوع این مقالات گفتگویی خیالی میان درچهای با چند تن از طلّاب حوزۀ علمیۀ اصفهان* در نقد برخی از باورها و رفتارهای مذهبی بود و مضامین آن آشکارا با تعالیم و عقاید شیعه در تضاد بود؛ حال آنکه به یک فقیه طراز اوّل شیعه منسوب شده و طبعاً سؤالهایی را پیش آورده بود.17 در پی این اقدام، مجلۀ درسهایی از مکتب اسلام که در قم منتشر میشد در مقالهای با عنوان «نسبتهای ناروا و بدون دلیل» به نفی انتساب مطالب کتاب مزبور به درچهای پرداخت و بیپایهبودن انتساب کتاب تخت پولاد به درچهای را اثبات کرد.18
درچهای چهار پسر به نامهای ابوالعلاء19، ابوالمعالی، ابوالحسن و احمد داشت که همگی، جز احمد، از عالمان دینی بودند.20
/محمد زاهد نجفی/
منابع
آذرنگ، عبدالحسین، «علی دشتی: روزنامه نگار، سیاستمدار، نویسنده و منتقد ادبی»، بخارا، ش 29 – 30، فروردین ـ تیر 1382.
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت: دار الاضواء، 1403/1983.
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، قسم 1-4، مشهد: دار المرتضی ، 1404.
انصاریقمی، ناصرالدین، «پژوهشی در آثار و تألیفات شیخ مرتضی انصاری»، آینۀ پژوهش، سال5، ش 3، مهر و آبان 1373.
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران: زوار، 1357ش.
جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان و ری و همۀ جهان، اصفهان: حسین عمادزاده، ]1322ش[.
جناب اصفهانی، علی، رجال و مشاهیر اصفهان (الاصفهان)، چاپ رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، 1385ش.
درچهای، تقی، ستارهای از شرق: شرح احوال و وقایع عصر علامه سیدمحمدباقر درچهای، تهران: مؤسسۀ اطلاعات، 1383ش.
درچهای، محمدعلی، «نسبتهای ناروا و بدون دلیل»، درسهائی از مکتب اسلام، سال 14، ش 2، بهمن 1351.
دشتی، علی، تخت پولاد،]بی جا: بی نا.،? 2003[.
روضاتی، محمدعلی، زندگانی حضرت آیةالله چهارسوقی، حاوی شرح حال بیش از یکصد نفر رجال قرون اخیره، اصفهان: داد،?] 1332ش[ .
عقیلی، احمد، نگرشی بر مشروطیت اصفهان: مشاهیر عصر مشروطه مدفون در تخت فولاد، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، 1385ش.
معلم حبیب آبادی، محمد علی، مکارم الآثار، ج5، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان، 1355ش.
ملکزاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: علمی، 1363ش.
موسوی اصفهانی، محمدمهدی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد: مطبعةالنجاح، ] ? 1348 [.
مهدوی، مصلحالدین، بیان سُبُل الهدایة فی ذکر اعقاب صاحب الهدایة، یا تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم: نشر الهدایة، 1367ش.
مهدوی، مصلح الدین، تذکرة القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی، 1348ش.
نجفی قوچانی، محمدحسن، سیاحت شرق، یا، زندگینامۀ آقانجفی قوچانی، چاپ رمضانعلی شاکری، تهران: امیرکبیر، 1362ش.
همایی، جلالالدین، تاریخ اصفهان: مجلد ابنیه و عمارات، فصل تکایا و مقابر، بهکوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما، ۱۳۸1ش.
همایی، جلالالدین، شعوبیه، به اهتمام منوچهر قدسی، اصفهان: صائب، 1363ش.
- این مقاله قبلاً در دانشنامۀ جهان اسلام، جلد 17، صفحۀ 489-491 چاپ شده و در دانشنامۀ اصفهان با اندکی افزوده منتشر شده است.[↩]
- نگاه کنید به: آقابزرگ طهرانی، 1404، قسم 1، ص 224- 225؛ معلم حبیبآبادی، ج 5، ص 1766، 1774؛ روضاتی، ص 157، 159ـ 160؛ مهدوی، 1348ش، ص 189ـ 190.[↩]
- نگاه کنید به: آقابزرگ طهرانی، 1404، قسم1، ص 224؛ مهدوی، 1348ش، ص 191؛ روضاتی، ص 157.[↩]
- آقابزرگ طهرانی، همانجا؛ روضاتی، همانجا.[↩]
- نگاه کنید به: نجفی قوچانی، ص 163؛ جناب اصفهانی، ص 243؛ جابری انصاری، ص 390؛ مهدوی، 1348ش، ص 191.[↩]
- نگاه کنید به: روضاتی، ص 158، 160؛ مهدوی، همانجا؛ همایی، 1363ش، ص 99ـ 100؛ تقی درچهای، ص 658ـ745.[↩]
- موسوی اصفهانی، ج 1، ص 137؛ بامداد، ج 5، ص 218.[↩]
- تقی درچهای در ستارهای از شرق با بیان دلایلی متعدّد بیان میکند که محمدباقر درچهای توسّط عوامل رضاخان به شهادت رسیده است. به منظور مشاهدۀ دلایل ادّعای وی نگاه کنید به: تقی درچهای، ص549-552.[↩]
- نگاه کنید به: جناب اصفهانی، ص 243ـ 244؛ آقابزرگ طهرانی، 1404، قسم 1، ص 224؛ همایی، 1381ش، ص 450.[↩]
- نگاه کنید به: آقابزرگ طهرانی، همانجا؛ روضاتی، ص 157؛ موسوی اصفهانی، ج 1، ص 137؛ معلم حبیبآبادی، ج 5، ص 1780، پانویس.[↩]
- همایی، 1363ش، ص 99ـ 100.[↩]
- نگاه کنید به: مهدوی، 1367ش، ج2، ص 50؛ روضاتی، همانجا؛ عقیلی، ص 65ـ 67.[↩]
- ملکزاده، ج 4، ص 926ـ 927.[↩]
- نگاه کنید به: آقابزرگ طهرانی، 1404، قسم 1، ص 224ـ 225؛ مهدوی، 1348ش، ص 191ـ 192؛ انصاریقمی، ص 102، 107.[↩]
- جناب اصفهانی، ص 243؛ آقابزرگ طهرانی، 1403، ج 4، ص 372.[↩]
- از سال9، ش3 تا سال 10، ش15، مجموعاً در دوازده شماره.[↩]
- نگاه کنید به: دشتی، مقدمۀ چوبینه، ص 7؛ آذرنگ، ص 105؛ مهدوی، 1367ش، ج 2، ص 131.[↩]
- محمد علی درچهای، ص 120-124.[↩]
- مقایسه کنید با: مهدوی، 1348ش، ص 192، که نام وی را «ابوالعلی» ضبط کرده است.[↩]
- آقابزرگ طهرانی، 1404، قسم 1، ص 225؛ روضاتی، ص 159؛ معلم حبیبآبادی، ج 5، ص 1780؛ برای تفصیل بیشتر نگاه کنید به: تقی درچهای، ص 785ـ 790.[↩]
