جلالی، فتحالله، خوشنویس، کتیبهنویس، و شاعر در سدۀ سیزدهم و چهاردهم.
او فرزند میرزاعبدالرحیم افسر1 و نوادۀ میرزا محمدعلی مسکین،2 از شاعران و عارفان نامدار اواخر دورۀ قاجار3 و از خوشنویسان مشهور اصفهان بود.4 در منابع مربوط به خاندان جلالی، تاریخ وفات پدر و جدّ او با تفاوتهایی ثبت شده است. قدسی* تاریخ وفات مسکین را ۱۳۰۳ میداند و احتمال داده است که افسر در حدود ۱۳۱۵ درگذشته باشد.5 فتحالله در ۱۲۸۹ زاده شد.6 بااینحال، دیوانبیگی در گزارشی او را در سال 1302 در اصفهان دیده و سن او را در آن هنگام هفده سال نوشته است.7 این گزارش با تاریخ ولادت فتحالله سازگار نیست. در صورت درستی سن یادشده، باید سال تولد او حدود ۱۲۸۵ باشد. ازاینرو، تاریخ یادشده در گزارش دیوانبیگی صحیح نیست.
فتحالله جلالی نزد آخوندکاشی* (1249-1333) علوم عربی و ادبیات آموخت. پس از کسب کمالات، به تصوف گرایید و به حاجی ملاسلطانعلی گنابدی/گنابادی ارادت ورزید.8 او در سرودن شعر توانایی چشمگیری داشت و دیوانی از اشعار خود فراهم آورد. فتحالله در سرودههایش ابتدا «رشیدا» و سپس «جلالی» تخلص میکرد.9
چنین مشهور است که جلالی از نوابغ خوشنویسی اصفهان در اواخر دورۀ ناصرالدینشاه (حک: 1264-1313) و اوایل حکومت مظفرالدینشاه (حک: 1313-1324) بوده است. او خط نستعلیق را نزد پدرش فراگرفت10 و پیرو سبک محمدصالح اصفهانی* شناخته میشد.11 در میان شاگردان جلالی نیز، میرزا عبدالجواد، متخلص به «خطیب» (متوفی ۱۳۵۰)، و میرزا اسدالله رجالی (متوفی ۱۳۷۲) و میرزا عبدالوهاب، نواده غلامعلی خطاط، میرزا عباس خان شیدا، میرزا سلیمان خان انصاری همه از خوشنویسان بنام بودند.12
وفات جلالی در اول شعبان ۱۳۳۶، همزمان با روزگار قحطی* در اصفهان رخ داد. آرامگاهش در صحن تکیۀ مادرشاهزاده، در مجاورت قبر محمدصادق تختفولادی* قرار دارد. سنگنوشتهای که بر مزار او نهادهاند ساده و با خطی کممایه است و پدر (افسر) و جدش (مسکین) هیچ سنگنوشتهای بر مزار ندارند.13
آثار
آثاری از فتحالله در قالبهای چَلیپا14 و سیاهمشق بر جای مانده است. افزون بر آثار مکتوب، کتیبههایی نیز به خط او موجود است، مانند: کتیبههای ضریح چهار امام، مسجد سید*،15 مسجد صفا (مسجد حاجیسیدجواد)16 و سر در تکیۀ حاج محمدجعفر آبادهای* در تخت فولاد*، بنای رکنالملک، که مادهتاریخ آن را طغرل، شاعر اهل سمیرم17 (1274-1332)، سروده و جلالی کتابت کردهاست.18 این کتیبه در ده قاب اجرا شده است؛ نُه قاب به صورت متوالی و قاب پایانی در بالای آنها قرار دارد. هرچند تاریخی صریح بر آن دیده نمیشود، با محاسبۀ حروف ابجد از مادهتاریخ آن سال ۱۳۱۶ به دست میآید. شیوۀ اجرای کتیبه کاشی هفترنگ* و متنش با رنگ سفید بر زمینۀ لاجورد19 به شرح زیر نگاشته شدهاست:
«حَبَّذا از آصف دوران سلیمان زمان/رکنملک حقگزار حقپرست حقشناس// آنکه عمر خویش را فرموده در خیرات صرف/ حسن اعمال جنابش بیحساب و بیقیاس/ تکیه حاجی محمد جعفر آبادۀ [آبادهای]/ عالم ربانی آن ذُخر خواص و فخرناس/ کرد آباد و بِدینِ جعفری خدمت نمود/ خدمت دین را کند آنحضرت اندر هر لباس/ بهر تاریخش بزرّ جعفری طغرل نوشت/ از سلیمانست دین جعفری محکم اساس کتبه المُذنب فتحالله المتخلص بجلالی غُفِرَ ذنوبُه».20 همچنین اشعار منقور بر سنگ مزار میرزا رحیم کلانتر واقع در لسان الارض به قلم جلالی است.21
آثار جلالی رقم واحد و ثابتی ندارند. برخی رقمهای شناختهشدۀ او عبارتاند از: «کتبه المذنب فتحالله غفرله»، «فتحالله المتخلص بجلالی غفرله»، «مشقه فتحالله افسر» و «فتحالله ابن افسر». از دیگر آثار او کتابت گنجینةالاسرار عمان سامانی*، شمارههایی از روزنامۀ فرهنگ*،22 کتاب صالحیه23 و دیوان ظهیر فاریابی است24 که به همت میرزاموسیخان انصاری اصفهانی گردآوری و منتشر شد. افزون بر این، ترجمههایی از قرآن و شماری از کتابهای دیگر نیز به خط او چاپ شدهاست.25
نمونه ای از اشعار جلالی:
چو نیمه شب ز رخ روشنش نقاب افتاد
از آسمان به زمین بیخود آفتاب افتاد
به جام، روی تو دیدیم و قصهات شد فاش
که سرّ کار دهانت به روی آب افتاد
زمان ز جلوه قدّت به اعتدال گذشت
جهان ز فتنه زلفت به انقلاب افتاد
خوشا به هندوی زلفش که او به عیاری
به روی یار چو چشمش بشد به خواب افتاد
جلالی تو که از تاب درد در تب بود
ز سوز آتش عشقت به التهاب افتاد26
/الهه میرنیا/
منابع
ایزدگشسب، اسدالله، نامه سخنوران، اصفهان، چاپخانه فردوسی، 1316ش.
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران: علمی، 1363ش.
خسرویبیژائم، فرهاد، صالحیکاخکی، احمد، و یزدانی، ملیکا، «مطالعۀ فرمی و ساختاری کتیبههای نستعلیق در مساجد قاجاری اصفهان و مقایسۀ آن با نمونههای مشابه صفوی»، نشریۀ هنرهای زیباـ هنرهای تجسمی، دورۀ 21، ش4، زمستان 1395.
دیوانبیگی، احمد، حدیقةالشعراء، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران: زرین، 1364- 1366ش.
فضائلی، حبیبالله، اطلسخط، اصفهان: نشریۀ انجمن آثار ملّی اصفهان، 1350ش.
قاسمی، رحیم، گلزار فضیلت، اصفهان، کانون پژوهش، 1388ش.
قدسی، منوچهر، خوشنویسی در کتیبههای اصفهان، اصفهان: نشرگلها، 1378ش.
مسکین، محمدعلی، دو تذکره از مسکین اصفهانی و جنگ شاعران اصفهان، مصحح محمدابراهیم ایرج پور، اصفهان، انتشارات سازمان فرهنگی اجتماعی شهرداری اصفهان، 1403ش.
معلم حبیبآبادی، محمدعلی، مکارمالآثار،ج8، اصفهان: نقش مانا، 1381ش.
مهدوی، مصلحالدین، تذکرة القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی، 1348ش.
همایی ، جلالالدین، تاریخ اصفهان: مجلد هنر و هنرمندان، به کوشش ماهدخت بانوهمایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375ش.
هنرفر، لطفالله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثفقی، 1350ش.
- معلم حبیبآبادی، ج8، ص3007.[↩]
- دیوانبیگی،ج1، ص373.[↩]
- مهدوی، ص180.[↩]
- همایی، ص185.[↩]
- قدسی، ص91ـ94. مقایسه کنید با: همایی، ص185ـ186؛ معلم حبیبآبادی، ج8، ص3007 ؛ مهدوی، ص180.[↩]
- مهدوی، همانجا.[↩]
- دیوانبیگی، ج1، ص373.[↩]
- معلم حبیبآبادی، ج8، ص3007؛ قدسی، ص97.[↩]
- دیوانبیگی، ج1، ص373.[↩]
- معلم حبیبآبادی، ج8، ص3007.[↩]
- خسرویبیژائم و همکاران، ص65.[↩]
- قدسی، ص99؛ همایی، ص236.[↩]
- همایی، ص185.[↩]
- برای اصطلاح چلیپا، نگاه کنید به: سیدمحمدمجتبی حسینی، ذیل «چلیپا»، در دانشنامه جهان اسلام، ج12، 1393ش.[↩]
- معلم حبیبآبادی، ج8، ص3007.[↩]
- بیانی، ص564.[↩]
- مسکین، ص192.[↩]
- همایی، ص186.[↩]
- خسرویبیژائم و همکاران، ص69.[↩]
- هنرفر، ص802-803.[↩]
- قاسمی، ص152.[↩]
- قدسی، ص98.[↩]
- ایزدگشسب، ص58.[↩]
- فضائلی، ص579.[↩]
- همایی، ص 186.[↩]
- ایزدگشسب، ص 60.[↩]
