فرهنگ اصفهان، روزنامه

 فرهنگ (اصفهان)، نشریه‌ای خبری در عصر ناصری (حک: 1264ـ1313).

فرهنگ به مدیریت میرزا‌تقی انصاری کاشانی ملقب به حکیم‌باشی، پزشک مخصوص ظل‌السلطان*، از 1296 تا 1308 در اصفهان منتشر می‌شد.

حکیم‌باشی از فارغ‌التحصیلان پزشکی مدرسه دارالفنون بود و افزون بر طبابت به روزنامه‌نگاری می‌پرداخت. او ابتدا روزنامۀ  فارس (المنطبعه فی الفارس) را در 1289 در شیراز منتشر می‌کرد¹ که نخستین نشریۀ فارس بود.² این نشریه پس از چندی توقیف شد.³ حکیم‌باشی پس از آنکه با ظل‌السلطان به اصفهان آمد، روزنامه فرهنگ را به خواست او تأسیس و به مدت هفت سال آن را اداره کرد. فرهنگ نخستین نشریۀ ادواری چاپی فارسی بود که در اصفهان منتشر می‌شد.⁴ حکیم‌باشی به‌سبب خدماتش چون انعقاد «انجمن پزشکان اصفهان*» و انتشار روزنامه فرهنگ مشمول «الطاف» ظل‌السلطان شد و سرداری ترمه به او اعطا گردید. حکیم‌باشی به‌سبب حمایت‌های ظل‌السلطان او را تحسین می‌کرد و به‌رغم خواستِ ظل‌السلطان از تمجید نکردن از وی در روزنامه، او را شایستۀ تحسین می‌دانست.⁵

حکیم‌باشی در سیزده رجب 1303 درگذشت.⁶ او افزون بر روزنامه‌نگاری، صاحب آثاری چون گنج شایگان (سفرنامه خوزستان) و جانور‌نامه است. پس از مرگ او، مدیریت روزنامه به محمود افشار* سپرده شد. افشار از همان ابتدا با روزنامه همکاری می‌کرد و مقاله‌هایی از او در روزنامه به چاپ می‌رسید. حکیم‌باشی از او با عنوان «وقایع‌نگار اردوی نظامی و مترجم زبان انگلیسی» نام برده است.⁷ دورۀ مدیریت افشار تا انتشار آخرین شمارۀ روزنامه در 1308 به مدت پنج سال به طول انجامید.

روزنامه به خط میرزاعبدالرحیم اصفهانی* معروف به افسر، از خوشنویسان معروف اصفهان، منتشر می‌شد و نام او در صفحۀ آخر روزنامه درج می‌شد. از شوال 1303 به تناوب، او و پسرش میرزا‌فتح‌الله‌خان جلالی* کار تحریر روزنامه را انجام می‌دادند. تیترهای روزنامه به خط نسخ و متن اخبار و مطالب به خط نستعلیق نوشته می‌شدند.⁸ در پیشانی روزنامه، نام فرهنگ در میان قابی بیضی‌شکل قرار می‌گرفت که مزیّن به شکوفه‌های درخت با سه فرشته، دست یکی شیپور و دست دو فرشتۀ دیگر ترازو، بالای آن بود و بالای قاب کلمه «اصفهان» درج می‌شد. در سمت راست، نام چاپخانه و تاریخ انتشار به هجری قمری، میلاد، جلالیه و رومیه و در سمت چپ نیز قیمت اشتراک در اصفهان درج می‌شد، که سالیانه دو تومان بود و از شمارۀ چهل به بعد به 12 قران کاهش یافت. بهای اعلان/اعلامیه سطری یک‌هزار دینار و جملۀ «مکتوبات مفیده که منافی حفظ مراتب دولت و ملت نباشند مجاناً پذیرفته می‌شوند» نیز در ذیل آن درج می‌شد. با آغاز سال دوم و از شمارۀ چهلم، پیشانی روزنامه تغییر کرد و ساده‌تر شد. کلمه فرهنگ بدون نقش‌و‌نگار در بالا و کلمه اصفهان زیر آن قرار گرفت. محل درج تاریخ انتشار، نام چاپخانه و قیمت نشریه نیز جابه‌جا شد. در دو قاب نیز ذیل کلمه اصفهان «قواعد ادارۀ طبع و انشا فرهنگ» و «شرایط آبونه شدن» درج گردید و عبارت «در این اخبار‌نامه از سیاست مدن و اصلاحات ملکیه و علوم و صنایع و نصایح و تجارت و فلاحت نوشته می‌شود» در فاصلۀ میان پیشانی و محتوای اصلی روزنامه قرار گرفت. روزنامه در چهار صفحه و یک روز در هفته، پنجشنبه‌ها چاپ می‌شد. بعدها به دو شماره در هفته (دوشنبه‌ها و پنجشنبه‌ها) رسید و شمارگان آن نیز از دو‌هزار نسخه به شش‌هزار نسخه در ماه افزایش یافت، اما از شمارۀ 659 (1 رمضان 1306) به‌سبب محدود شدن حوزۀ حکومتی ظل‌السلطان و اُفت کیفیت روزنامه، نشر آن به یک روز در هفته، فقط پنجشنبه‌ها، کاهش یافت.⁹ محل چاپخانه در مدت فعالیت روزنامه سه بار عوض شد. ابتدا دارالطباعه جنب دروازه دولت بود. در شوال 1302 به عمارت جهان‌نما* منتقل شد و از ذیحجۀ 1304 تا پایان در میدان نقش‌جهان* بود. فرهنگ نمایندگانی در داخل و خارج از کشور داشت که روزنامه را به دست مشتریان می‌رساندند. اسامی آنان در ایران و کشورهای دیگر از‌جمله در عراق، عربستان، مصر، قلمرو عثمانی، انگلیس، فرانسه و منطقۀ قفقاز برای آگاهی خوانندگان درج شده بود.¹⁰

نخستین شمارۀ روزنامه در دوم جمادی‌الاولی 1296 منتشر شد. در مقالۀ افتتاحیه، حکیم‌باشی ضمن اشاره به سابقۀ روزنامه‌نگاری‌اش و انتشار روزنامۀ فارس و نیز ارائۀ تعریفی از واژۀ روزنامه، چهارچوب و چشم‌انداز روزنامه را مشخص کرد: افزون بر درج خبرهای مربوط «به ایالت اصفهان و مضافات و یزد و بروجرد و خونسار و گلپایگان که وظیفه مخصوص این روزنامه است»، در صفحه آخر «مطالب علمیه و مسائل غریبه و بدیعه و صنایع و فنون متأخرین حکما و فضلا اروپا و غیره موشح خواهد شد».¹¹

فرهنگ نشریه‌ای غیر‌رسمی محسوب می‌شد، از این رو حسنعلی‌خان گروسی (امیر‌نظام گروسی)، وزیر فوائد عامه، توصیه کرد «هر قدر بیشتر از اخبار و وقایع در او بگنجانند… به فایده نزدیک‌تر است»،¹² ازاین‌رو، پرداختن به خبر در فرهنگ اولویت داشت. خبرهای روزنامه در دو بخش داخلی و خارجی تنظیم می‌گردید. روزنامه با «اخبار داخله» شروع می‌شد که در آغاز معطوف به شهر اصفهان بود و نخستین خبر نیز بیشتر دربارۀ ظل‌السلطان، ملاقات‌ها و سفرهای او، اعطای نشان و منصب و صدور فرمان از سوی وی بود. خبرهای داخلی گاهی با عنوان رسمی و غیر‌رسمی از هم جدا می‌شدند. خبرهای رسمی که به‌ندرت منتشر می‌شد، به نقل از روزنامه ایران بود. مدیر فرهنگ نشریه‌هایی که منابع خبری‌شان را ذکر نمی‌کردند، تقبیح می‌کرد و دادن منبع خبر را «مسلک درستی برای مندرجات» می‌دانست.¹³ خبرهای شهر نیز شامل حوادث، خبرهای مربوط به نهادهای مدنی و تشکیلات دولتی و بهداشتی و تحولات نظامی و حتی مرمت بناهای تاریخی بود. سپس خبرهای شهرهایی می‌آمد که در قلمرو حکمرانی ظل‌السلطان بودند. به تدریج به خبرهای دارالخلافۀ تهران و دیگر شهرها نیز پرداخته شد. خبرهای خارجی نیز به طور عمده از محتوای تلگرام‌ها و نشریه‌های منتشر‌شده در اسلامبول، هند، لندن، برلین، و سن‌پترزبورگ تأمین می‌شد. ستونی با عنوان فرهنگ، که به ‌مثابۀ سر‌مقاله بود، در صفحه‌های میانی جای داشت و حاوی دیدگاه‌های مدیر روزنامه و دادن آگاهی‌هایی از مسائل فرهنگی و اجتماعی بود. اعلان‌ها نیز اغلب در صفحۀ آخر روزنامه چاپ می‌شدند. روزنامه از نخستین شماره پاورقی داشت که در صفحه‌های دو تا چهار درج می‌شد. پاورقی تا آخرین شمارۀ روزنامه برقرار بود و در آن رساله‌های فصول اربعه (مسئلۀ علمیه در اثبات حرکت زمین)، نباتات و معادن و صنایع مختصۀ مملکت اصفهان، و قانون حفظ صحت و تنظیف بلاد از آثار حکیم‌باشی و رسالۀ نیچریه از سید‌جمال‌الدین اسدآبادی، و آثار ترجمه‌شده مانند تاریخ جنگ مشرق‌زمین در سنۀ 1877 از میرزا‌کاظم از استادان دارالفنون، و تاریخ دولت قوی‌شوکت روس (تاریخ روسیه از دوران قدیم) اثر سِرگِی سالاو یووا (سرگئی میخالوویچ سولویوف) درج می‌شد.¹⁴

در دورۀ پنج‌سالۀ (۱۳۰۳ – ۱۳۰۸) سردبیری افشار، روزنامه ابتدا دو شماره در هفته منتشر می‌شد. سپس به یک شماره در هفته کاهش یافت.  از آنجا که او «وقایع‌نگار اردوی نظامی» بود، گرایش زیادی به چاپ خبرهای نظامی داشت. خبرها شامل ساختن سربازخانه‌، توپخانه، ساخت بیمارستان و داروخانه مخصوص سواره‌نظام، تمرین‌ها و مانورهای قشون، برگزاری جلسه‌های نظامی، معرفی صاحب‌منصبان ایرانی و خارجی قشون، و چاپ نامه‌های صاحب‌منصبان نظامی می‌شد.

با این همه، چند عامل به کیفیت روزنامه لطمه زد. برکناری ظل‌السلطان و انتزاع مناطقی که در قلمرو او بودند، حوزۀ خبررسانی روزنامه را به اصفهان محدود کرد. همچنین تنگناها و به گفتۀ مدیر فرهنگ، نبودِ «حریت و اختیار» در نگارش مطالب، آزادی عمل را از او گرفت و همین امر سبب شد که فرهنگ از پرداختن به خبرهای داخلی پرهیز کند. با انتشار شمارۀ 764 (21 رمضان 1308) فرهنگ برای همیشه تعطیل شد، بی‌آنکه خبر یا توضیحی در آخرین شماره آن آمده باشد.¹⁵ محیط طباطبایی* روزنامه فرهنگ را «چشم و چراغ مطبوعات ایران در اواخر عهد ناصری» دانسته است.¹⁶

در 1341 اکبرمسعود، صارم‌الدوله*، فرزند ظل‌السلطان، تمام نسخه‌های فرهنگ (هفت جلد صحافی‌شده) را به کتابخانۀ مدرسۀ متوسطۀ اصفهان (صارمیه* کنونی) وقف کرد. پس از تأسیس موزۀ آموزش و پرورش* استان اصفهان، این مجموعه به آنجا منتقل گردید.¹⁷ در 1385ش سازمان اسناد و کتابخانه ملی روزنامه فرهنگ را در چهار جلد بازنشر کرد و در 1388ش مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، لوح مطبوعات فارسی ایران را منتشرکرد که روزنامه فرهنگ نیز جزو آن بود.

/عبدالمهدی رجایی و پروین قدسی‌زاد/

منابع

علاوه بر دورۀ کامل روزنامۀ فرهنگ.

رجایی، عبدالمهدی، تاریخ اجتماعی اصفهان در عصر ظل‌السلطان: از نگاه روزنامۀ فرهنگ اصفهان، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1383ش.

صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان: کمال، 1363-1364ش.

طرب اصفهانی، ابوالقاسم‌بن رضا‌قلی، دیوان طرب، با مقدمه و حواشی جلال‌الدین همایی، تهران: کتابفروشی فروغی، 1342-1343ش.

قاسمی، فرید، اولین‌های مطبوعات ایران، تهران: آبی، 1383ش.

قاسمی، فرید، سرگذشت مطبوعات ایران، ج1و 2: روزگار محمد‌شاه و ناصرالدین‌شاه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380ش.

محیط طباطبایی، محمد، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران: بعثت، 1366ش.

1. بیست شماره از این روزنامه در قالب کتابی با عنوان  المنطبعه  فی الفارس  به کوشش و مقدمۀ ‌فرید قاسمی در 1384ش منتشر شده است.[↩]
2. قاسمی، 1380ش، ج2، ص 1439.[↩]
3. فرهنگ، سال1، ش 9، 11 شعبان 1296، ص1-2.[↩]
4. قاسمی، 1383ش، ص 424.[↩]
5. فرهنگ، سال 1، ش 8، 4 شعبان 1296، ص1، سال 3، ش 93، 7 جمادی‌الاولی 1298، ص2.[↩]
6. فرهنگ، سال 9، ش 355، 17 رجب 1303، ص1.[↩]
7. فرهنگ، سال6، ش 274، 5 ذیحجه 1301، ص1.[↩]
8. طرب اصفهانی، ج1، ص85-86؛ صدرهاشمی، ج4، ص 73.[↩]
9. فرهنگ، سال 11، ش 470، 15 شوال 1304، ص1؛ رجایی، مقدمه ص ج.[↩]
10. فرهنگ، سال 3، ش 93، 7 جمادی الاولی 1298، ص4.[↩]
11. فرهنگ، سال 1، ش 1، 2 جمادی الاولی 1296، ص 3.[↩]
12. فرهنگ، سال1، ش 15، 30 رمضان 1296، ص 2- 3.[↩]
13. فرهنگ، سال 2، ش 86، 17 ربیع‌الاول 1298، ص 2، سال 3، ش 117، 27 شوال 1298، ص2.[↩]
14. عنوان مقاله در پاورقی «تاریخ دولت قوی‌شوکت روس» اثر سرگی سالاو یووا آمده است، اما عنوان اصلی مقاله «تاریخ روسیه از دوران قدیم»  اثر سرگئی میخالوویچ سولویوف است.[↩]
15. فرهنگ، سال 2، ش 77، 13 محرم 1298، ص 1، سال 15، ش 728، 5 محرم 1308، ص2؛ رجایی، مقدمه، ص ز- ص.[↩]
16. محیط طباطبایی، ص 45.[↩]
17. رجایی، مقدمه، ص ص.[↩]