خادمی، سید حسین

خادمی، سیدحسین، فقیه امامی معاصر.

او در 14 دی 1280/ 23 رمضان 1319، در اصفهان به‌ دنیا آمد.¹ پدرش، سیدابوجعفر خادم‌‏الشریعه،² از علمای متنفذ عصر خود در اصفهان محسوب می‌شد. پدربزرگش، سیدصدرالدین موسوى عاملى³ (از نسل صاحب‌معالم، شهید ثانی و شیخ حرّ عاملی)⁴ نیز یکی از فقها، مدرسان و مراجع بزرگ اصفهان در میانۀ قرن سیزدهم، و جدش، سیدصالح موسوی عاملی،⁵ رهبر شیعیان لبنان در نیمۀ دوم قرن دوازدهم بود.⁶ مادرش، فاطمه خانم، دختر حاج‌میرزا فضل‏‌الله صدر‌الشریعه، فرزند میرزانصیر ملّاباشى بود.⁷ سیدحسین در حدود پنج‌سالگی پدرش را از دست داد⁸ و زیر نظر میرمحمدصادق مدرس خاتون‌آبادی بزرگ شد.⁹

خادمی دوره‌های مقدماتی، سطح و مراحلی از دروس خارج فقه و اصول را در اصفهان نزد استادانی چون علی مدرّس یزدی، سیدمیرزا اردستانی، میرزااحمد مدرّس اصفهانی، ملّاعبدالکریم جزی، سیدعلی مجتهد نجف‌آبادی، سیدمحمد نجف‌آبادی و مدرس خاتون‌آبادی فراگرفت.¹⁰ سپس برای تکمیل تحصیلات خود به نجف رفت و دروس خارج فقه و اصول را نزد عالمانی چون میرزامحمدحسین نائینی*، آقاضیاءالدین عراقی و سیدابوالحسن اصفهانی¹¹ و دروس رجال و درایه را نزد سیدابوتراب خوانساری و کلام و ملل و نحل را نزد محمدجواد بلاغی خواند.¹² نوشته‌اند که خادمی در 26سالگی به درجۀ اجتهاد رسید و در نجف از بزرگانی چون آقاضیاء‌الدین عراقی، میرزای نائینی، سیدابوالحسن اصفهانی*، شیخ‌محمدکاظم شیرازی و آقامیرزا اصتهباناتی اجازۀ اجتهاد گرفت.¹³ همچنین براساس اجازۀ روایتی که برای سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی نوشته بود، از آیات عظام سیدحسن صدر، آقا ضیاء‌الدین عراقی، میرزای نائینی، سیدابوالحسن اصفهانی و شیخ‌محمدکاظم شیرازی اجازۀ نقل روایت دریافت کرد.¹⁴ او به‌سبب اشتهار پدرش به «خادم‏‌الشریعه»، در اصفهان به «خادمى»¹⁵ و در عراق به «صدر» یا «موسوی اصفهانی» شهرت داشت.¹⁶

خادمی در 1307¹⁷ یا 1308ش¹⁸ به اصفهان بازگشت. اما پس از مدتی کوتاه دوباره راهی نجف شد و تا 1314ش در آنجا ماند.¹⁹ در همین سال، برای همیشه به اصفهان بازگشت²⁰ و به تدریس خارج فقه و اصول در مدرسۀ صدر بازار* مشغول شد.²¹ هم‌زمان، با همگنانش، ازجمله مهدی نجفی، جواد کلباسی و سلطان‌العلماء جلسات مباحثۀ فقه و اصول تشکیل می‌داد که سال‌ها ادامه یافت.²² علاوه‌بر این‌ها، ظهرها در مسجد حاج‌رسولی‌ها و شب‌ها در مسجد دارالشفاء اقامۀ جماعت می‌کرد و در ماه‌های رمضان و محرم و صفر به وعظ می‌پرداخت.²³ سپس ادارۀ حوزۀ علمیۀ اصفهان* را برعهده گرفت.²⁴ چند تن از شاگردان مشهورش عبارتند از: حسین مظاهرى، ابراهیم امینى، مرتضى مقتدایى، سیدحسن فقیه‌امامى*، محمدباقر صدیقین*، محمدتقى صدیقین، فخرالدین کلباسى، محمدعلی فشارکی، اسدالله ربانی، سیدجواد ابطحى، میرزاعلى فقیه ایمانى، محمدباقر کتابى*، محمدتقى مجلسی* و سیدمحمدعلى مدرس مطلق.²⁵

خادمی فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فراوانی داشت. در اصفهان چند مدرسه و کتابخانه را تأسیس یا بازسازی کرد که از همه مشهورتر، مدرسۀ ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان و کتابخانۀ مؤسسۀ احمدیه* بود.²⁶ این مرکز بعدها کانون بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی و مبارزه بر ضد رژیم پهلوی شد.²⁷ حضور میان دانش‌آموزان، دانشجویان و پاسخ‌گویی به مسائل فکری آن‌ها از دل‌مشغولی‌های دائم وی بود.²⁸ همچنین در تأسیس مؤسسه‌های اجتماعی و انجمن‌های خیریه به‌منظور رفع نیازمندی‌های مردم مشارکت می‌کرد.²⁹ مشارکت در تأسیس بیمارستان عسکریه*،³⁰ انجمن مددکاری امام زمان* علیه‌السلام،³¹ انجمن خیریۀ صادقیه، ویژۀ سرپرستی معلولین و ازکارافتادگان،³² رسیدگی به وضع معیشت خانواده‌های زندانیان سیاسی و اعتصاب‌کنندگان،³³ بازسازی مدرسۀ دینی «عرب‌ها»³⁴ در بازارچۀ ساروتقی، که بعدها «آیة‌الله خادمی» نامیده شد،³⁵ کتابخانه‌های مدرسۀ ملّاعبدالله*،³⁶ مسجد نو حاج‌رسولی‌ها³⁷ و جلوگیری از انحلال مدرسۀ علمیۀ ذوالفقار*،³⁸ نمونه‌هایی از فعالیت‌های اجتماعی مهم وی هستند. افزون‌بر این مؤسسه‌ها، مساجد متعددی نیز با نظارت وی بنا یا مرمت شدند.³⁹

خادمی فعالیت‌های سیاسی خود را از زمان رضا پهلوی، با اعتراض به برنامه‌های حکومتی کشف حجاب، منع برگزاری عزاداری امام حسین علیه‌السلام و اتحاد لباس آغاز کرد.⁴⁰ در 1320ش، به‌همراه سیدحسن چهارسوقی و برخی دیگر از علمای اصفهان، برای اصلاح اوضاع دینی و اجتماعی مردم، به احیای «هیئت علمیۀ اصفهان» یا «انجمن مقدس ملی اصفهان» روی آوردند.⁴¹ برخی اقدامات سیاسی مهم این هیئت عبارت‌اند از: دفاع از نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، جلوگیری از اقدامات مفسده‌آمیز حکومت در اصفهان، همسویی با نهضت امام خمینی و نیز مبارزه با تبلیغات بهائیان.⁴² او در جریان ملی‌شدن صنعت نفت، مبارزه در این راه را تأیید و توصیه می‌کرد.⁴³ در واقعۀ 15 خرداد 1342، به‌همراه جمع علمای مهاجر به تهران، نمایندۀ علمای اصفهان بود⁴⁴ و به‌ دلیل ارتباط نزدیک با امام خمینی، به‌عنوان رهبر دینی بلامنازع مردم، از طریق سخنرانی، اطلاعیه و راه‌پیمایی، مردم، بازاریان و فرهنگیان آن شهر را در نهضت اسلامی 1357ش هدایت کرد⁴⁵ و به‌تدریج منزلش، به پناهگاه مردم و پایگاه اصلی مبارزات شهر علیه رژیم پهلوی بدل شد.⁴⁶ در 9 مرداد 1357/ 25 شعبان 1398، پس از دستگیری سیدجلال‌الدین طاهری اصفهانی*، امام‌جمعۀ وقت، شماری از مردم اصفهان در منزل خادمی تحصن کردند و خواستار آزادی وی شدند.⁴⁷ خادمی از این خواستۀ مردم حمایت و طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد که تا زمان آزادی طاهری، تحصن و تعطیلی کلاس‌های درس، بازار و مغازه‌ها ادامه خواهد یافت.⁴⁸ در 19 مرداد 1357/ 5 رمضان 1398، نیروهای نظامی با مردم روزه‌دار درگیر شدند که به شهادت و جراحت برخی از متحصنان منجر شد.⁴⁹ پس از این واقعه، در اصفهان حکومت نظامی اعلام شد.⁵⁰

خادمی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فعالیت‌های سیاسی خود را به‌منظور تحقق آرمان‌های انقلاب و امام خمینی به اوج رساند. بارها در تهران و قم به دیدار امام می‌شتافت⁵¹ و امام نیز اغلب، مسائل اصفهان را به وی ارجاع می‌داد.⁵² در 1358ش، مردم اصفهان وی را به‌عنوان یکی از نمایندگان خود در مجلس بررسی نهایی قانون اساسی برگزیدند.⁵³ او افزون‌بر نمایندگی مردم اصفهان در مجلس مذکور، ریاست سِنّی آن را برعهده داشت.⁵⁴ یکی از دغدغه‌های مهم خادمی در این مقطع، تأمین نیروی انسانی متخصص و متعهد مورد نیاز قوۀ قضائیه بود.⁵⁵ از این رو، فضلای برجستۀ حوزۀ علمیۀ اصفهان و فضلای اصفهانی حوزۀ علمیۀ قم را تشویق می‌کرد تا به دستگاه قضایی جدید بپیوندند.⁵⁶ خادمی از اولین عالمان بزرگ کشور بود که ماهیت گروه مهدی هاشمی* را شناخت و مقابل آنها ایستاد.⁵⁷ همچنین از مشوقان اصلی مردم اصفهان بود تا با جان و مال خود رزمندگان دفاع مقدس بر ضد تجاوز صدام حسین را یاری دهند.⁵⁸

خادمی در 20 اسفند 1363 در اصفهان درگذشت و بنابر وصیتش، در رواق دارالسلام آستان قدس رضوی به خاک سپرده شد.⁵⁹ امام خمینی در پیامی به همین مناسبت او را «خادم صادق شریعت، حافظ حدود اسلام و سرمشق تقوی و علم و عمل» معرفی کرد.⁶⁰ برای او ویژگی‌هایی چون تدین واقعی، حسن اخلاق، تواضع، سعۀ صدر، صبوری، مرجعیت‌گریزی، اعتدال، استقلال رأی، خوش‌فکری، آزادمنشی و ساده‌زیستی برشمرده‌اند.⁶¹

او ده فرزند (شش پسر و چهار دختر) داشت.⁶² از میان فرزندانش، دو تن از پسران در لباس روحانیت⁶³ و برخی در کسوت پزشک و استاد دانشگاه،⁶⁴ به خدمت‌گزاری مشغول‌اند. محل زندگی خادمی در چهارباغ پایین، خیابان جامی، نزدیک مقبرۀ شیخ ابومسعود رازی* قرار داشت. پس از درگذشت او، این محل همراه برخی منازل پیرامون آن، توسط فرزندان و بازماندگان، مرکزی برای فعالیت‌های دینی فرهنگی شد.⁶⁵

از خادمی آثاری در فقه، اصول و کلام برجای مانده که اغلب به‌صورت خطی باقی مانده‌اند:⁶⁶ ازجمله تقریرات درس خارج اصول میرزای نائینی در دو جلد؛ تقریرات درس خارج فقه میرزای نائینی در دو جلد؛ تصحیح کتاب رسائل شیخ‌مرتضی انصاری (با همکاری مرتضی اردکانی)؛ حاشیه بر کتاب مصباح الفقیه رضا همدانی؛ رساله‌ای در علم کلام (شرح خطبۀ اول نهج‌البلاغة و مباحثی در توحید)؛ رساله‌ای در علم منطق؛ رهبر سعادت در دو جلد (دربارۀ براهین وجود خدا و عدل الهی)، که در 1394ش توسط انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ استان اصفهان تجدیدچاپ شد.⁶⁷ عدم ارث زوجه از [اموال]غیرمنقول؛ و لباس مشکوک. گفتنی است که خادمی در منزل خود کتابخانه‌ای بسیار نفیس با کتاب‌های خطى ممتاز و فراوان داشت⁶⁸ که فرزند روحانی‌اش، سیدمحمدعلی، فهرست این کتابخانۀ شخصی را به‌همراه زندگینامۀ مشروح پدر، تهیه و چاپ کرده است.⁶⁹

/محسن کمالیان/

منابع

آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن،طبقات اعلام‌الشیعة: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، قسم 1ـ4، مشهد: دارالمرتضی، 1404.

اسناد انقلاب اسلامی، ج 3، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1374ش.

اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی در دورۀ پهلوی، تهیه و تنظیم مرکز اسناد ریاست جمهوری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1381ش.

انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، کتاب 3، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1383ش.

باقری بیدهندی، ناصر، « مرحوم آیت‌الله حاج آقاحسین خادمی اصفهانی»، نورعلم، دورۀ 3، ش 11 ،خرداد 1369.

خادمی، محمدعلی، فهرس مخطوطات آیة‌الله الخادمی الاصفهانی، قم: مؤسسة تراث‌الشیعة، 1392ش.

روضاتی، محمدعلی، زندگانی حضرت آیة‌الله چهارسوقی، حاوی شرح‌حال بیش‌از یکصدنفر رجال قرون‌اخیره، اصفهان:چاپخانۀ داد، ?]1332ش[.

شریف‌رازی، محمد، گنجینۀ دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352ـ 1370ش.

قلفی، محمدوحید، مجلس خبرگان و حکومت دینی در ایران، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، 1384ش.

کمالیان، محسن، آیةالله العظمی حاج‌آقا حسین خادمی، قم: راز نی، 1404ش.

کمالیان، محسن، شرح‌حال‌های خودنوشت در خاندان صدر، قم: راز نی، 1400ش.

کمالیان، محسن، مشاهیر خاندان صدر، ج 1، قم: راز نی، 1396ش.

کمالیان، محسن و کمالیان، حامد، تراث خاندان صدر، قم: راز نی، 1404ش.

مصدق و حاکمیت ملّت، تحقیق و پژوهش محمد بسته‌نگار، تهران: قلم، 1381ش.

مهرعلیزاده، مهدی، تاریخ شفاهی زندگی و مبارزات آیت الله خادمی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ش.

یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب 19: شرح مبارزات حضرت آیت‌الله سیدحسین خادمی، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1380ش.

شجره‌نامه خادمی، سید حسین، از محسن کمالیان 1404ش.

1. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 362.[↩]
2. همان، ج 1، ص 361.[↩]
3. همانجا.[↩]
4. همان، ج 1، ص 538.[↩]
5. همان، ج 1، ص 361-362؛نیز نگاه کنید به: نمودار 1.[↩]
6. کمالیان، 1396ش ، ج 1، ص 362.[↩]
7. همان، ج 1، ص 361.[↩]
8. همان، ج 1، ص 362.[↩]
9. همان، ج 1، ص 363.[↩]
10. همو، 1400ش، ص 55.[↩]
11. همان، ص 56.[↩]
12. همانجا.[↩]
13. همو، 1396ش، ج 1، ص 364.[↩]
14. همان، ج 1، ص 365.[↩]
15. همان، ج 1، ص 362.[↩]
16. همانجا.[↩]
17. آقابزرگ طهرانی، قسم 2، ص518؛ شریف رازی، ج 3، ص90؛ باقری بیدهندی، ص91ـ94، 104.[↩]
18. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 365.[↩]
19. همان، ج 1، ص 365-366.[↩]
20. همان، ج 1، ص 366.[↩]
21. همان، ج 1، ص 367.[↩]
22. همان، ج 1، ص 368.[↩]
23. خادمی، ص11 ؛ کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 369.[↩]
24. باقری بیدهندی، ص94؛ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ص229، 314 ؛کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 374.[↩]
25. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 414.[↩]
26. همانجا.[↩]
27. باقری‌بیدهندی، ص95ـ96؛ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ص بیست‌ویک ـ بیست‌ودو.[↩]
28. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 414.[↩]
29. همان، ج 1، ص 396.[↩]
30. همانجا.[↩]
31. همانجا.[↩]
32. همانجا.[↩]
33. همانجا.[↩]
34. همان، ج 1، ص 369.[↩]
35. همانجا.[↩]
36. همانجا.[↩]
37. همانجا.[↩]
38. همانجا.[↩]
39. خادمی، ص25-26.[↩]
40. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 370.[↩]
41. همان، ج 1، ص 371.[↩]
42. همان، ج 1، ص 371-372 ، 399.[↩]
43. روضاتی، ص29ـ31؛ باقری‌بیدهندی، ص96؛ مصدق و حاکمیت ملّت، ضمائم، ص945؛ اسنادی از انجمن‌ها و مجامع مذهبی در دورۀ پهلوی، ص326ـ 406.[↩]
44. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 396.[↩]
45. همان، ج 1، ص 373-392.[↩]
46. باقری بیدهندی، ص96ـ97؛ یاران امام به روایت اسناد ساواک، ص بیست و پنج ـ بیست و نه؛ نیز نگاه کنید به: انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، کتاب3، ص203ـ204؛ اسناد انقلاب اسلامی، ج 3، ص87.[↩]
47. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 386.[↩]
48. همانجا.[↩]
49. همان، ج 1، ص 396.[↩]
50. همان، ج 1، ص 387.[↩]
51. همان، ج 1، ص 392-393.[↩]
52. همان، ج 1، ص 393.[↩]
53. همانجا.[↩]
54. باقری بیدهندی، ص97ـ98؛ قلفی، ص309ـ437 ؛ کمالیان، 1396ش، ج1، ص 393.[↩]
55. کمالیان، 1396ش، همانجا.[↩]
56. همانجا.[↩]
57. همان، ج 1، ص 394.[↩]
58. همان، ج 1، ص 396.[↩]
59. نگاه کنید به: به باقری بیدهندی، ص98ـ106؛ خادمی، ص47؛ کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 413 ؛یاران امام به روایت اسناد ساواک، ص بیست ـ سی‌ویک.[↩]
60. خادمی، ص47-48.[↩]
61. نگاه کنید به: خادمی، ص13-14 ؛کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 399-413.[↩]
62. کمالیان، 1396ش، ج 1، ص 413.[↩]
63. کمالیان، 1396ش، همانجا ؛ همو، 1404ش، ص 134، 146.[↩]
64. کمالیان، 1396ش، همانجا.[↩]
65. مهرعلیزاده، ص29.[↩]
66. محسن کمالیان و حامد کمالیان، ج 1، ص 162-164.[↩]
67. همان، ج 1، ص 163-164.[↩]
68. کمالیان، 1396ش،ج 1، ص 416.[↩]
69. نگاه کنید به: خادمی، 1392ش.[↩]