کنیسه

کنیسه، محل اجتماع و عبادت یهودیان.

واژۀ کنیسه و کنیس و جمع آن کنائس عربی است و تلفظ فارسی آن «کُنِشت» یا «کِنشت» در متون قدیم فارسی مانند سفرنامۀ ناصرخسرو* هم به‌کار رفته است. کنیسه از کلمه آرامی «کِنیشتا» keništâ گرفته شده و به معنای عبادتگاه یهودیان* است؛ ایرانیان کلیمی آن را کنیسا تلفظ می‌کنند. در زبان آرامی، زبان یهودیان منطقۀ بابِل، به نیایشگاه یهود «بِت هَکِنیشتا» می‌گفتند و این واژه به‌تدریج با حضور یهودیان در ایران به «کنیسا» تبدیل شده است.¹ در زبان عبری به کنیسه «بِت هَکِنِسِت» می‌گویند؛ به معنای «دارالشوری» که بیشتر به کارکرد اجتماعی-تاریخی این مکان اشاره دارد تا عملکرد دینی و روحانی آن.² امروزه، کنیسه به محل اجتماع یهودیان گفته می‌شود و برگرفته از اجتماعات یهودیان در دوران اسارت بابل، در شش قرن قبل از میلاد است.³ این مقاله ابتدا به ساختار معماری مشترک کنیسه‌ها و کارکرد هریک از مؤلفه‌های بنا با تمرکز بر کنیسه‌های اصفهان می‌پردازد سپس به‌ترتیب قدمت مهم‌ترین کنیسه‌های هر محله را توصیف می‌کند.

معرفی ساختار کنیسه

اولین نکته دربارۀ ساختار کنیسه‌ها موقعیت آنها در محله‌های سه‌گانۀ قدیمی یهودیان در دل محلۀ جوباره*، حوالی مسجد جامع عتیق* است. این مجاورت نشان‌دهندۀ هم‌زیستی اقلیت کلیمی با اکثریت مسلمان در دل شهر اصفهان است. پراکنده بودن کنیسه‌ها در محله، مانند بافت خود محله، طبیعی و نامنظم است. با نگاهی به نقشۀ پراکندگی کنیسه‌های اصفهان می‌بینیم شش کنیسه نزدیک گذر اصلی محلۀ جوباره، در کوی کمرزرین و دو گذر منشعب از آن، قرار گرفته‌اند. به‌جز یک مورد، سایر کنیسه‌ها نیز مجاور معابر اصلی محله ساخته شده‌اند. با‌توجه‌به درونگرا بودن معماری این بناها، از بیرون یک ورودی کوچک با دیوارهای بیرونی ساده و اغلب با کاهگل اندودشده دیده می‌شود. این مصالح با بافت محله هماهنگی کامل دارد. در سال‌های اخیر، اجرای چند طرح توسعۀ شهری چند بنا را تخریب کرده و باعث شده است دیوار چند کنیسه به پوستۀ گذرها بچسبد و ساختمان کنیسه‌ها مشخص بشوند. مقیاس و ابعاد کنیسه‌های محلۀ جوباره ویژگی دیگری است که این بناها را با بافت محله هماهنگ کرده؛ به ‌شکلی‌ که از منازل اطراف ‌تشخیص داده نمی‌شوند.

ساخت و اجرای کنیسه‌ها تفاوتی با سایر بناهای محله ندارند: ساختمان کنیسه با طاق، قوس، گنبد و جِرزهای باربر ساخته شده‌اند؛ نازک‌کاری و تزیینات داخلی آنها نیز همان تکنیک‌های متداول آن زمان است؛ مانند: گچ‌بری، نقاشی روی گچ، استفاده از انواع کاشی‌کاری مقرنس، هفت‌رنگ و… ازاین‌رو، این بناها از نظر کالبد و کیفیت ساخت جزئی از معماری سنتی شهر است.

اجزای اصلی معماری کنیسه‌ها:

با‌توجه‌به قوانین شرعی ساخت فضای داخلی کنیسه‌ها به‌ترتیب اهمیت و سلسله‌مراتب عبارت‌اند از:

• جایگاه الواح تورات (هِخال)؛
• جایگاه پیش‌نماز (میشکان یا تِوا)؛
• جایگاه نمازگزاران؛
• جایگاه ویژۀ بانوان (عِزرِت ناشیم)؛
• ورودی.

علاوه‌بر اینها، در برخی کنیسه‌های اصفهان نشانه‌هایی از معماری ایرانی نیز دیده می‌شود؛ مانند: حیاط.⁴ سازمان‌دهی و چینش اجزای کنیسه، کیفیت جزء و ارتباط آنها با یکدیگر و درنهایت سلسله‌مراتبی که این چینش در هر کنیسه ایجاد می‌کند، از سویی هر کنیسه را به بنایی منحصر‌به‌فرد تبدیل کرده و از سوی دیگر، اصول و ویژگی‌های مشترک بین آنها به وجود آورده که شاخصه‌های کنیسه و گاهی ویژگی خاص کنیسه‌های اصفهان شناخته می‌شوند.

جایگاه الواح تورات (هِخال)

جایگاه الواح معمولاً جبهۀ غربی کنیسه است و بیشتر اوقات الواح در طاقچه یا کمدهایی در دل دیوار نگهداری می‌شوند و دریچه‌هایی چوبی از محتویات آنها محافظت می‌کنند، مقابل این دریچه‌ها نیز پرده‌ای آویخته می‌شود. این پرده به فضای داخلی کنیسه «جهت» می‌دهد و مطابق شریعت یهود قبلۀ نمازگزاران، اورشلیم، را مشخص می‌کند. جایگاه الواح مقدس‌ترین نقطۀ کنیسه شناخته می‌شود و هنگام عبادت کانون توجه و تمرکز است. جایگاه الواح غالباً اولین قسمتی است که در مراحل ساخت بنا تزیین می‌شود. تزیینات متناسب با مقیاس کنیسه‌ها متفاوت است؛ از گچ‌بری ساده تا مقرنس‌کاری و نقاشی‌های متنوع روی گچ. محوطۀ مقابل جایگاه الواح محل برگزاری برخی عبادت‌های خاص است و گاهی چند پله از کف عبادتگاه بالاتر ساخته می‌شود تا علاوه‌بر فاصله‌انداختن میان جایگاه الواح و قسمت‌های دیگر، بر اهمیت این محل بیشتر تأکید ‌کند.

جایگاه پیش‌نماز (میشکان یا تِوا)

جایگاه پیش‌نماز در مرکز کنیسه قرار دارد. در این مکان یک نفر به نمایندگی از جماعت حاضر می‌شود و متون نماز را با صدای بلند قرائت می‌کند. این جایگاه از چوب است و گاهی به‌شکل سکو با جداره‌ای پوشیده از سنگ یا کاشی ساخته می‌شود و مانند محوطۀ مقابل جایگاه الواح، از کف عبادتگاه بالاتر است. جایگاه‌های پیش‌نماز همه چهارگوش‌اند، به‌جز «کنیسۀ حاج الیاهو» که متناسب با طرح کلی کنیسه‌ها طرح هشت‌ضلعی منتظم دارد.

پله‌هایی که وسط ضلع‌های شرقی، شمالی و جنوبی جایگاه قرار دارند، راه دسترسی به جایگاه است. اغلب نرده‌ای کوتاه دورتادور جایگاه کشیده می‌شود تا بر نقاط دسترسی که وسط سه ضلع هستند، تأکید کند. در کنیسه‌هایی که سقف‌های گنبدی دارند، معمولاً جایگاه پیش‌نماز در مرکز کنیسه، زیر گنبد قرار می‌گیرد. ازآنجایی‌که گنبدها بیشتر بر چهار جرز یا ستون قرار می‌گیرند، در فضای داخل کنیسه چهار ستون یا چهار جرز اطراف جایگاه پیش‌نماز قرار دارد و محدوده‌ای برای جایگاه پیش‌نماز در عبادتگاه تعریف می‌کند و بر اهمیت آن می‌افزاید. در بسیاری از کنیسه‌ها در مرکز گنبد میانی کنیسه نورگیری ساخته می‌شود که پایه آن هشت‌ضلعی است. در بافت مجاور این نورگیر، منشوری هشت‌وجهی دیده می‌شود که در وجوه آن پنجره‌های چوبی مشبک به چشم می‌خورد. در کنیسه‌هایی که حیاط ندارند، این نورگیر تنها منبع تأمین نور طبیعی است. در مرکز یا ضلع غربی جایگاه پیش‌نماز، میز مخصوص قرائت قرار دارد که معمولاً میز چوبی مستطیل‌شکل مرتفعی است که تزیین هم شده.

جایگاه نمازگزاران

تقریباً تمام فضای داخلی کنیسه، به غیر از قسمت‌های خاصی، جایگاه نمازگزاران است که با پهن‌کردن پارچه‌‌ها یا قراردادن نیمکت‌هایی برای نشستن در عبادتگاه مشخص می‌شود. برای جلب توجه کامل حاضران به جایگاه پیش‌نماز، معمولاً محل نشستن نمازگزاران پیرامون و رو به این جایگاه سازمان‌دهی می‌شود.

جایگاه ویژۀ بانوان (عِزرِت ناشیم)

در کنیسه‌ها، فضایی مجزا و منحصر‌به‌فرد برای بانوان در نظر گرفته شده است. این مکان معمولاً درصورت امکان نیم‌طبقه‌ای در بالاخانه‌هایی هست که روی ستون‌ها قرار دارند.⁵ پله‌هایی که به این نیم‌طبقه دسترسی دارند، جایی ساخته می‌شود که در دید نباشد. ارتباط این قسمت و فضای داخل عبادتگاه معمولاً محدود است؛ به‌گونه‌ای که قسمت بانوان از داخل عبادتگاه دیده نمی‌شود. جداره‌ای مشبک و غالباً تزیین‌شده با آجر و کاشی ارتباط این دو قسمت را محدود می‌کند اما امکان شنیدن صدای پیش‌نماز را برای بانوان فراهم می‌کند.

ورودی

ورودی کنیسه‌ها اهمیت بسیار زیادی دارند؛ زیرا «عنصر گذار» از مکانی نامقدس به مکانی مقدس است که بین «درون» با «بیرون» فاصله می‌اندازد. این ویژگی در کنیسه‌های قدیمی اصفهان تا حد ممکن رعایت شده است و می‌توان گفت در تمام آنها فضای واسطی میان عبادتگاه و خیابان وجود داشته. در هیچ‌کدام از کنیسه‌ها درِ ورودی از کوچه مستقیم به عبادتگاه باز نمی‌شود و فضای واسطی بین کنیسه و ورودی عبادتگاه وجود دارد. در بیشتر کنیسه‌های اصفهان، این فضای واسط دالان یا هشتی است و فقط در دو مورد، واسطۀ عبادتگاه و ورودی از کوچه «حیاط» است. ورودی فضای داخلی عبادتگاه معمولاً در ضلع شرقی و درصورت امکان وسط عبادتگاه، رو به جایگاه پیش‌نماز، واقع می‌شود. سه عنصر ورودی، جایگاه پیش‌نماز و جایگاه الواح در یک امتداد به فضای داخل عبادتگاه جهت می‌دهد و محوری در راستای شرق-غرب ایجاد می‌کند که آغاز آن ورودی عبادتگاه و انتهای آن جایگاه الواح، رو به اورشلیم، است. در برخی کنیسه‌ها، ورودی در گوشه‌های ضلع شرقی عبادتگاه واقع شده که اهمیت و قدرت محور شرقی-غربی را کاهش می‌دهد.

حیاط

حیاط از اجزای ثابت و فراگیر کنیسه‌ها محسوب نمی‌شود و فقط تعدادی از آنها حیاط‌ دارند و بیشتر این حیاط‌ها مجاور کوچه واقع شده‌اند و فصل مشترک آنها با کوچه فقط یک دیوار است. حیاط تأمین‌کنندۀ نور و تهویۀ طبیعی فضاهای بسته است و در سلسله مراتب دسترسی به عبادتگاه نقش دارد اما در فضای داخل عبادتگاه تأثیر چندانی ندارد و ارتباط آن با این فضا قوی و مستقیم نیست.

غسل‌گاه یا میقوه

الزام مذهبی برای ساخت غسل‌گاه در کنیسه وجود ندارد. برخی یهودیان در خانه خود میقوه می‌سازند. میقوه یک حوضچه آب با حداقل ابعاد مشخص است که با آب جاری یا آب چاه پر می‌شود و افراد برای فرایض مختلف در آن غسل می‌کنند. در کنیسه‌هایی که امکان ساخت -به لحاظ بودجه و وسعت زمین- وجود داشته میقوه هم ساخته می‌شده است. در حال حاضر دو تا از کنیسه‌های اصفهان میقوه دارند.

کنیسه‌های اصفهان

گفته شده قدمت کنیسه‌سازی در اصفهان به اولین یهودیانی بازمی‌گردد که در این شهر ساکن شدند اما آنچه به جا مانده متعلق به دوران صفویه به بعد است. شاردن در بازدید از اصفهان یادآوری کرده که «کویی است به نام کوی جهودان و کنیسه عمدۀ ایشان همان جا. شمار یهودیان اصفهان اندک است و همۀ آن‌ها در این پایتخت به‌مانند سراسر مملکت نادرند، با‌این‌حال، سه باب کنیسه دارند ولی این‌ها نمازخانه‌های کوچکی بیش نیستند.»⁶ کنیسه‌های اصفهان در کنار نقش عبادتگاه کارکردهای اجتماعی مهمی دارند؛ محلی برای گرد‌هم‌آمدن و باخبر شدن از احوال یکدیگر و هم‌فکری و پیداکردن راه‌حل برای مشکلات افراد و جامعه‌‌اند. حتی امروزه باوجود توسعۀ چشمگیر ارتباطات، این کارکرد در کنیسه‌هایی که مرتب از آن‌ها استفاده می‌شود، به قوت خودش باقی است.

امروزه، اصفهان هفده کنیسه دارد که به غیر از یکی بقیه رونق دارند. کنیسه‌های تاریخی اصفهان در دو محلۀ جوباره و گلبهار* واقع شده‌اند. ازآن‌جایی‌که کلیمیان* دیگر در محلات قدیمی ساکن نیستند، این کنیسه‌ها اغلب فقط روزهای شنبه و در مناسبت‌های خاص فعال‌اند. با مهاجرت جامعۀ کلیمی به بخش مرکزی شهر و ساخت کنیسۀ کِتِرداوید در چهارراه فلسطین، این بنا تمام مدت فعال است و سه کنیسه نیز خارج شهر، مجاور قبرستان سارح-بت-آشر (استر خاتون*) در پیربکران، قرار دارند که فقط هنگام مراجعۀ زائران از آن‌ها استفاده می‌شود.

کنیسه‌های محلۀ جوباره به‌ترتیب قدمت:

کنیسۀ موشه حیا

کنیسۀ شکرالله (یعقوب مسجدی)

کنیسۀ شموئیل گلی

کنیسۀ ملاداوید (ناسی)

کنیسۀ حاج الیاهو

کنیسۀ شموئیل حناساب (آسیابان)

کنیسه‌های بزرگ، جماعتی و ملا ربی

کنیسۀ یوسف شموئیل شمعون

کنیسۀ ملایعقوب

کنیسۀ سنگ بست (غیردایر)

کنیسۀ ملانیسان

کنیسۀ خورشیدی

کنیسه‌های محلۀ گلبهار:

کنیسۀ گلبهار

کنیسۀ مدرسه

کنیسۀ چهارراه فلسطین:

کنیسۀ کِتِر داوید

 

کنیسۀ موشه حیا/ موسی خیا

این کنیسه در چهارراه ماهی‌فروشان، نرسیده به خیابان کمال محلۀ جوباره قرار دارد و ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارۀ ثبت ۱۹۰۷۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. به روایتی قدمت آن را به دورۀ صفوی* می‌رسد؛ سال ساخت کنیسه حدود 1210  هجری قمری است. به روایت سلیمان سعدیا⁷، خادم فعلی کنیسه، «بنای اولیه دارای زیرزمین بوده که بنای فعلی بر پایه‌های آن ساخته شده است.» ساختار این بنا با سایر کنیسه‌های محلۀ جوباره تفاوت‌هایی دارد، ازجمله: ضخامت بسیار زیاد جرزهای پای قوس‌ها، شکل هندسی سقف و قوس‌های آن‌ها. تغییرات دربافت اطراف کنیسه باعث شده یک گذر در ضلع شرقی آن ایجاد شود و در نتیجه، جرز های آجری آن در گذر دیده شود؛ کیفیتی که در زمان اولین بازدید نگارنده از این کنیسا (زمستان 1381) وجود نداشت و تنها عنصر قابل مشاهده آن در محله، در ورودی بود. درِ ورودی کنیسه در کنار ورودی کنیسۀ یوسف شموئل شمعون و ساختمان کنیسۀ موشه حیا در ضلع شمالی این بنا قرار دارد. یک کتیبۀ کاشی هفت‌رنگ بر زمینۀ آجری مرمت‌شدۀ بالای درِ ورودی نصب شده که روی آن به دو زبان فارسی و عبری نوشته شده: «کنیسا موسی خیا». پس از در ورودی، دالانی طولانی است که کف آن به اندازۀ سه پله از سطح کوچه پایین‌تر است. انتهای دالان، با گردش به چپ، دالان کوتاه دیگری قرار دارد که به ورودی عبادتگاه در ضلع شرقی و سرویس بهداشتی کوچکی منتهی می‌شود. پیش از ورودی راه‌پلۀ مدوری قرار دارد که به جایگاه بانوان در نیم‌طبقۀ بالا در وجه شرقی بنا می‌رسد.

شاید کنیسۀ موشه حیا تنها کنیسۀ قدیمی‌ای باشد که بین جایگاه بانوان و داخل عبادتگاه ارتباط کامل بصری برقرار است. عبادتگاه گنبدخانۀ اصلی در وسط و دو طاق چشمه در شمال و جنوب دارد. در سال‌های اخیر، کالبد داخل کنیسه مرمت و با گچ و رنگ سفید شده است. جایگاه پیش‌نماز مانند بقیه کنیسه‌ها روی سکوی مربع‌شکل چوبی در مرکز گنبد قرار دارد. میز جایگاه نیز مربع است و مانند سکو، دارای منبت‌کاری و جزئیات چوبی قابل‌توجه است. نور و تهویۀ طبیعی بنا از طریق نورگیر مرکز گنبد و طاق چشمه‌های دو طرف آن فراهم می‌شود. این نورگیرها در بافت اطراف نیز دیده می‌شوند.

در جدارۀ قطور ضلع غربی بنا، علاوه‌بر دو پنجره در دو طرف، طاقچه‌هایی برای نگهداری کتاب‌های نماز نیز هست که حفاظ چوبی و پرده دارند. الواح تورات یا هخال در مرکز این بخش و اطراف آن با گچ‌بری و نقاشی تزیین شده‌اند. از شاخصه‌های این کنیسه دری است که در گوشۀ جنوب شرقی قرار دارد و به وسط ضلع شمالی کنیسۀ یوسف شموئیل شمعون باز می‌شود. نکتۀ دیگر یک تورفتگی غیرمتقارن و کم‌عمق در گوشۀ جنوبی کنیسه است که به گفتۀ سلیمان سعدیا، معمار اصلی بنا، برای نمازخواندن خود معمار اجرا شده و در مدت ساخت، در آن نماز می‌خوانده است. زاویۀ پخ‌خوردۀ لبۀ این دیوار که تقریباً بر جهت قبله عمود است و طاقچۀ قوس دار که اخیراً با گچ پوشیده شده، این روایت را تأیید می‌کند.

کنیسۀ شکرالله (یعقوب مسجدی)

وجه تسمیۀ کنیسه نامشخص است. فقط در جدارۀ بیرونی بنا دیوار آجری مرمت‌شده، درِ فلزی و یک کتیبۀ کاشی هفت‌رنگ قرار دارد که روی آن نوشته شده: «کنیسای آقا شکرالله یعقوب مسجدی». این کنیسه در محلۀ جوباره، کوچۀ سلطان سنجر، انتهای بن‌بست حمام سفید واقع شده و ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارۀ ۱۹۰۷۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. تاریخ ثبت روی یکی از پرده‌ها ۵۵۶۹ عبری (1223ق) درج شده است که از تاریخ بنای کنیسه قدیمی‌تر است. به گفتۀ ابراهیم اسحاقیان، خادم پیشین این کنیسه، بنای فعلی متعلق به حدود صد سال پیش است. از ظاهر ساختمان نیز به نظر می‌رسد بنا احتمالاً مربوط به اواخر قاجار است. علاوه‌بر پرده، اخیراً در جایگاه الواح نوشته‌ای فارسیهود متعلق به یهودیان افغان پیدا شده که به شاگردی یکی از حاخام‌های افغان اشاره می‌کند و اکنون آن را در قابی بر دیوار کنیسه قرار داده‌اند. به روایت منور هارونیان، همسر اسحاقیان در کنار کنیسه خانه‌ای هم برای سکونت مسافران یا افراد دیگر وجود داشته که چند سال پیش برای گسترش کنیسه به آن ملحق شده است.⁸

نورگیر سقف این عبادتگاه را می‌توان در بافت اطراف مشاهده کرد. پس از درِ ورودی، دالان تاریکی هست که سه پله از سطح کوچه پایین‌تر است. درِ فلزی حیاط خانۀ مجاور و یک جاکفشی چوبی در ابتدای دالان و در چوبی عبادتگاه در انتهای آن قراردارند. ورود به عبادتگاه از گوشۀ ضلع شرقی و رو به غرب است. به‌جز دیوار غربی، دیوارها یک ردیف طاقچه در پایین و یک ردیف قاب و پنجره در بالا دارند. جایگاه پیش‌نماز نیز وسط (نگاه کنید به عکس) سکوی چوبی است که چهار ستون آن را احاطه کرده‌اند. در اضلاع شمالی، شرقی و جنوبی سکویی سرتاسری برای نشستن نمازگزاران قرار دارد و قسمت خاصی برای بانوان درنظر گرفته نشده. جایگاه الواح تورات به‌صورت تورفتگی در دیوار با پوششی قوسی در بالای آن در جبهۀ غربی قرار دارد. علاوه‌بر نورگیر سقفی که به گفتۀ اهالی، تازه‌ساز است، نور ساختمان از پنجره‌های مرتفع جبهه‌های شمالی و شرقی تأمین می‌شود البته درحال‌حاضر این پنجره‌ها مسدود شده‌اند. تزیینات بنا محدود به کاشی‌های هفت‌رنگ در سکوهای محل نشستن است.

کنیسۀ شموئیل گلی

این کنیسه در محلۀ جوباره، تقاطع بن‌بست کیوان و گذر لت فر واقع شده و بنابر تاریخی که در کتیبۀ آن درج شده، سال ۵۵۷۴ عبری (1228ق) ساخته شده است. نمای خارجی ساختمان دو دیوار ساده، یکی آجری و دیگری کاهگلی با ازارۀ سنگی است. ورودی ساختمان در فلزی دولنگه است که در قاب سفیدکاری‌شده با گچ قرار گرفته و کتیبۀ کاشی هفت‌رنگ نیز سردر آن نصب شده و نام کنیسه به خط عبری و فارسی بر آن نوشته شده است. دو پنجرۀ مرتفع در ضلع جنوبی و نورگیر سقفی که با کاشی‌های لاجوردی پوشیده شده‌اند، در نمای خارجی به چشم می‌خورد.

فضای بین ورودی و عبادتگاه راهروی است که درِ ورودی اصلی، راه‌پلۀ نیم‌طبقۀ بانوان و ورودی عبادتگاه در ضلع شرقی را به هم مرتبط می‌کند. درِ عبادتگاه دولنگۀ چوبی است که مرمت شده. کف عبادتگاه سه پله از دالان بالاتر است. بِنای کنیسه چهارگوش ساده با سقف مسطح است که پس از ریزش سقف و بازسازی مجدد آن بدون مشاورت سازمان میراث فرهنگی، یک خرپای فلزی در سقف کنونی آن کار گذاشته شد. قسمت بانوان نیم‌طبقه‌ای بالای قسمت ورودی است که با دو ستون و چند پله، پیش‌ورودی برای کنیسه ایجاد می‌کنند. کنیسه اخیراً مرمت شده، دیوارها سفید و اجزای آن‌ها آبی است. علاوه‌بر نورگیر هشت‌ضلعی در مرکز سقف، از پنجره‌های ضلع جبهه جنوبی نیز نورگیری طبیعی انجام می‌شود. محل الواح جبهۀ غربی است که شامل سه ردیف طاقچۀ تورفته با درهای چوبی طاق‌مانند می‌شود که ستون‌هایی بین آنها حایل شده‌اند. جایگاه پیش‌نماز سکوی مربع‌شکل سنگی در مرکز بناست.

کنیسۀ ملا داوید (ناسی)

 در محلۀ جوباره کنیسۀ دیگری در کوی کمرزرین، مقابل پارک کمال نیز به چشم می‌خورد که ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارۀ ۱۹۰۳۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. نام اصلی کنیسه «ناسی» است و با نام ملاداوید، در گویش محلی «مَلا داویز»، نیز شناخته می‌شود. موسیو داوید ناسی فرزند آشر کدخدا از ریش‌سفیدهای محله بود که به بازسازی کنیسه کمک کرد و خودش نیز از نخستین مدیران مدرسۀ آلیانس* اصفهان بود. این کنیسه را به نام ملا شمعون یادگاران که از اهالی این کنیسه بوده، نیز می‌شناسند.

طبق مفاد کتیبه‌ای که به‌صورت نوار گچبری و نقاشی شده به خط فارسیهود دورتا دور روی جدارۀ داخلی عبادتگاه نوشته شده: ساخت این بنا سه‌شنبه، اول تیشری سال ۵۶۲۵ عبری/1280ق، پایان یافته است. این بنا جبهه مشترکی با کوچۀ کناری دارد. در این جبهه، ورودی و اتاق‌هایی قرار دارد که در گذشته برای آموزش علوم دینی به کودکان به کار می‌رفته و چند سال‌ گذشته خانۀ سرایدار هم بوده است. ورودی فعلی کنیسه به خیابان ماهی‌فروش‌ها که عریض شده است، باز می‌شود اما تا ۱۳۹۶ش که آخرین مرمت‌ها انجام می‌شد، رفت‌و‌آمد از در دیگری در کوچۀ سرطاوه که از کوچۀ اصلی پایین‌تر است انجام می شد که این در هنوز موجود است. بین ورودی و ساختمان عبادتگاه یک دالان سپس حیاط قرار گرفته. ورود به عبادتگاه نیز از جبهۀ جنوب شرقی امکان‌پذیر است. در دو طرف جایگاه پیش‌نماز و بخش‌های شمالی و جنوبی بنا مکان‌های برای نشستن تعبیه شده که بنا را از حالت متقارن خارج می‌کنند. قسمت بانوان در نیم‌طبقۀ ضلع شمالی قرار دارد و به‌وسیلۀ آجرکاری مشبک، ارتباط بصری آن با بخش آقایان از میان رفته است. میز فعلی پیش‌نماز منبت‌کاری* اثر هنرمند کلیمی یعقوب نوروز است.

به روایتی، سبک این بنا متعلق به دورۀ سلجوقیان است و در دورۀ صفویه* احیا شده است. با لایه‌برداری از هفت لایۀ گچ‌کشی مشخص شد این کنیسه تاکنون هفت مرتبه بازسازی شده است. شیوۀ گنبدچینی این کنیسه مشابه گنبد مقبرۀ موسوم به اِشعیای نبی* در اصفهان است. در آخرین بازسازی، بسیاری از گچ‌بری‌ها، نقاشی‌ها، قاب‌بندی‌ها و نوشته‌های عبری بازمانده از دورۀ سلجوقی و صفوی، احیا شده‌اند؛ ازجمله نقاشی «چهار مرغ» که چهار گوشۀ طاق نقش بسته. روی یکی از دیوارها متن نوشته‌ای به فارسیهود نوشته شده است: «بت حییم (گورستان) جدیدی را پیگیری نمودیم و خریدیم از پول جماعت از پیش قلیونچی افدون تا لب جوب نر….»، بقیه عبارت سال‌های گذشته در طرح گسترش کنیسه از بین رفته است. نوشته‌های بخش دیگر دیوار قسمت‌هایی از مزامیر داود و نام‌هایی است که بنا، نقاش و سازندگان کنیسه بوده‌اند.⁹ زیر طاق قسمت مرکزی نیز اسامی چهار نفر از بانیان کنیسه نوشته شده است.

نور داخلی عبادتگاه را نورگیرهایی در ضلع شرقی و غربی و پنجرۀ بزرگ ضلع جنوبی تأمین می‌کنند.

«این کنیسه دو کتاب دست‌نویس به فارسیهود در قطع وزیری دارد که شب‌های شنبه داستان‌ها و افسانه‌های دینی از آن قرائت می‌شده است. یک جلد تورات، معروف به تورات اَبّا قزوینی، نیز در این کنیسه هست که نمونۀ دیگر آن در کنیسۀ شکرالله است. تابلوهایی تزیینی سراسر کنیسه را آراسته‌اند که ماشیح نامی از تبار یهودیان أفغانستان آنها را ‌کشیده است.»¹⁰

کنیسۀ حاجی الیاهو

درحال‌حاضر، ساختمان کنیسه در بافت محله دیده می‌شود؛ ساختمان خشتی-آجری که روی دیوارهای خشتی آن اندود کاهگل و قسمتی از دیوارهای آجری سیمان اجرا شده است. سقف بنا گنبدی است و در مرکز گنبد، نورگیر مرتفع هشت‌ضلعی قرار دارد. در ضلع شمالی ساختمان، درِ فلزی کوچک و کتیبۀ کاشی هفت‌رنگی بالای آن در قرار گرفته است.

پس از ورودی درِ ضلع شمالی فضایی هشتی قرار دارد که محل درآوردن کفش‌هاست و سه پله از کوچه پایین‌تر. کنیسه هشت‌ضلعی متقارن نامنتظم دو طبقه است که در بعضی اضلاع، با آجرکاری مشبک نیم‌طبقه‌ای برای بانوان ساخته شده است. جایگاه پیش‌نماز سکویی شش‌ضلعی است که در مرکز گنبد واقع شده و نورگیر بالای آن نور طبیعی را به داخل هدایت می‌کند. عنصری که در بنا جلب‌توجه می‌کند میز چوبی مخصوص قرائت است که با نقاشی تزیین شده. جرزهای بین طاق‌ها در بالا به رسمی‌بندی و در پایه به گنبد سقف منتهی می‌شوند. میان کنیسه‌های اصفهان، این بنا از نظر هندسی و مرکزگرایی فضای داخلی منحصر‌به‌فرد است. جایگاه الواح در ضلع غربی با محفظۀ چوبی و پرده‌های قلمکار نفیس مقابل آن مشخص شده است. بر قاب چوبی منقشِ بالای پردۀ جایگاه الواح، به زبان فارسیهود نوشته شده است: «ساختمان کنیسه به دست مرحوم حاج الیاهو رحمیم در تاریخ سی‌ام ماه آو سال ۵۶۶۸ عبری (۱۲۸۶ ش) خاتمه یافته است.»

کنیسۀ شموئیل حناساب (آسیابان)

در محلۀ جوباره، تقاطع گذر توتونی و بن‌بست فردوس، کنیسه دیگری واقع شده که طبق کتیبۀ سنگی سردر بنا تاریخ اتمام ساختمان پنج‌شنبه اول اِلول سال ۵۶۶۸ عبری/1325ق است. دیوار‌های خارجی کنیسه کاهگلی با قاب‌بندی آجری‌اند که مرمت شده‌اند. ورودی بنا انتهای بن‌بست فردوس قرار دارد با در فلزی کوچکی که کتیبۀ کاشی سردر آن نصب شده. حیاط کنیسه عنصر گذار از کوچه به عبادتگاه به حساب می‌آید که از سطح کوچه پایین‌تر  است. یک سو، حیاط ورودی عبادتگاه قرار دارد و سوی دیگر سرویس‌های بهداشتی. ابعاد حیاط کوچک است و دیوارهای آن با سیمان سفید اندود شده‌اند.

ورودی عبادتگاه وسط ضلع جنوبی است. عبادتگاه گنبد اصلی در وسط و چهار طاق چشمه اطراف آن دارد. جایگاه پیش‌نماز و نورگیر سقفی نیز در مرکز بنا قرار گرفته‌اند و یک ردیف پنجره در ضلع جنوبی از حیاط نورگیری می‌کند. دیوارها و سقف با گچ سفید شده‌اند و ازارۀ دیوارها از کاشی هفت‌رنگ است. جایگاه نمازگزاران اطراف دیوارها قرار گرفته‌اند و جایگاه جداگانه‌ای برای بانوان در نظر گرفته نشده. پیش‌نماز

کنیسۀ بزرگ

این کنیسه در محلۀ جوباره، کوی کمر زرین، مقابل پارک کمال واقع شده و ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارۀ ۱۹۰۳۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. این کنیسه کنار دو کنیسۀ «جماعتی» و «ملا-ربی» قرار گرفته که به نام‌های «کُنجی» و «میرآخور» نیز شناخته می‌شوند و دیوارهای مشترک این سه کنیسه را به یک مجموعه تبدیل کرده است. در گذشته، کنیسۀ دیگری به نام «حَزقیا» نیز مجاور این سه کنیسه قرار داشته که امروزه اثری از آن نیست. این سه ساختمان کتیبه* ندارند و از نظر تاریخی تقریباً هم‌دوره‌اند. به گفتۀ یعقوب نهداران، خادم پیشین این کنیسه و قبرستان سارح بت آشر*،¹¹ قدمت این سه کنیسه بیش از حدود صد سال است. کنیسۀ بزرگ ابتدا زیرزمینی بوده و پس از مدتی با کمک مردم به شکل امروزی‌اش درآمده است. زمین این مکان متعلق به سه خانواده به نام‌های بن پورات، یومطوب و ذکریایی بوده و هزینۀ ساخت آن را خیرین پرداخت کرده‌اند. نام بنّای آن حاج محمود شجاع است.¹²

این عبادتگاه که از گوشۀ شمال شرقی وارد آن می‌شوند، از سایر کنیسه‌های جوباره، بزرگ‌تر است و شاید به همین دلیل «بزرگ» نامیده می‌شود. ساختمان عبادتگاه گنبدی روی چهار ستون سنگی است که چهار طاق چشمۀ جناغی چهار طرف آن قرار دارد. در مرکز گنبد نورگیری با پایۀ هشت‌ضلعی قرار گرفته که نور طبیعی را به داخل هدایت می‌کند. در هر طرف پایۀ ستون‌ها، طرح حجاری به‌شکل تورفته ایجاد شده است. تیرهای چوبی، ستون‌ها و حجاری داخل پایۀ ستون‌ها به رنگ طلایی و سرستون‌ها و پایۀ آن‌ها خاکستری هستند. دیوارهای میان جرزهای اصلی یک، دو یا سه طاقچۀ تورفته‌ دارند که از اِزارۀ کاشی‌کاری‌شدۀ دیوار تا تراز طاق‌ها ادامه دارد. دیوارها و سقف نیز با گچ سفید اندود شده‌اند. ترکیب رنگ آبی و طلایی بالای طاقچه‌های ضلع غربی در کنار نقاشی‌های زینتی روی طاق این قسمت جزئیاتی است که جایگاه الواح تورات را در فضا مشخص می‌کند. دو ستونچۀ تزیینی طلایی‌رنگ نیز با جزئیاتی به رنگ آبی در طرفین جایگاه الواح قرار دارد که موقعیت این نقطه را برجسته‌تر می‌کند. پردۀ آویخته بر جایگاه الواح نیز پارچۀ مخملی به رنگ زرشکی است.

جایگاه پیش‌نماز سکوی چوبی مربع‌شکلی است که زیر گنبد قرار گرفته و با نقوشی به ‌رنگ آبی بر زمینۀ طلایی تزیین شده است. میز چوبی لاکی‌رنگ نیز وسط این جایگاه قرار گرفته که از پرکارترین و پرتزیین‌ترین اشیای این عبادتگاه است. جایگاه نمازگزاران کنار دیوارها، رو به جایگاه پیش‌نماز چیده شده‌اند ولی برای بانوان جایگاه جداگانه‌ای در نظر گرفته نشده و فقط با پرده‌ای در ضلع شرقی، محدوده‌ای برای آن‌ها مشخص شده است.

کنیسۀ جماعتی

ساختار این کنیسه مشابه کنیسۀ بزرگ است و فقط در ابعاد و بعضی جزئیات با آن تفاوت دارد: از گوشۀ ضلع جنوبی وارد عبادتگاه می‌شوند؛ کمی بزرگ‌تر است و با تزیینات بیشتر. تزیینات این کنیسه در قسمت‌های مختلفی به چشم می‌خورند، به‌خصوص زیر گنبد و جایگاه تورات که یکی از زیباترین نمونه‌ها میان کنیسه‌های جوباره به شمار می‌رود؛ ازاره‌های کاشی هفت‌رنگ، نقاشی و نقوش روی سطوح گچی گنبد و دیوارها، دو قاب مستطیل‌شکل کاشی‌کاری در طرفین؛ پردۀ بسیار پرکار که مقابل جایگاه الواح آویخته شده؛ اجزای نورگیرهای سقفی و پنجره‌ها، پایه و سرستون‌های سنگی؛ جایگاه پیش‌نماز و نرده‌هایی آن که فضای این کنیسه را پر رنگ‌و‌لعاب کرده است. جایگاه نمازگزاران سکویی سرتاسری است که کنار دیوارها و اطراف جایگاه پیش‌نماز تعبیه شده است. این کنیسه نیز جایگاه ویژۀ بانوان ندارد. جایگاه الواح تورات آن نیز نیز به اندازۀ یک اتاق است و الواح روی سکویی قرار داده می‌شوند. زیر سقف این فضا رو به غرب، پنجره‌ای کوچک تعبیه شده است.

کنیسۀ ملا رَبی

راهرو منتهی به این کنیسه با کنیسه‌های بزرگ و جماعتی مشترک است. ورودی عبادتگاه کنیسۀ ملا ربی در فلزی کرم‌رنگی در از ضلع جنوبی است. زیربنای این کنیسه از سایر کنیسه‌های جوباره بیشتر است. بِنا مستطیلی در راستای شمالی-جنوبی است که شش گنبد با پایه‌های چهارگوش وسط و ده طاق چشمه پیرامون گنبدها سقف آن را تشکیل می‌دهند. گنبدهای وسطی که جایگاه پیش‌نماز زیر یکی از آن‌ها واقع شده، از بقیه بزرگ‌ترند. نورگیرهای سقفی در مرکز این گنبدها با پایۀ هشت‌ضلعی و پنجره‌های مشبک چوبی، نور و تهویۀ طبیعی را محیط عبادتگاه را فراهم می‌کنند. این نورگیرها در بافت اطراف کنیسه خودنمایی می‌کنند. تیرهای چوبی با میل‌گردهای فلزی که هنگام مرمت به بنا اضافه شده‌اند، استحکام پای گنبدها را تقویت می‌کنند. کاربندی گنبدها با رنگ آبی و حاشیۀ طلایی روی گچ سفید نقاشی شده‌اند.

کنار درِ ورودی، راه‌پلۀ مارپیچ آجری به نیم‌طبقه‌ای در ضلع جنوبی که جایگاه بانوان است، می‌رسد. این نیم‌طبقه خارج از مستطیل کلی کنیسه است و از نظر معماری، فصل مشترک این بنا، دالان ورودی و ضلع شمالی کنیسۀ بزرگ است. پنجره‌های سه‌گانۀ مشبک چوبی نیز فصل مشترک قسمت بانوان با فضای کنیسه‌اند.

جایگاه پیش‌نماز سکوی مرتفع سنگی در مرکز گنبد میانی است. قاب‌بندی و حاشیه‌سازی، نقوش منحنی و گیاهی حجاری‌شده همراه چهار پایۀ ستون سنگی در چهار گوشه آن، کالبد این جایگاه را زینت داده‌اند. کف جایگاه با کاشی لعاب‌دار لاجوردی پوشیده شده است. اکنون یک ردیف صراحی چوبی در لبۀ سکوی جایگاه اجرا شده و میز چوبی جایگاه روی سکو قرار ندارد و به جنوب (درِ ورودی) نزدیک‌تر و روی کف کنیسه قرار داده شده است.

ضلع غربی که پیرو سقف تقسیم‌بندی شده، در دو دهانۀ گنبد، محفظه‌های بزرگی با درهای چوبی دارد که جایگاه الواح تورات است. دهانۀ جنوبی در چوبی دولنگه‌، دو پنجرۀ مشبک در طرفین و پنجره‌ای در قسمت بالا دارد. هندسه و جایگاه این در و پنجره‌ها به‌گونه‌ای است که به نظر می‌رسد پشت آن‌ها ایوان یا حیاط داخلی بوده ولی در‌حال‌حاضر با دیوار بسته شده است.

دیوارهای عبادتگاه با رنگ سفید گچ‌اندود شده و با ازارۀ کاشی هفت‌رنگ، هماهنگ با طاق‌ها و قوس‌های زیر سقف، طاقچه‌ها و تقسیم‌بندی‌های سه‌گانه دارد. قوس‌های زیر سقف دیوارهای ضلع شرقی دارای پنجره‌های چوبی است که از بیرون با آجرکاری مشبک پوشش شده‌اند. در گوشۀ جنوب غربی نیز در دولنگه چوبی هست که یا به کنیسۀ بزرگ باز می‌شود یا به دالان و خانه‌ای که پیشتر وجود داشته. جایگاه نمازگزاران این کنیسه نیز با میز و صندلی‌هایی در فضای داخلی تعریف شده است.

کنیسۀ یوسف شموئیل شمعون

این کنیسه مجاور کوی کمرزرین قرار گرفته و نمای بیرونی آن دیوار مرمت‌شدۀ آجری، درِ فلزی با سردر کاشی‌کاری قدیمی و نورگیر سقفی است. بر سنگ ازارۀ حک‌شده در بنا، تاریخ اتمام بنای کنیسه سال ۵۶۶۹ عبری/۱۲۸۷ش درج شده است. از گوشۀ ضلع شرقی به کنیسه وارد می‌شوند و از حیاط کم‌عرض که واسط کوچه و عبادتگاه است می‌گذرند. کف عبادتگاه سه پله از سطح کوچه پایین‌تر است. بِنا گنبدخانه‌ای با چهار طاق چشمه در چهار طرف است که طاق چشمه‌های شرقی و غربی بزرگ‌ترند و مانند گنبد اصلی، نورگیرهای سقفی دارند. جایگاه پیش‌نماز سکوی مربع چوبی است که وسط گنبدخانه قرار گرفته. نیم‌طبقه‌ای برای قسمت بانوان در ضلع شرقی در نظر گرفته شده و با آجرهای مشبک پوشانده شده است. این بخش روی دالان ورودی کنیسۀ موسی خیا قرار دارد. آجرهای مشبک فیروزه‌ای گوشه‌های دیگر عبادتگاه نیز به چشم می‌خورند اما آن‌جا نیم‌طبقه‌ای به چشم نمی‌خورد. ازاره‌های کاشی هفت‌رنگ، ستونچه‌های گچ‌بری زینتی، طاقچه‌بندی دیوارها، رسمی‌بندی گنبدخانه و پرده‌های آویخته، ازجمله عناصر زینتی این کنیسه به شمار می‌روند. پنجره‌های جبهۀ جنوبی نور طبیعی حیاط را به کنیسه می‌آورند. شرکت‌کنندگان در این کنیسه و کنیسۀ موسی خیا یکی هستند و مراسم را یک هفته در میان در یکی از این دو کنیسه برگزار می‌کنند. خانوادۀ سعیدیان نگهدار این کنیسه‌اند.

کنیسۀ مُلا یعقوب

به گفتۀ شموئیل حای ریحانیان، از شرکت کنندگان سابق این کنیسه، تاریخ ساخت این بنا حدود سال ۱۲۹۰ش است. این کنیسه کنار گذر اسماعیل و مجاورت قبر کمال‌الدین اسماعیل* ساخته شده است. عبادتگاه یک بار سال‌ در 1376ش و بار دیگر سالهای اخیر با نظارت سازمان میراث فرهنگی* مرمت شده است. دیوار کاهگلی، درِ ورودی کنیسه با قاب‌بندی آجری، کتیبۀ کاشی و قوس گچی بالای آن، اجزای این ساختمان هستند که در گذر دیده می‌شوند. دالانی بین درِ ورودی و هشتی کنیسه قرار گرفته است. یکی از اضلاع هشتی به عبادتگاه و دیگری به حیاطی کوچک منتهی می‌شود. مقبرۀ تعدادی از بزرگان جامعۀ یهودیان اصفهان، ازجمله مرحوم ملایعقوب، بانی این کنیسه، در زیرزمین مجاور حیاط این کنیسه واقع شده است. کالبد این زیرزمین ازجمله سنگ قبرها و تمام قسمت‌های آن آجرکاری و با کاشی‌کاری  تزیین شده است.

ورودی عبادتگاه جبهۀ جنوب شرقی آن قرار گرفته. هندسه و کلیت بنا مشابه کنیسۀ بزرگ و جماعتی است البته در مقیاس بزرگ‌تر؛ ابعاد گنبد میانی و طاق چشمه‌های اطراف و ارتفاع بنا نسبت به این دو کنیسه بیشتر است. فضای داخلی کنیسه تزیینات زیاد دارد که پس از مرمت انجام شده؛ ازجمله: سکوی مربع‌شکل جایگاه پیش‌نماز که کاملاً با کاشی هفت‌رنگ پوشانده شده، گوشه‌های دیوارها، طاقچه‌ها، رسمی‌بندی‌ها، طاق‌ها و قوس‌ها با خطوط آبی و طلایی نقاشی شده، نقاشی روی گچ و متون عبری حاشیه‌های نورگیرهای سقف را آراسته و ازارۀ رنگارنگ کاشی هفت‌رنگ پای دیوارها داخل عبادتگاه را زیبا کرده‌اند. دالان ورودی زیر قسمت بانوان که به‌صورت نیم‌طبقه در جبهۀ جنوبی بنا ساخته شده، قرار دارد. این جایگاه یک ردیف نردۀ فلزی قدیمی با دستگرد چوبی دارد و ارتباط بصری آن با عبادتگاه حفظ شده است. در مقابل این جایگاه نیز یک پرده قلمکار، احتمالاً متعلق به دوره قاجار، آویخته شده است. پنجرۀ بالای جایگاه تورات از شاخصه‌های چشمگیر این بناست که فرمان دینی، مبنی‌بر داشتن پنجره رو به اورشلیم را برآورده کرده است. کنیسه هندسه‌ای متقارن و مرکزگرا دارد و تنها عاملی که به فضا جهت‌ می‌دهد، جایگاه تورات است. مرکزگرایی به واسطۀ چهارستون پایه گنبد اصلی اطراف جایگاه پیش‌نماز تقویت می‌شود. خانواده‌های امان، ریحانیان، طوطیان و نوروز نمازگزاران این کنیسه هستند.

کنیسۀ سنگ بست

طبق مفاد کتیبه این کنیسه، تاریخ اتمام بنا، روز دوشنبه یازدهم ماه سیوان سال ۵۶۷۴ عبری/۱۲۹۲ش است. کنیسه در خیابان کمال، خیابان صاحب‌الزمان، کوچه زیبا قرار دارد. کنیسه سنگ بست مربوط به اواخر دورۀ قاجار است و در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شماره ثبت ۱۹۰۶۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. به روایت مرحوم منصور یوم طوبیان، بنا حدود سال ۱۳۶۰ش به همت اهالی آن بازسازی شده است.¹³

ورودی این کنیسه انتهای کوچه‌ای پرپیچ‌و‌خم است. دالانی طولانی ورودی را به عبادتگاه متصل می‌کند و پس‌ازآن فضایی برای درآوردن کفش‌ها تعبیه شده است. راه‌پلۀ منتهی به نیم‌طبقۀ بانوان در ضلع جنوبی قرار گرفته. از گوشۀ جنوبی ضلع شرقی می‌توان وارد عبادتگاه شد. فضایی واسط بین گنبد اصلی و جبهۀ غربی بنا را از حالت تقارن خارج می‌کند و از اهمیت جایگاه پیش‌نماز در مرکز فضا می‌کاهد. در این مکان، میز چوبی کوچکی برای جایگاه پیش‌نماز روی زمین قرار داده شده است. این کنیسه از نظر تزیینات بسیار غنی است؛ گچ‌بری برجسته و نقاشی روی گچ، کاشی‌های هفت‌رنگ پرکار از زینت‌های شاخص آن هستند. از قدیم‌ترین خانواده‌های شرکت‌کننده در این کنیسه می‌توان: صدیق‌پور، عقویان، رحمان حکاک و گیدانیان و گل‌شیرازی را نام برد. از پیشنمازان با سابقه این کنیسه روبن یوم طوبیان معروف به روبن دادا است. وی خط عبری به‌غایت زیبایی داشته و نوشته‌های عبری پردۀ جایگاه الواح متعلق به اوست.¹⁴

کنیسۀ مُلا نیسان

این کنیسه در کوی کمرزرین مجاور معبر اصلی محله ساخته شده است. سال‌های اخیر مدرسۀ علمیۀ امام حسن عسگری^(ع) نزدیک این کنیسه بنا شده است. براساس کتیبۀ عبری داخل کنیسه، ساخت آن سال ۵۶۷۵ عبری/۱۳۰۱ش به اتمام رسیده است و پنج سال بعد، پیش‌نماز ابراهیم و اسحق ساسون میز جایگاه پیش‌نماز را ساخته‌اند. «به همت میراث فرهنگی اصفهان، این کنیسه در ۱۳۹۸ش پس از بازسازی طی مراسمی دوباره افتتاح شد.¹⁵

ورودی کنیسه حدود یک متر از کوچه پایین‌تر است. درِ چوبی دولنگه در قاب سنگی حجاری‌‌شده ورودی اصلی کنیسه است. بالای این در، کتیبه‌ای سنگی نصب شده که روی آن به فارسی و عبری این متن حجاری شده است: «مسجد مرحوم حاجی ملانیسان و بانو – بنیاد ۱۲۹۴ شمسی». مقایسۀ این کتیبه و کتیبۀ عبری داخل این احتمال را مطرح می‌کند که ساخت این بنا هفت سال زمان برده. هشتی کوچکی بین ورودی و عبادتگاه قرار گرفته که به حیاط کنیسه نیز راه دارد و از گوشۀ شمالی شرقی وارد عبادتگاه می‌شوند.

گنبدسازی این بنا از نظر طاق‌بندی و رسمی‌بندی‌ زیر سقف با سایر کنیسه‌های جوباره تفاوت دارد. این کنیسه باوجود نمای بیرونی ساده، یکی از زیباترین و پرنقش‌ونگارترین کنیسه‌های اصفهان است؛ منبت‌کاری‌های میز پیش‌نماز، کاشی‌کاری هفت‌رنگ در ازارۀ دیوارها و نقوش پرکار در ستون‌ها و سرستون‌ها. جایگاه تورات، به‌ویژه درِ چوبی آن، نیز نسبت به سایر کنیسه‌های قدیمی تزیینات بیشتری دارد. رنگ غالب در تزیینات این کنیسه آبی روشن و لاجوردی است. این کنیسه دو پنجرۀ بزرگ در جبهۀ غربی دارد که نسبت به جایگاه تورات متقارن قرار گرفته‌اند. جایگاه بانوان در نیم‌طبقۀ ضلع شرقی واقع شده و از پنجره‌های رو به حیاط نور می‌گیرد. ارتباط بصری جایگاه بانوان و عبادتگاه با آجرکاری مشبک محدود شده است. بنا کاملاً متقارن و مرکزگراست و تنها عاملی که به فضا جهت‌ می‌دهد، جایگاه تورات در ضلع غربی است. حیاط کنیسه با کشیدگی شرقی-غربی علاوه‌بر تأمین بخشی از روشنایی عبادتگاه، راه‌پلۀ منتهی به جایگاه بانوان را نیز در خود جای داده است.

کنیسۀ خورشیدی

این کنیسه در اصل تالار پنج‌دری خانۀ قدیمی بزرگی بوده است. به روایت عزیزالله شمیان، خادم سابق  کنیسه، تاریخ ساخت این خانه حدود سال ۱۳۱۰ش است که پس از مدتی با کشیدن یک دیوار در حیاط، به دو قسمت تقسیم شده است. از ابتدا از این تالار برای عبادت استفاده می‌شده و با کشیدن دیوار، این تالار به کنیسه تبدیل شده است. ورودی کنیسه در فلزی کوچکی در کوچۀ جنت است و حیاط این کنیسه بخش جنوبی خانه محسوب می‌شود. دیواری که دو حیاط را جدا می‌کند، کوتاه و ساده است و هیچ تناسبی با قسمت‌های دیگر بنا ندارد. در ضلع جنوبی این حیاط، دو طرف عبادتگاه، اتاق‌های سه‌دری دوطبقه ساخته شده‌اند که تازگی مرمت شده‌اند. پیرامون دیوارهای حیاط نزدیک به کف، پنجره‌های مشبک آجری و سنگی دیده می‌شود که خبر از وجود زیرزمین دارد. در زیرزمین کنیسه، حمام بزرگ شرعی یهودیان، میقوه، با دو اتاق قبل و بعد از حوضچه قرار گرفته است. کالبد این فضا با خشت و آجر ساخته شده و طاق‌ها و قوس‌های جناغی، بار سقف را به جرزها منتقل می‌کنند. وجود میقوه نشان‌دهندۀ توجه صاحب‌خانه به فرایض مذهبی است.

از ایوان کوچک رو به غرب می‌توان به تالار عبادتگاه که چند پله از کف حیاط بالاتر است، دسترسی پیدا کرد. برای اینکه این تالار را به کنیسه تبدیل کنند تغییر چندانی در کالبد ساختمان آن نداده‌اند. آنچه این تالار را شبیه کنیسه کرده، ورودی رو به غرب، امتداد فضا در راستای شرقی-غربی، یک میز قرائت برای پیش‌نماز در وسط فضا و تبدیل یکی از طاقچه‌های ضلع غربی به جایگاه الواح تورات است. در گذشته، ارسی پنج‌دری چوبی و پرکار نیز رو به حیاط بود که درحال‌حاضر چند پنجرۀ مجزا از آن باقی مانده و بقیۀ قسمت‌ها با درهای فلزی پوشانده شده‌اند. شکل هندسی عبادتگاه ارتفاع آن را بیشتر نشان می‌دهد؛ طاقچه‌ها، طاق‌ها و قوس‌های سقف با گچ اندود شده‌اند و سفید هستند. کتیبۀ باریک کاشی هفت‌رنگ نیز سردرِ کنیسه نصب شده و جمله‌ای به زبان عبری با این مضمون روی آن نوشته شده است: «متبارک هستی تو با آمدنت، متبارک هستی تو با رفتنت.» نگه‌داران این کنیسه خانوادۀ خاکشور و شمیان هستند.

کنیسۀ گلبهار

این کنیسه در محلۀ گلبهار اصفهان، خیابان هارونیه، کوچه حاج عباس گندلی واقع شده و ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارۀ ۱۹۰۷۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. کنیسه گلبهار دو کتیبه دارد: کتیبۀ اول سنگی و متعلق به بنای اولیۀ آن است؛ طبق این کتیبه، سال ۴۵۲۸ عبری/357 قمری نیمی از هزینۀ ساخت کنیسه و غسلگاه زیرزمینی آن را الیاهو فرزند لوی فانی و همسرش ملاهم فرزند رحمان بنا پرداختند و نیم دیگر را جماعت. در کتیبۀ دوم آمده بنای فعلی این کنیسه را سال 1321ش/5703 مردم بازسازی کردند.

در بافت محله فقط یک در فلزی کوچک در انتهای کوچه از نمای ساختمان دیده می‌شود. یک سمت این در دیوار کاهگلی ساختمان مجاور و سمت دیگر ساختمان آجری پست برق است. سردرِ آن نیز نرده‌های منحنی فلزی نصب شده است. پس از درِ ورودی، راهرو باریکی قرار دارد که به حیاط کوچکی منتهی می‌شود. حیاط کنیسه مستطیلی به عرض ۲ متر با کشیدگی طولی در راستای شرقی-غربی است. ضلع جنوبی این حیاط دیواری کاهگلی تقریباً سه‌متری با ازارۀ سنگی حدود ۲۰ سانتی‌متری است. دیوار شمالی نیز تقریباً ۲۲۰ سانتی‌متر با ازارۀ سنگی ۴۰ سانتی‌متری و یک ردیف نردۀ منحنی بالای آن است. کف حیاط و راهرو با موزاییک‌های سیمانی فرش شده است. در ضلع شمالی حیاط، یک روشویی و یک اتاقک کوچک که به‌نظر سرویس بهداشتی است، کنار یک ردیف پلۀ باریک دیده می‌شود. پله‌ها با تخته‌های چوبی مسقف شده‌اند و به دری فلزی می‌رسند. این درْ ورودی جایگاه بانوان در نیم‌طبقۀ بالاست. قسمت‌های بیرونی جایگاه بانوان نیز با خشت و اندود کاهگل ساخته شده است. ورود عبادتگاه اصلی درِ فلزی چهارلنگۀ کوتاهی است که بالای آن کتیبه‌ای از کاشی هفت‌رنگ با زمینۀ لاجوردی تیره نصب شده و نام کنیسه و تاریخ ساخت آن به زبان فارسی روی آن نوشته شده است.

ورودی عبادتگاه گوشۀ جنوب شرقی آن است. قفسۀ چوبی مجاور درِ ورودی قرار دارد که محل قراردادن کفش‌ها قبل از ورود به عبادتگاه است. کشیدگی ساختمان در جهت شرقی-غربی است. در اضلاع جنوبی و شرقی نیم‌طبقه‌ای با ستون‌های گچ‌بری قرار دارد که جایگاه بانوان است. بالای ضلع شمالی شش پنجرۀ بزرگ چوبی خودنمایی می‌کند که نور داخل کنیسه را تأمین می‌کنند و آن را به یکی از پرنورترین کنیسه‌ها تبدیل کرده‌اند. سقف ساختمان مسطح و پیوسته است، در نتیجه قسمت میانی که محل جایگاه پیشنماز است، ارتفاعی دو برابر نسبت به قسمت‌هایی دارد که زیر جایگاه بانوان هستند. ستون‌های باربر،  پیرامون جایگاه پیشنماز، تا سقف امتداد یافته‌اند. در امتداد ستون‌ها، تیرهای اصلی سقف که بیرون زده‌اند، سقف را به قسمت‌های کوچک‌تری تقسیم می‌کنند. عرض نیم‌طبقۀ بانوان در ضلع غربی کمتر است و شکل راهرو باریکی را دارد که جایگاه الواح تورات زیر آن است. در طرف مقابل، زیر نیم‌طبقۀ قسمت شرقی، پرده‌ای بین ستون‌ها آویخته شده و با چند قفسۀ چوبی آبی‌رنگ، میز و صندلی و یک گاز کوچک محلی برای آماده‌سازی و صرف غذا شده است.

برای نشستن افراد، سکوهایی از سنگ تیشه‌ای کنار دیوارهای جنوبی، شرقی و غربی قرار گرفته است و به‌منظور رفاه آن‌ها روی سکوها و به دیوار پشت آن‌ها متکاهایی قرار داده‌اند. دیوارهای عبادتگاه سفید و آبی است؛ این‌ها رنگ غالب این عبادتگاه است که در نرده‌های چوبی جایگاه بانوان و سایر قسمت‌های عبادتگاه نیز دیده می‌شوند.

جایگاه پیش‌نماز سکوی بزرگ سنگی است که کف آن با کاشی‌های فیروزه‌ای پوشانده شده و پنج پله از کف عبادتگاه بالاتر است. نیمکت‌هایی نیز برای روی پله‌های شمالی و جنوبی این جایگاه قرار داده شده‌اند. سنگ‌های دیوارۀ این سکو با نقوش منحنی گل، گلدان حجاری‌ شده‌اند و پرکارند. میز پیش‌نماز چوبی است و تزیینات و جزئیات بسیار زیادی دارد؛ ازجمله: خراطی، نقاشی و خطاطی. در مرکز هندسی سقف، نورگیری با پایۀ هشت‌ضلعی ساخته‌اند. پایه‌های این نورگیر تا حدود یک متر با گچ سفید اندود شده است. روی هریک از اضلاع پایه، پنجرۀ چوبی ساخته‌اند و سقف چوبی هرمی‌ با قاعدۀ ۸ ضلعی، سقف این نورگیر را کامل می‌کند. قسمت بازشوی این پنجره‌ها با شیشۀ شفاف و قسمت بالایی آن‌ها که ثابت است، با شیشۀ رنگی پوشانده شده است. لوستر بزرگی با زنجیر فلزی از مرکز این نورگیر بر بالای میز پیش‌نماز آویخته شده است.

جایگاه الواح تورات کنیسۀ گلبهار در ضلع غربی به‌شکل متقارن به سه قاب نامساوی تقسیم شده است: عرض و ارتفاع قاب میانی از قاب‌های دو طرف بیشتر است و از کف عبادتگاه تا نیم‌طبقۀ بانوان امتداد دارد. در قسمت وسط آن نیز طرح شمعدان هفت‌شاخه با گچ‌بری کشیده شده که نیم‌دایره‌ای وسط قاب ایجاد می‌کند و تا جان‌پناه نیم‌طبقه ادامه دارد. الواح در طاقچۀ تورفته‌ای در مرکز ضلع غربی قرار گرفته‌اند و درِ چوبی سه‌لنگه تقریباً دومتری نیز جلوی جایگاه نصب شده است. حاشیۀ گچی دو طرف این در بیست‌ سانتی‌متر است که در بالا به شکل نیم‌دایره درمی‌آید. در این نیم‌دایره با گچ‌بری نقش درهای اُرسی‌شکل را اجرا کرده‌اند. مقابل این جایگاه، پردۀ مخمل سبزی آویخته شده که ده فرمان با حروف اختصاری روی آن بافته شده‌اند. نقوش گچ‌بری قاب وسطی گیاهی و پایۀ ستون شمعدان هفت‌شاخه طرح تاج و الواح تورات است. دیوارهای دو طرف جایگاه الواح تا حدود یک متر با کاشی هفت‌رنگ زمینۀ لاجوردی و نقوش زرد، قرمز و آبی پوشانده و کاملاً از بقیه دیوارها جدا شده است؛ بالای ازاره، دو طاقچه تورفته در دیوار ساخته شده؛ طاقچه پایینی با یک قوس نیم‌دایره‌ای و طاقچه بالایی به شکل مربع. داخل این طاقچه‌ها آبی و بیرون آنها که رو به عبادتگاه است، سفید است.

کنیسۀ مدرسه

این کنیسه در انتهای غربی ضلع شمالی مدرسۀ آلیانس (شهید حلبیان) واقع شده است. به روایت سلیمان صدیق‌پور، کنیسۀ مدرسه هنگام ساخت مدرسه در ضلع و موقعیت دیگری قرار داشت. از ۱۳۵۷ش به بعد، مدرسه، حیاط و ضلع غربی آن تغییرات اساسی کرد؛ درنتیجه کنیسۀ قبلی خراب و چند کلاس طبقۀ همکف ضلع شمالی به عبادتگاه اختصاص یافت. درحال‌حاضر، ساختمان ضلع شمالی مدرسه از سایر قسمت‌ها سالم‌تر است و احتمالا هنوز در آن کلاس برگزار می‌شود.

نمای بیرونی عبادتگاه چند در و پنجرۀ چوبی است؛ مشابه سایر قسمت‌ها این ضلع مدرسه و تنها تفاوت شبکۀ حفاظ فلزی پنجره‌های این بخش است. درحال‌حاضر، یک کلاس به کنیسه اختصاص داده شده و طبق گفتۀ فرج‌الله سپارزاده، از اعضای قدیم این کنیسه، چند سال پیش، کلاس دیگری در ضلع شرقی عبادتگاه با تخریب بخشی از دیوار و تقسیم کلاس شرقی به دو قسمت، به عبادتگاه اضافه شده است. دیوارهای این فضا با صفحات پی‌وی‌سی پوشیده شده‌اند. همچنین تجهیزات آبدارخانه و میز و صندلی نیز برای صرف غذا در آن قرار داده شده است.

عبادتگاه فضای مکعب‌مستطیل مرتفع با کشیدگی شرقی-غربی است. درِ ورودی آن گوشۀ جنوب شرقی بناست و فضای واسط بین ورودی و عبادتگاه وجود ندارد. پنجره‌های ضلع جنوبی نور و تهویۀ طبیعی فضا را فراهم می‌کنند. میز چوبی جایگاه پیش‌نماز وسط فضا قرار گرفته است. جایگاه پیش‌نماز و جایگاه الواح نیز هم‌سطح کف بناست. جایگاه الواح وسط ضلع غربی، در قاب گچ‌بری‌شده برجسته شده است و دو طرف این قاب، قاب‌های چوبی متقارن آویخته شده است. با ستون‌های فلزی ظریف از وسط ضلع شمالی رو به غرب نیم‌طبقه‌ای به فضا اضافه شده ولی شکل هندسی بنا را تغییر نداده است. زیر این نیم‌طبقه، با تقسیمات سه‌گانه، یک در و دو پنجره چوبی قرار گرفته است. این نیم‌طبقه جایگاه بانوان است و با دری فلزی در غرب به راه‌پلۀ آجری کوچک و درنهایت به حیاط کنیسه باز می‌شود. در دیوار شمالی این بخش، طاقچه‌هایی با سقف قوسی دیده می‌شود.

فضای داخلی کنیسه با گچ و رنگ روشن اندود شده که کیفیت آن نشانۀ نوساز بودن آن است. اِزارۀ سنگی  بیست سانتی‌متری و یک نوار باریک چوبی حدود شصت سانتیمتری بالاتر از آن، به شکل سرتاسری روی دیوارها اجرا شده‌اند. در محل اتصال دیوار به سقف دورتادور عبادتگاه حاشیۀ گچی کشیده شده است. سقف جایگاه پیش‌نماز نیز گچ‌بری پرکاری دارد که با آویختن لوستر بزرگی در آن جایگاه پیش‌نماز برجسته‌تر شده است.

بیشتر جزئیات معماری و تزیینات این کنیسه در جایگاه الواح و پیش‌نماز اجرا شده است. منبت‌کاری پرکار و خطاطی به زبان عبری، گچ‌بری و نقاشی روی گچ تزییناتی هستند که در این کنیسه بیشتر از سایر تزیینات به کار رفته‌اند.

درحال‌حاضر خانواده‌های سپارزاده، بروخیم و شماش، نگهداران این کنیسه‌اند.

کنیسۀ کِتِر داوید (خیابان)

این کنیسه در تقاطع خیابان استانداری و خیابان آمادگاه، ضلع شمال غربی فلکۀ فلسطین واقع شده است و جدیدترین و مهم‌ترین کنیسۀ اصفهان است که ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارۀ ۱۹۰۶۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. مطابق کتیبۀ کنیسه، حاج اسحق ساسون سال ۱۳۲۳ش آن را تأسیس کرده است. این بنا چندین بار نوسازی و ساختمان‌هایی به آن اضافه شده است. ساختمان کنیسه نمای شهری چشمگیری ندارد؛ زیرا حیاط بزرگی بین آن و خیابان فاصله انداخته است. در جبهۀ شمالی حیاط، اتاقی تقریباً بیست متری وجود دارد که در گذشته عبادتگاه بوده و اکنون خانۀ سرایدار کنیسه است. جبهۀ شمالی و جنوبی کنیسه هم در گذشته فضای باز بوده است و از پنجره‌های کنیسه در این دو جبهه نور فضای داخلی تأمین می‌شده است ولی اکنون بناهای جدید این امکان را از میان برده‌اند.

ورودی عبادتگاه در محور تقارن بنا و از ضلع شرقی است. بنا در راستای شرقی-غربی قرار دارد. جایگاه پیش‌نماز به روال معمول در میانۀ بنا واقع شده و نورگیر سقفی بالای آن قرار گرفته است. این کنیسه سه پنجره در جبهۀ غربی، رو به اورشلیم، دارد. جایگاه الواح تورات نیز در این کنیسه سلسله مراتب دسترسی دارد که با دو پله و یک پیش‌آمدگی در سقف تعریف می‌شود. قسمت بانوان نیم‌طبقه‌ای در اضلاع جنوبی، شرقی و شمالی است که ارتباط بصری مستقیمی با عبادتگاه دارد. ساختمان کنیسه تزیینات چندانی ندارد و با نهایت سادگی ساخته شده است. حاج اسحاق ساسون، هنرمند نام‌آشنای معرق‌ روی چوب و حاشیه‌نویس مُعرّق‌های جلد تورات به عبری، با هزینۀ شخصی و کمک کلیمیان اصفهان این کنیسه را ساخت. بنا سقفی بلند و ستون‌های چوبی مرتفعی روی پشت‌بام داشت، اما در حدود ۱۳۴۸ش اسکلت فلزی جایگزین سقف و ستون‌های چوبی شد. دو سال بعد نیز سلیمان ساسون با حمایت انجمن کلیمیان با فروش فرش نفیسی از اموال کنیسه، بودجۀ ساماندهی کنیسه را فراهم کردند که عبارت بود از: ایجاد نورگیری در وسط سقف، احداث بالکن‌ها و پله در دو طرف و رنگ‌آمیزی و افزودن تزیینات. در ۱۳۸۰ش، با افزایش جمعیت نمازگزاران و نیاز به فضای بیشتر، به همت سلیمان ساسون کنیسه توسعه یافت؛ پله‌های دو طرف ورودی اصلی در ضلع شرق، حذف و از پشت و بیرون ساختمان پلکان دیگری برای نیم‌طبقۀ بانوان ایجاد شد و شکل ورودی اصلی تغییر کرد. بلافاصله پس از بازسازی، کنیسه دچار حریق شد. سقف خسارتی ندید اما تمام بدنۀ ساختمان سوخت و میز پیش‌نماز وسط کنیسه که منقوش بود و از چوب گردو آسیب دید البته دوباره مرمت شد.¹⁶

یکی از تزیینات کنیسه تابلوی ده فرمان وسط جایگاه الواح است که هم‌زمان با احداث کنیسه کشیده شده است. خط‌‌نبشتۀ عبری این گچ‌بری را به روبن یومطوبیان یا حاج اسحق ساسون نسبت می‌دهند. جایگاه الواح این کنیسه دو طاقچۀ متقارن در ضلع غربی، درهای نفیس و زیبای چوبی با نقاشی گل مرغ است که طرح آن از اسحاق ساسون و اجرای آن با نظارت مهندس بِخردی و اجرای آقایان نیروکار و مدنی از نقاشان اصفهان انجام شده است. نقاشی‌های جایگاه چوبی پیشنماز نیز اثر سید هاشم رشتیان است. تابلو نقاشی آبرنگی اثر سلیمان ساسون که طرح آن از کتوبای قدیم برداشته شده بر دیوار نزدیک جایگاه الواح تورات نصب شده است.¹⁷

در شمال زمین کنیسه، ساختمانی سه‌طبقه هست که ۱۳۶۲ش ساخته شده است. طبقۀ فوقانی این بنا سالن بزرگی برای برگزاری عروسی‌ها و جشن‌هاست. دو طبقۀ میانی نیز به کلاس‌های دانش‌آموزان اختصاص یافته است. پس از افتتاح مجتمع فرهنگی رفاهی کلیمیان سالن بالا برای عروسی‌ها استفاده نمی‌شود و به کتابخانه و محلی برای بازی‌های رایانه‌ای تبدیل شده است. همچنین کلاس‌های عبری به ساختمان جدید منتقل شده است و از کلاس‌ها به عنوان کلل و میدراش بهره‌برداری می‌شود. طبقۀ زیرزمین به فروشگاه کوچک و محل طبخ غذای کاشر (حلال) اختصاص دارد. اتاقک نگهبانی و محل استقرار سرایدار نیز روبه‌روی این ساختمان است. پیشتر، جنوب زمین کنیسه تنوری برای پخت نان فطیر و پارکینگ آمبولانس انتقال اموات به قبرستان سارح بت آشر قرار داشت ولی اواخر دهۀ شصت شمسی، ساختمان دوطبقه‌ای در این محل ساخته ‌شد که اکنون طبقۀ همکف آن باشگاه جوانان کلیمی اصفهان و طبقۀ اول آن محل زندگی سرایدار و واحد کوچکی برای اسکان مهمانان است. غسل گاه (میقوه) زیرزمینی این کنیسه هم در گوشه شمال شرقی حیاط ساخته شده و دایر می‌باشد.

/ رافائل صدیق‌پور/

 

منابع

علاوه‌ بر مشاهدات مؤلف.

برهان، محمد حسین بن خلف، برهان قاطع، تهران: امیرکبیر، 1342ش.

حسن دوست، محمد، فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1393ش.

دقیقیان، شیرین‌دخت، نردبانی به آسمان: نیایشگاه در تاریخ و فلسفۀ یهود، تهران: ویدا، 1379ش.

سعدیا، سلیمان، مصاحبه، مصاحبه کننده: رافائل صدیق پور، 22 آذر 1403.

شاردن، ژان، سیاحتنامۀ شاردن، ترجمۀ محمد عباسی، ج 7، تهران: امیرکبیر، 1336ش.

صدیق‌پور، رافائل، «معماری کنیسه‌های اصفهان»، دانش‌نما، ش161 و 162، مهر و آبان 1387.

کوهن–شرباک، دن، دین یهود، ترجمۀ حسن افشار، تهران: نشر مرکز، 1394ش.

مرکز پژوهش و مطالعات یهودیان ایران، 1404ش.

.Retrieved Jun30,2025, from https://7dorim.com

نهداران، یعقوب، مصاحبه، مصاحبه کننده: رافائل صدیق پور، زمستان 1381.

هینلز، جان راسل، راهنمای ادیان زنده، ترجمۀ عبدالرحیم گواهی، قم: بوستان کتاب، 1385ش.

1. نگاه کنید به: برهان، ذیل واژه و پانویس 3؛ دقیقیان، ص۱۲۷؛ نیز نگاه به: حسن دوست، ذیل ” کنشت “. [↩]
2. کوهن- شرباک، ص۸۶.[↩]
3. هینلز، ص۳۸۶.[↩]
4. کنیسه‌های ملاداوید، شموئیل حناساب، یوسف شموئیل شمعون، ملایعقوب، ملانیسان، خورشیدی، گلبهار و کترداوید دارای حیاط هستند.[↩]
5. کوهن- شرباک، ص87.[↩]
6. شاردن، ج۷، ص۲۲۱.[↩]
7. سعدیا، 22مصاحبۀ مورخ22 آذر 1403.[↩]
8. مرکز پژوهش و مطالعات یهودیان ایران، https://www.7dorim.com/tasavir/sh_esfahan_kenisa_yaghob_masjedi/[↩]
9. همو،  https://www.7dorim.com/tasavir/sh_esfahan_kenisa_mol_shimoon/[↩]
10. نهداران، مصاحبه، زمستان 1381. [↩]
11. نهداران، مصاحبه، زمستان 1381.[↩]
12. مرکز پژوهش و مطالعات یهودیان ایران، https://www.7dorim.com/tasavir/sh_esfahan_kenisa_bozorg/[↩]
13. همان، https://www.7dorim.com/tasavir/sh_esfahan_kenisa_sang_bast/[↩]
14. همانجا.[↩]
15. مرکز پژوهش و مطالعات یهودیان ایران، https://www.7dorim.com/tasavir/sh_esfahan_kenisa_mol_nisan/[↩]
16. مرکز پژوهش و مطالعات یهودیان ایران، https://www.7dorim.com/tasavir/sh_esfahan_kenisa_keter_david/[↩]
17. از جمله پیشنمازان به‌نام و قدیم این کنیسه‌اند: ابراهیم یوسیان، حاجی خداداد صدیق‌پور و پسرش حاخام سلیمان صدیق‌پور. [↩]