آلیانس، مدرسه

آلیانس، مدرسه. آموزشگاهی ویژۀ تحصیل دانش‌آموزان کلیمی اصفهان (تأسیس 1319ق/ 1280ش).

این مدرسه دورۀ اول  فعالیت خود را به‌عنوان شعبه‌ای از مدارس آلیانس زیر نظر اتحادیۀ جهانی آلیانس یهود در فرانسه آغاز  کرد. شش نفر یهودی در 1860/ 1277ق اتحادیۀ آلیانس را در پاریس تأسیس کردند تا از یهودیانی که به‌دلیل یهودی بودن به آنها ظلم می‌شود حمایت کنند و شرایط آنها را بهبود بدهند. آنها از آغاز اعلام کردند که موضوعات سیاسی در آلیانس جایی ندارند.¹ این اتحادیه سال‌ها قبل از شروع  جریان سیاسی ایدئولوژیک صهیونیسم و قبل از پیدایش کشوری به نام اسرائیل تأسیس شد. آلیانس در ایران از 1316ق/ 1898م در دورۀ مظفرالدین شاه، چندی پیش از استقرار مشروطیت، با حمایت سفارت فرانسه در تهران تأسیس شد و بیش از یک سده به فعالیت خود ادامه داد.²

آلیانس اصفهان پس از شعبه‌های آلیانس تهران و همدان، سومین شعبۀ مجموعه مدارس آلیانس در ایران به شمار می‌رفت. مدرسه در محلۀ جوباره* قرار داشت و شمار قابل‌ملاحظه‌ای از کودکان کلیمی در آن تحصیل می‌کردند.³ در این دوره، نهاد «آموزش و پرورش عمومی» در ایران دولتی نبود و کارمندان اتحادیۀ جهانی آلیانس ادارۀ آلیانس اصفهان را بر عهده داشتند⁴ و برنامۀ آموزشی ویژۀ خود را اجرا می‌کردند.⁵ در کنار مدرسه؛ کنیسه‌ای برای برگزاری مراسم آیینی و عبادی وجود داشت.

مدرسه‌ای که در جوباره بود، به خانه‌ای اجاره‌ای در خیابان حافظ*  منتقل شد. در ۱۳۰۸ش، در خیابان مشیر* یک عمارت و باغ به ضمیمۀ یک کارخانۀ نخ‌بافی، یک دکان خبازی و یک باب کالسکه‌خانه و بهاربند به مساحت حدود نُه جریب خریده شد که مدرسه در این مجموعه به فعالیت خود ادامه داد. مدرسه ابتدا پسرانه بود. پس از گذشته سه‌چهار سال، قسمت دخترانه هم به آن افزوده شد که با دیواری از قسمت پسرانه جدا می‌شد. قسمت دخترانه شامل کنیسه*، کتابخانه، آزمایشگاه شیمی، فیزیک و وسایل مجهز ورزشی بود.⁶ اواخر دورۀ قاجار، با شروع جنگ جهانی اول (مرداد 1293) مدتی حمایت‌های خارجی مدرسۀ آلیانس قطع شد و مدرسه پس از یک ‌سال تعطیلی، با کمک‌های مالی کلیمیان* فعالیتش را ادامه داد.⁷

با تشکیل نظام آموزش عمومی، مدرسۀ آلیانس اصفهان بنابر دستور وزارت معارف ملزم شد مانند دیگر مدارس خارجی مقررات نظام آموزش سراسری ایران را اجرا کند. روند یکسان‌سازی آلیانس با دیگر مدارس ایرانی در دورۀ پهلوی نیز ادامه یافت؛ به‌طوری که سال تحصیلی 1312- 1313ش نام مدرسه از «آلیانس» به «اتحاد*» تغییر کرد، آموزش زبان فرانسه در سطح ابتدایی آن ممنوع شد و کتاب‌های درسی مصوب وزارت معارف در مدرسه تدریس شد. باوجوداین، تا 1318ش که مجوز فعالیت مدارس خارجی در ایران لغو شد، آلیانس اصفهان جزو مدارس خارجی بود.⁸

حمایت اتحادیۀ جهانی آلیانس از مدرسۀ آلیانس اصفهان باعث می‌شد کودکان کلیمی زیادی بتوانند رایگان در این آموزشگاه تحصیل کنند.⁹ آلیانس اصفهان اوایل دورۀ پهلوی در دو سطح آموزشی ابتدایی و متوسطه فعالیت می‌کرد و دانش‌آموزان آن در دو مدرسۀ پسرانه و دخترانه تحصیل می‌کردند.¹⁰ در اولین دورۀ فعالیت آلیانس اصفهان (تا 1318ش) همواره  یکی از اتباع فرانسه ریاست مدرسه را بر عهده داشت ولی دورۀ پهلوی اول، آموزگاران و دبیران مدرسه استخدام وزارت معارف بودند. پس از یکسان‌سازی مدارس کلیمیان با دیگر مدارس، این مدرسه فقط در تعطیلات رسمی با دیگر مدارس دولتی تفاوت داشت.¹¹

سال 1338ش، پس از دو دهه ممنوعیت فعالیت مدارس خارجی در ایران، وزارت فرهنگ امتیاز «دورۀ اول دبیرستان پسرانه اتحاد» در اصفهان را به نام دکتر نوراله حَیم شادی صادر کرد و از آن زمان تا سال 1347ش مدیریت دبیرستان اتحاد را ابوالفضل هُمائی بر عهده داشت که از دبیران بازنشسته وزارت فرهنگ بود و لیسانس فلسفه و ادبیات از دانشسرای‌عالی داشت.¹² این آموزشگاه به‌زودی توانست جواز فعالیت آموزشی دبستانی برای کلیمیان اصفهان، با نام دبستان اتحاد، را به دست بیاورد. خانم بیگم پزشک صاحب امتیاز و مدیر دبستان ملی اتحاد بود. این مدرسه  توانست با گذر زمان مجوز کلاس‌های دورۀ اول متوسطه را از ادارۀ کل فرهنگ اصفهان بگیرد و به دبیرستان دخترانه تبدیل شود. امتیازنامۀ رسمی دبیرستان دخترانۀ اتحاد در 1340ش صادر شد. در امتیازنامه مقرر شده بود، مدیر مدرسه را ادارۀ فرهنگ تعیین می‌کند.¹³

گفتنی است در این دوره، مدرسۀ اتحاد از وزارت آموزش و پرورش کمک‌هزینۀ آموزشی می‌گرفت. از سال 1341ش، اشتغال کارمندان بازنشسته دولتی در مؤسساتی که کمک‌هزینۀ دولتی می‌گرفتند، ممنوع شد. پس‌ازآن، وزارت فرهنگ با ادامۀ فعالیت ابوالفضل همائی، به‌عنوان مدیر مدرسۀ اتحاد، مخالفت کرد. سرانجام همائی به شرط اینکه کمک‌هزینۀ ماهیانۀ مدرسۀ اتحاد قطع شود، در مقام مدیر ابقا شد. پس از همائی، محمدباقر داورپناه مدیر دبیرستان اتحاد بود.

مدرسۀ آلیانس از سال 1344ش برای تحصیل پسران و دختران دورۀ کامل دبستان و دبیرستان داشت و درمجموع نهصد دانش‌آموز در آن تحصیل می‌کردند و تا آن سال، حدود دویست نفر از این مدرسه دیپلم گرفتند. در این دوره، مساحت مدرسۀ آلیانس تقریباً یک‌هکتار (000‘10 مترمربع) بود.¹⁴ ساختمان مدرسه که تا امروز پابرجاست، با کوشش‌های یکی از کلیمیان عراقی‌الاصل، به نام یحزقل کوکو، و با کمک‌های اتحادیۀ جهانی آلیانس و خودیاری کلیمیان اصفهان بنا شد. در اواخر دورۀ پهلوی دبیرستان اتحاد تبدیل به مدرسۀ راهنمایی شد.¹⁵

سال ۱۳۵۸، پس از انقلاب اسلامی، مدرسۀ پسرانۀ اتحاد در خیابان هاتف* اصفهانی، خیابان مشیر(یخچال)، جنب کوچۀ شریعتی، در اختیار آموزش و پرورش قرار گرفت. در ۱۳۶۰ با شهادت محمدباقر حلبیان، یکی از دانش‌آموزان مسلمان این محله، در جنگ ایران و عراق نام این مدرسه  مدرسۀ «شهید محمد باقر حلبیان» نامیده ‌شد. در ۱۳۶۵ حق استفاده قسمت دیگری از آن به آموزش و پرورش داده شد.¹⁶ با گذشت زمان، ساختمان مدرسه که با مصالح قدیمی ساخته شده بود، فرسوده شد و دهۀ 90 بخش‌هایی از آن تخریب شد. باوجوداین، عرصه و ساختمان مدرسه همچنان پابرجاست و امروزه فعالیت آموزشی در قالب هنرستان صنعتی دارد همچنین کنیسۀ داخل آن همچنان دایر است. گفتنی است محل مدرسۀ شهید حلبیان از مکان‌های فیلمبرداری مجموعۀ تلویزیونی قصه‌های مجید* به کارگردانی کیومرث پوراحمد* بود. دانشکدۀ مرمت دانشگاه هنر اصفهان* سال 1398ش، طرح مرمت مدرسۀ تاریخی اتحاد را در قالب پایان‌نامۀ دانشجویی مقطع کارشناسی تهیه کرده است.

/مسعود تاره/

منابع  

آبادیان، حسین، بحران مشروطیت در ایران، تهران: موسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی، 1383ش.

آنه، کلود، گلهای سرخ اصفهان: ایران با اتومبیل، سفرنامۀ کلود انه، ترجمۀ فضل‌الله جلوه، تهران: روایت، 1370ش.

اصفهان زیبا، 1403ش.

.Retrieved Apr.13, 2025, from https://esfahanzibaonline.ir/71240

اوبن، اوژن، ایران امروز، 1907-1906، ترجمه و حواشی و توضیحات از علی‌اصغر سعیدی، تهران:  زوار، 1362ش.

بروخیم، سلیمان، مدیر و صاحب امتیاز مدرسۀ آلیانس از ۱۳۴۴، مصاحبه، مصاحبه کننده: لئا دانیالی، ۲۴ دی ۱۴۰۳.

” دو دبیرستان کاملاً مجهز و آبرومند”، اطلاعات هفتگی، ش1220، 1344ش.

شیخ رضایی، انسیه، ” مدارس فرانسوی در ایران “، گنجینۀ اسناد، شمارۀ‍ 7-8، پاییز و زمستان 1371.

عدالت‌نژاد، سعید، جایگاه حقوقی غیرمسلمانان در فقه شیعه و قوانین ایران: 1285-1397، تهران: نشر نی، 1397ش.

کُنفینو، البر، ” خاطرات سفر ایران: تأسیس مدرسۀ آلیانس در تهران “، در پادیاوند، به کوشش امنون نتصر، ج3،  لس آنجلس: مزدا، 1999.

کوهن، آبراهام، ” تحولاتی چند در تعلیم و تربیت یهودیان در ایران “، در پادیاوند، به کوشش امنون نتصر، ج 1، لس آنجلس: مزدا، 1996.

لوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، تهران: کتابفروشی بروخیم، 1334-1339ش.

ناطق، هما، کارنامۀ فرهنگی فرنگی در ایران، پاریس: خاوران، 1375ش.

1. عدالت‌نژاد، ص 149.[↩]
2. بعضی نویسندگان این اتحادیه را شاخه‌ای از صهیونیسم یا حتی بنیان‌گذار آن می‌دانند، برای نمونه نگاه کنید به: آبادیان،  فصل 8،  به‌ویژه ص265 -266، 268 -269.[↩]
3. نگاه کنید به: چهره‌نما، 15 صفر 1323، ش533، ص 12؛ آنه، ص 270-272؛ ناطق، ص 138.[↩]
4. نگاه کنید به: لوی، ج3، ص988-989؛ کُنفینو، ص263؛ اوبن، ص 310.[↩]
5. مرکز اسناد و کتابخانۀ ملی، سند ش 1442698.[↩]
6. انجمن کلیمیان* اصفهان، “ورقۀ مالکیت [مدرسۀ آلیانس]”، سند ش 2370؛ بروخیم، مصاحبۀ مورخ 24 آبان 1403.[↩]
7. شیخ رضایی، ص 99، 101.[↩]
8. مرکز اسناد و کتابخانۀ ملی، سند ش1439765.[↩]
9. نگاه کنید به: اخگر (اصفهان) ، 1313ش، سال7، ش 1031، ص 2.[↩]
10. نگاه کنید به: همان، 1313ش، سال 7، ش 1026، ص4، ش1046، ص 3.[↩]
11. انجمن کلیمیان اصفهان، “ورقۀ مالکیت [مدرسۀ آلیانس]”، سند ش 2370؛ نیز نگاه کنید به: کوهن، ص 126.[↩]
12. مرکز اسناد و کتابخانۀ ملی، سند ش1454776.[↩]
13. مرکز اسناد و کتابخانۀ ملی، سند ش1437050.[↩]
14. “دو دبیرستان …”، ص82.[↩]
15. همانجا؛ نیز نگاه کنید به: مرکز اسناد و کتابخانه ملی، سند ش2228592.[↩]
16. انجمن کلیمیان اصفهان، “ورقۀ مالکیت [مدرسۀ آلیانس]”، سند ش 2370؛ بروخیم، مصاحبۀ مورخ 24 آبان 1403؛ اصفهان زیبا، 1403ش.[↩]