صنیع زاده، شکرالله

صنیع زاده، شکرالله، احیاگر هنر میناکاری در دورۀ معاصر، نگارگر، مُذهِّب و گل‌وبته‌نگار.

او، فرزند عبدالمحمود غفاریان و خدیجه نجف‌پور، در 15 بهمن 1285 در محلۀ درب‌امام اصفهان به دنیا آمد.¹ صنیع‌زاده از سمت مادری، نوۀ میرزا عبدالحسین‌ صنیع‌همایون^* (هنرمند شهیر نقاشی قلمدان در اواخر دورۀ قاجار) و به ترتیب نوادۀ آقامحمدکاظم نقاش‌باشی (هنرمند میانۀ دورۀ قاجار)، آقانجفعلی نقاش‌باشی (هنرمند ابتدا و میانۀ دورۀ قاجار) و آقامحمدجعفر ملقب به آقابابا نقاش (هنرمند دورۀ زند و ابتدای قاجار) بود.² از‌این‌رو، در نوجوانی نخستین آموزش‌های هنری را نزد پدربزرگش، صنیع‌همایون، در نگارگری^*، تذهیب^*، گل‌وبته‌نگاری و مقدمات میناکاری^* فرا گرفت و به سبب انتساب خانوادگی و هنری به وی، نامِ خانوادگی صنیع‌زاده را اختیار کرد.³ در کنار فعالیت هنری، تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدرسۀ قدسیۀ^* اصفهان گذراند. وی پس از درگذشت صنیع‌همایون (متوفی1300ش)، مدتی از استادانی چون میرزا احمد، محمدعلی نجف‌پور، عبدالله مصورطاهری و محمدحسین مُصوَّرالمَلِکی بهره برد و در نقاشی ایرانی به مرتبۀ استادی نایل آمد.⁴

احیا و اعتلای هنر میناکاری

میناکاری، به‌ویژه مینای نقاشی^*، از اواخر دورۀ قاجار^* به دلیل دشواری در تهیۀ مواد و رنگ مورد نیاز، کاملاً به فراموشی سپرده شده بود،⁵ اما از حدود 1310ش، تلاش‌های صنیع‌زاده، به عنوان مهم‌ترین اقدام او در عرصۀ هنر، سبب احیا و اعتلای میناکاری شد.⁶ اساسی‌ترین راهنمای صنیع‌زاده در احیای این هنر، اطلاعات به‌دست‌آمدۀ او از اجدادش، صنیع‌همایون و آقامحمدکاظم (از نامدار‌ترین استادان میناکاری دورۀ قاجار)، بود.⁷ صنیع‌زاده از حضور ماکس اتو شونمان^*،ⁱ شهروند آلمانی که در زمینه‌های صنعتی و احداث کارخانه‌هایی در اصفهان فعالیت داشت،⁸ بهره جست و رنگ‌های وارداتی از آلمان را برای تولید آثار مینایی به کار گرفت و از این طریق، یگانه مانع احیای هنر مینای نقاشی را از میان برداشت.

علاوه بر احیای میناکاری، صنیع‌زاده نقشی ویژه در توسعۀ این هنر ایفا کرد. میناکاری در دوره‌های گذشته، به قطعات کوچک و طرح‌های اندک محدود بود، اما با ابتکار و تلاش وی، در دورۀ معاصر از نظر ابعاد و کاربرد توسعه یافت و در قالب تابلوهای بزرگ و برجسته، تقویم، ساعت، بشقاب، گلدان، جعبۀ قرآن و مانند آن خلق شد.⁹ همچنین، او موفق شد شاگردانی متعدد پرورش دهد که برخی از آنان خود به استادان این حرفه بدل شدند، از جمله غلامحسین فیض‌اللهی^*، مهدی غفاریان، حسین هنردوست، رضا غروی، رضا اسلامی، سیدمحمود اسلامیان، سیدعلی زرگرباشی، علی والیان و محمدعلی فرشید.¹⁰

نگارستان

یکی از اقدامات صنیع‌زاده در عرصۀ هنر، تأسیس نمایشگاه و فروشگاه بزرگ هنری در میدان مجسمه (امروزه میدان انقلاب) به نام «نگارستان صنیع‌زاده» است. این نگارستان در 1320ش تأسیس شد (تصویر 2). افرادی مانند جلال‌الدین همایی^* آن را ستودند.¹¹ این نگارستان علاوه بر آنکه مکان آفرینش آثار متعدد هنری و پرورش هنرجویان بود، به محفلی برای گردهمایی، همفکری و مصاحبت هنرمندان و ادیبان طراز اول وقت اصفهان چون عیسی بهادری^*، محمدحسین پرورش، جلال‌الدین همایی، محمدحسین صغیر اصفهانی^*، سیدرضا بهشتی‌نژاد، حسین خطایی^* و حبیب‌الله فضائلی^* بدل شد و سهمی بسزا در ارتقای سطح هنری و ادبی آن روز اصفهان داشت.¹²

مطابق گزارش‌هایی، بین سال‌های 1335 تا 1355ش، ده‌ها تن از مقامات داخلی و خارجی و علاقه‌مندان به هنر از نگارستان صنیع‌زاده بازدید کردند. در این سال‌ها او مدیر نگارستان بود و از سرِ عشق به هنر آن را اداره می‌کرد. این مکان در کنار نمایشگاه هنرستان هنرهای زیبای^* اصفهان، یگانه نمایشگاه آثار هنری و صنایع‌ دستی^* معتبر به شمار می‌آمد.¹³

آثار شاخص

از صنیع‌زاده آثاری متعدد در هنرهای میناکاری، تذهیب، نگارگری و گل‌وبته‌نگاری در موزه‌های داخلی و خارجی و مجموعه‌های شخصی بر جای مانده است. برخی آثار شاخص وی عبارت‌اند از: 1) در و سردر ورودی ایوان طلای حرم امام‌علی علیه‌السلام، ۱۳۳۲ش؛ 2) میناکاری کتیبۀ ضریح حضرت علی علیه‌السلام، شامل کتیبه‌های شعر عربی به خط سبز و در وصف امام‌علی، ۱۳۳۴ش؛ 3) قاب آینۀ بیضی مینایی، کاخ‌موزۀ نیاوران، ۱۳۳۵ش؛ 4) دو جفت در رواق حرم امام‌علی  علیه‌السلام با ترنج‌های گل‌ومرغ‌سازی و اذن دخول مینایی بین آن، ۱۳۳۹ش؛ 5) جعبۀ قرآن میناکاری و تذهیب، موجود در موزۀ قرآن آستان قدس رضوی، ۱۳۳۹ش؛ 6) در دو رو و اذن دخول حرم حضرت معصومه که به دلیل نوآوری فنی و هنری از آثار ماندگار دورۀ معاصر به شمار می‌آید، ۱۳۴۰ش؛ 7) لچک مینایی ایوان طلای حرم امام‌رضا علیه‌السلام ، ترکیبی از هنرهای میناکاری و قلمزنی^*، ۱۳۴۳ش؛ 8) ضریح و در حرم حضرت ابوالفضل، شامل سه ردیف کتیبه و چهار گلدان برجسته به سفارش سیدمحسن حکیم، 1344ش؛ 9) پنکۀ مینایی، موجود در موزۀ آستان قدس رضوی، ۱۳۴۳ش؛ 10) شش جفت در حرم کاظمَین بین سال‌های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۷ش؛ 11) در حرم دو امام عسکری در سامرا، ۱۳۴۵ش؛ 12) ضریح و در امامزاده سید محمد، برادر امام‌هادی علیه‌السلام، در سامرا، با ابتکار پلاک‌های برجستۀ میناکاری و گلبرگ‌های مینایی، ۱۳۴۵ش؛ 13) چهار جفت در حرم امام‌حسین علیه‌السلام با ترنج گل‌ومرغ، ۱۳۴۵ش؛ 14) در و سردر حرم امامزاده احمدبن موسی معروف به شاه‌چراغ در شیراز، ۱۳۴۶ش؛ 15) میناکاری حاشیۀ گنبد حضرت عباس، ۱۳۴۶ش؛ 16) دو جفت در طرفین ایوان طلای حرم امام‌علی علیه‌السلام ، ۱۳۴۶ش؛ 17) در حرم حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در دمشق، ۱۳۴۷ش؛ 18) چهار جفت در رواق حرم امام‌رضا علیه‌السلام، از سال ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳ش؛ 19) اذن دخول حرم امام‌رضا، ۱۳۴۹ش؛ 20) تابلوی نفیس میناکاری موجود در موزۀ چالشتر، ۱۳۴۶ش؛ 21) تابلوی مطلّا و میناکاری موجود در باغ‌موزۀ نگارستان دانشگاه تهران، ۱۳۵۰ش؛ 22) کاسۀ میناکاری گلابشویی مرقد امام‌رضا، ۱۳۴۸ش؛ 23) در حرم حضرت عبدالعظیم در شهر ری، ۱۳۴۹ش؛ 24) ضریح امامزاده آقا علی عباس نطنز، ۱۳۴۹ش؛ 25) یک جفت گلدان میناکاری، اهداشده به آستان قدس رضوی، موجود در موزۀ آستانه، ۱۳۵۰ش؛ 26) کتیبۀ رواق حرم شا‌هچراغ، با شعر فارسی، ۱۳۵۴ش؛ 27) ضریح امامزاده جعفر یزد، ۱۳۵۳ش؛ 28) در و سردر حرم سیدعلاءالدین حسین شیراز، ۱۳۵۴ش؛ 29) لنتر یا چراغ‌آویز میناکاری و سقفی نقاشی داخل ضریح امام‌حسین و حضرت ابوالفضل، ۱۳۵۴ش؛ 30) ضریح حرم امام‌کاظم و امام‌جواد علیهماالسلام از شروع ساخت تا ۱۳۶۰ش (مجموعه تصاویر۲).¹⁴

مجموعه تصاویر ۲: نمونه آثار شکرالله صنیع‌زاده؛ از راست: لچک میناکاری در ایوان نادری آستان قدس رضوی؛ گلدان برجستۀ میناکاری موجود در مجموعۀ شخصی؛ کاسۀ برجسته میناکاری موجود در موزۀ آستان قدس رضوی. مآخذ: (نگارنده).

افتخارات و یادبودها‌

صنیع‌زاده طی چند دهه فعالیت هنری، موفق به کسب افتخارات هنری ایرانی و غیرایرانی شد، از جمله شاخص‌ترین آن‌ها کسب مدال درجه‌یک خدمت هنر و دیپلم افتخار و نشان برنز از نمایشگاه بین‌المللی بروکسل 1342ش/1963 است. همچنین، به پاس اقدامات وی در ساخت و میناکاری ضریح حضرت عباس، تقدیرنامه‌‌ای از سیدمحسن حکیم، مرجع تقلید وقت شیعیان، دریافت کرد (تصویر4). افزون بر این، به سبب ساخت چند اثر میناکاری شاخص در آستان قدس رضوی، حکم خادمی تشرفی و افتخاری حرم مطهر رضوی به وی اعطا شد.¹⁵

گفتنی است در 1387ش، مرکز اصفهان‌شناسی* وابسته به شهرداری اصفهان، همایش «نگارستان صنیع‌زاده» را با هدف یادبود و گرامیداشت او برگزار کرد. در این همایش، محمود فرشچیان^* آثار صنیع‌زاده را تحسین‌بر‌انگیز و ماندگار در هنر ایران وصف کرد و تماشای آثار او را یکی از آرزوها و دل‌مشغولی‌های خویش در نوجوانی دانست.¹⁶ افزون بر این، در 1404ش، به مناسبت شصتمین سالگرد رونمایی و انتقال ضریح حضرت ابوالفضل، به عنوان یکی از آثار شاخص صنیع‌زاده، حوزۀ هنری اصفهان رویدادی با هدف یادبود هنرمندان آن، از جمله صنیع‌زاده، برگزار کرد.¹⁷

شکرالله صنیع‌زاده در ۷۷سالگی، پس از بیش از شش دهه فعالیت در زمینۀ هنرهای سنتی و صنایع دستی، سه‌شنبه 25 بهمن 1362 در اصفهان درگذشت و در آرامستان تخت‌فولاد^*، تکیۀ آغاباشی، به خاک سپرده شد. توجه ویژه به رعایت دستورات دینی، حُسن خلق، روحیۀ عرفانی، رعایت ادب و توجه به آداب اجتماعی از ویژگی‌های اخلاقی او گفته شده است. وی دارای پنج فرزند پسر و دو دختر بود که از این میان، ششمین فرزندش، احمد، در دفاع مقدس، عملیات والفجر چهار، در 1362ش به شهادت رسید.¹⁸

/طاها صنیع‌زاده/

منابع

ابوعطا، محمد، « مروری بر زندگانی هنرمند میناکار، استاد شکرالله صنیع‌زاده»، فرهنگ اصفهان، سال1، ش2 و 3، بهار 1375.

خبرگزاری بین المللی قرآن، 1404ش.

Retrieved July 21, 2026, from  https://isfahan.iqna.ir/fa/news/4318448.

ریاحی، محمدحسین، تجلی فضائل: یادنامۀ استاد حبیب الله فضائلی، اصفهان: سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری، 1384ش.

صنیع‌زاده، حیدر، «استاد شکرالله صنیع‌زاده احیاگر و اعتلادهندۀ میناکاری معاصر»، مشکات هنر، ش8-10، پاییز 1390.

صنیع‌زاده، حیدر، «صنیع زاده، میرزا شکرالله»، در دانشنامۀ تخت فولاد اصفهان، زیر نظر اصغر منتظرالقائم، ج3، اصفهان: سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری، 1392ش.

صنیع‌زاده، حیدر، مصاحبه، مصاحبه‌کننده:  طاها صنیع‌زاده، 7 دی 1404.

صنیع‌زاده، رضا، نگارستان صنیع‌زاده: به مناسبت بزرگداشت هنرمند برجستۀ میناساز زنده یاد استاد شکرالله صنیع زاده، اصفهان: مرکز اصفهان‌شناسی و خانۀ ملل، 1387ش.

صنیع‌زاده، طاها، «پژوهشی در تاریخ، مبانی و استمرار آفرینش‌های هنری در خاندان نجفعلی نقاش­باشی اصفهانی»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، 1402ش.

فرشچیان، محمود، «هنر استاد صنیع‌زاده در تاریخ ایران ماندگار است»، کیهان، ش19284، 3 بهمن 1387.

فیض‌اللهی، غلامعلی، هنر مینا، اصفهان: نهفت، 1388ش.

کریم‌زاده تبریزی، محمدعلی، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی، ج1، لندن: کریم زاده تبریزی، 1363ش.

همایی ، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: مجلد هنر و هنرمندان، به کوشش ماهدخت‌بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375ش.

هنرفر، لطف‌الله، «میناکاری»، در سیری در صنایع دستی ایران، [گردآوری] جی گلاک و سومی هیراموتو گلاک، [تهران] : بانک ملی ایران، 1355ش.

Robinson, B.W. “Qājār painted enamels”, in Paintings from Islamic lands, ed. R. Pinder-Wilson, Columbia: University of South Carolina Press, 1969.

تصویر شاخص مقاله:
شکرالله صنیع‌زاده، حدود 1340ش. مآخذ: (آرشیو شخصی حیدر صنیع‌زاده).

1. M.O. Schunemann[↩]

1. ابوعطا، ص35.[↩]
2. نگاه کنید به: طاها صنیع‌زاده، ص 94- 98.[↩]
3. رضا صنیع‌زاده، ص10؛ حیدر صنیع‌زاده، مصاحبۀ مورخ 7دی 1404.[↩]
4. رضا صنیع‌زاده، ص 13.[↩]
5. حیدر صنیع‌زاده، 1390ش، ص 35؛ فیض‌اللهی، ص16.[↩]
6. هنرفر، ص163.[↩]
7. نگاه کنید به: کریم‌زاده تبریزی،ج1، ص55؛ Robinson, p. 189.[↩]
8. همایی، ص336.[↩]
9. ابوعطا، ص38.[↩]
10. حیدر صنیع‌زاده، 1392ش، ص120.[↩]
11. همایی، ص336.[↩]
12. ریاحی، ص50-55.[↩]
13. همان، ص49.[↩]
14. حیدرصنیع‌زاده، 1392ش، ص118-120.[↩]
15. رضا  صنیع‌زاده، ص16.[↩]
16. فرشچیان، ص11.[↩]
17. خبرگزاری بین المللی قرآن، 1404ش.[↩]
18. حیدر صنیع‌زاده، 1392ش، ص120.[↩]