خطایی، حسین

خطایی، حسین، هنرمند هنرهای کتاب‌آرایی در دورۀ معاصر.

با ورود شیوه‌های نقاشی اروپایی به ایران در دورۀ قاجار*، کتاب‌آرایی ایرانی اسلوب تازه‌ای یافت. هنرمندان کوشیدند با به‌کارگیری شیوه‌های نوین، بر پایۀ اندیشه‌ها و دستآوردهای فنی هنر نگارگری* در دوره‌های قبل، هنر تصویری ایرانی را جلایی تازه بخشند. شاخص‌ترین این هنرمندان آقامحمدتقی صحاف اصفهانی* است که در جمیع هنرها و فنون سرآمد کتاب‌آرایان زمانش بود¹ و شاگردان ماهری مانند میرزاآقا امامی* را تعلیم داد. این سِیر تربیت مکتبی و رسم استاد-شاگردی در کارگاه میرزاآقا ادامه یافت و به تعلیم هنرمندان نسل بعد انجامید.² حسین خطایی از مهم‌ترین هنرمندانی است که اصول هنرهای کهن را نزد میرزاآقا امامی در طول مدت قریب به بیست‌و‌شش سال آموخت.³ ممارست و خلاقیت او سبب شد به یکی از استادان بنام در عرصۀ هنر نگارگری بدل شود.

حسین خطایی/ختایی، فرزند حیدرعلی انوری‌زاده،⁴ در ۱۲۸۶ در خانواده‌ای روحانی در محلۀ قدیم ابن‌سینای اصفهان متولد شد. او در 1313 با دختر حاج‌میرزاعلی‌آقا شیرازی*ⁱ ازدواج کرد و در محلۀ شهشهان ساکن شد. ثمرۀ این ازدواج پنج دختر و یک پسر بود.⁵ خطایی بسیار متدین بود و برای ادای فرائض، همیشه در مسجد جامع عتیق* حاضر می‌شد. او پس از تعلیمات مقدماتی، از دوازده‌سالگی نزد میرزاآقا امامی تعلیم یافت⁶ و مدتی طولانی در کارگاه او به فراگرفتن فنون کتاب‌آرایی مشغول بود. حسین به دلیل استعداد و تعلیم مستمر، استادی شایسته شد و در اجرای آثار تولیدشده در کارگاه با دیگر هنرمندان همکاری کرد.⁷ پس از مرگ میرزاآقا امامی در 1334ش، خطایی به طور مستقل به فعالیت در هنر کتاب‌آرایی ادامه داد و در خانه‌اش کارگاهی تأسیس کرد. حتی پس از جابه‌جایی و سکونت در محلۀ مشیر اصفهان، یک طبقه از منزلش را کارگاه هنری کرد.⁸

خطایی در طول نزدیک به پنجاه سال فعالیت هنری آثار فراوانی آفرید، از جمله: انواع جلدهای نسخه‌های خطی، تابلوهای مُعرّق چرم با محتوای ادبی و دینی، شکارگاه، بزم و پذیرایی و طبیعت‌سازی. او این آثار را، که اکنون در مجموعه‌های سراسر دنیا نگهداری می‌شوند، به ‌صورت شخصی یا به ‌سفارش علاقمندانی چون عبدالعلی ادیب برومند*⁹ خلق می‌کرد.

خطایی به سبب اشراف کاملش بر طراحی نقوش سنتی، با هنرمندان دیگر شاخه‌های هنری مانند میناسازی* و قلمزنی* همکاری می‌کرد.¹⁰ علاوه بر آثار فاخر برجای‌مانده در موزه‌ها و مجموعه‌های خارجی و داخل کشور، آثار دیگری نیز به نام او ثبت شده‌است.

از جمله در 1333ش کارل کوب،ⁱⁱ رئیس وقت دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه نیویورک، مأمور شد با سفر به چند کشور آسیایی و مصر، طرح‌هایی را برای حک بر روی ظروف کریستال تولیدشده در کارخانه و شرکت استوبن گلاس،ⁱⁱⁱ انتخاب کند. متخصصان آمریکایی در انتخاب نهایی، سه طرح از آثار هنرمندان ایرانی¹¹ را برگزیدند. یکی از آنها طرح حواصیل و بوته گل¹² از حسین خطایی بود. در سال 1337ش طرح خطایی برندۀ جایزه شد و تقدیرنامه‌ای از آیزنهاور^iv دریافت کرد. شرکت مذکور طرح‌های برگزیده را بر گلدان‌های کریستال حک کرد. طرح خطایی بر صُراحی به سبک صفوی نقش شد و پس از نمایش در کشورهای متعدد به ایران بازگشت. این گلدان اکنون در تملک موزۀ هنرهای تزیینی است.¹³

در 1338ش به درخواست عبدالحسین امینی،^v مرمت و تذهیب و تجلید قرآنی به خط کوفی بر پوست آهو منسوب به حضرت علی‌ علیه‌السلام به خطایی واگذار شد که با هنرمندیِ تمام اجرا شد. این اثر اکنون در کتابخانۀ امیرالمؤمنین‌ در نجف اشرف نگهداری می‌شود.¹⁴ تذهیب داخل ضریح مرقد ابوالفضل‌العباس‌ علیه‌السلام در کربلا، ساختۀ جمعی از هنرمندان اصفهان که در سال 1344ش برای نصب به کربلا منتقل شد،¹⁵ نیز از آثار اوست.¹⁶

خطایی، در طراحی توانمند بود و در رشته‌های گوناگون مهارتی تام داشت، از جمله: کتاب‌آرایی، نگارگری، ساخت جلدهای نفیس مُعرّق و مُشبّک و ضربی، تذهیب (زرنگاری)*، تبدیل طلای اشرفی به ورق و زَرحل، لایه‌چینی، طراحی و اجرای نقشۀ فرش و طراحی نقوش کاشی، نقاشی بر درهای چوبی به سبک صفوی و ساخت تابلوهای معرق و منبت چرم (سوخت) با محتواهای متنوع.¹⁷ همچنین، گفته‌ شده‌است خطایی مردی وارسته و بسیار متدین بود. او در خلوت کارگاهش به دلیل رعایت احتیاط‌های مخصوص خانواده‌های بسیار مذهبی، رفت‌و‌آمد مردان غریبه را به خانه‌اش بسیار محدود کرده بود.¹⁸ از‌این‌رو، بهترین شاگردان او دخترانش عفت خطایی^vi (دختر کوچک خانواده به‌ طور خاص)، طاهره و بتول بودند و در سال‌های پایانی عمر او که بینایی‌ا‌ش تحلیل رفته بود در تولید آثار به پدر کمک می‌کردند.¹⁹ این انزوای خودخواسته باعث شد در طول حیاتش چنان‌که شایسته بود شناخته نشود.²⁰

حسین خطایی روز پنج‌شنبه سوم رمضان ۱۳۹۵/ 19 شهریور 1354 درگذشت و در صحن تکیه فاضل سراب (جویباره‌ای‌ها) در تخت فولاد* به خاک سپرده شد.²¹

/راضیه روحانی اصفهانی/

منابع

آقاجانپور قادیکلایی، بهمن، جلدسازی اسلامی،ج1، ساری: روشن‌روشن، 1393ش.

آل طعمه، سلمان هادی، تاریخ مرقدالحسین و العباس(علیهما السلام)، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1416/1996.

احتشامی هونه‌گانی، خسرو، افسانۀ اصفهان آبی، اصفهان: سازمان تبلیغات اسلامی،حوزۀ هنری، 1377ش.

خطایی، بتول، فرزند حسین خطایی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: راضیه روحانی اصفهانی، ۵ آبان ۱۴۰۴.

«خطائی: طراحی ماهر و هنرمندی برجسته در هنر “سوخت”»، هنر و مردم، دورۀ جدید، ش26، آذر 1343.

خوشنویس‌زاده، علی، هنرمند کتاب‌آرایی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: راضیه روحانی اصفهانی، ۲۰ آبان ۱۴۰۴.

صنیع‌زاده، حیدر، استاد میناسازی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: راضیه روحانی اصفهانی، ۲۸ آبان ۱۴۰۴.

عزیزی، رویا و شاهین، آزاده، هنر جلدسازی سنتی ایرانی: با معرفی تعدادی از هنرمندان اصفهانی، اصفهان: سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری، 1395ش.

غفاریان، منصوره، نوۀ خطایی فرزند بتول خطایی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: راضیه روحانی اصفهانی، ۲۹ آبان ۱۴۰۴.

فرهمند، حمید ،عضو هیئت‌علمی دانشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخی اصفهان، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: راضیه روحانی اصفهانی، ۱۷ آبان ۱۴۰۴.

مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، 1386ش-    .

میرخلف، علی‌اصغر، «خطایی، حسین» ، در دانشنامۀ تخت فولاد اصفهان، زیر نظر اصغر منتظرالقائم، ج2، اصفهان: سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری، 1391ش.

همایی، جلال الدین، تاریخ اصفهان: رجال و دانشمندان، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1396ش.

یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب 19: شرح مبارزات حضرت آیت الله سید حسین خادمی، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1380ش.

1. میرزا علی‌آقا شیرازی (1294ـ۱۳۷۵) فقیه، واعظ و مدرس حوزۀ علمیۀ اصفهان و قم.[↩]
2. Carl ???[↩]
3. Steuben Glass Works[↩]
4. Dwight David “Ike” Eisenhower[↩]
5. عبدالحسین امینی، معروف به علامه امینی (۱۳۲۰-۱۳۹۰ق)، نویسندۀ کتاب الغدیر.[↩]
6. عفت خطایی در تولید تابلوهای معرق چرم و نگارگری و تذهیب به استادی رسید و آثار ارزشمندی خلق کرد.[↩]

1. مهدوی، ج2، ص 208.[↩]
2. همایی، ص506.[↩]
3. عزیزی و شاهین ، ص 138.[↩]
4. نام خانوادگی انوری‌زاده را حسین با توجه به حرفۀ خود به خطایی تغییر داد نگاه کنید به :غفاریان، مصاحبۀ مورخ 29 آبان 1404.[↩]
5. غفاریان، مصاحبۀ مورخ 29 آبان 1404.[↩]
6. خطایی، مصاحبۀ مورخ 5 آبان 1404.[↩]
7. فرهمند، مصاحبۀ مورخ 17 آبان 1404؛ خوشنویس‌زاده، مصاحبۀ مورخ 20 آبان 1404؛ غفاریان، مصاحبۀ مورخ 29 آبان 1404.[↩]
8. خطایی،مصاحبۀ مورخ 5آبان 1404؛ غفاریان، مصاحبۀ مورخ 29 آبان 1404.[↩]
9. در مجموعۀ شخصی ادیب برومند (۱۳۰۳ـ1395) آثاری از حسین خطایی موجود است. از جمله تابلوی شیرین و فرهاد که به سفارش او، در کارگاه شخصیِ حسین خطایی ساخته ‌شده و به تصدیق خود هنرمند، از نفیس‌ترین آثار ایشان است نگاه کنید به : «خطائی: طراحی ماهر و هنرمندی برجسته در هنر “سوخت”»، ص 24.[↩]
10. صنیع‌زاده، مصاحبۀ مورخ 28 آبان 1404.[↩]
11. در این مسابقه، فتانه نراقی با طرحی از شوش قدیم، جعفر شجاع با نقش شیر، یرواند نهاپتیان با طرح سرباز هخامنشی، کلارا آبکار با نقش سیمرغ و حسین خطایی با نقش حواصیل شرکت کردند نگاه کنید به : اطلاعات، ش9500، 5 دی 1336، ص9؛ بتول خطایی، مصاحبۀ مورخ 5 آبان 1404.  در این مصاحبه، خانوادۀ خطایی تصویر صفحاتی از هفته نامۀ سپنتا ( ?1333ش ، ص2) را ارائه کردند که مطالب مذکور در آن درج شده بود. اما متاسفانه اطلاعات دقیق کتابشناختی از این منبع به دست نیامد.[↩]
12. از این طرح با نام «حاجی لک‌لک و لک‌لک و بوته‌ها» در جراید نام برده شده است (برای نمونه نگاه کنید به : اطلاعات، ش9500، 5 دی 1336، ص9).[↩]
13. غفاریان، مصاحبۀ مورخ 29 آبان 1404 ؛ «خطائی: طراحی ماهر و هنرمندی برجسته در هنر “سوخت”» ص24؛ اطلاعات، ش9500، 5 دی 1336، ص9، ش14937، 27 بهمن 1354، ص9؛ آقاجانپورقادیکلایی، ج1، ص113.[↩]
14. مهدوی،ج2، ص670.[↩]
15. نگاه کنید به: یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب19، ص 138؛ آل‌طعمه، ص269.[↩]
16. مهدوی،ج2، ص670.[↩]
17. فرهمند، مصاحبۀ مورخ 17 آبان 1404؛ «خطائی: طراحی ماهر و هنرمندی برجسته در هنر “سوخت”»، ص21.[↩]
18. عزیزی و شاهین، ص 138.[↩]
19. غفاریان، مصاحبۀ مورخ 29 آبان 1404 ؛ آقاجانپورقادیکلایی، ج1، ص114.[↩]
20. میرخلف، ج2، ص198.[↩]
21. مهدوی،ج2، ص670.[↩]