کتابی، سید محمدباقر

کتابی، محمدباقر، استاد پیش‌کسوت ادبیات و پژوهشگر ارشد نهج‌البلاغه (1302-1397ش).

او از خاندان سادات کتابی بود؛ یکی از خاندان‌های مشهور و خوش‌نام اصفهان که نَسَبشان به سید محمدصادق حسینی اصفهانی، داماد سید محمدباقر شفتی* می‌رسید. جد محمدباقر، میرزا محمدتقی کتاب‌فروش، نیز از علمای اصفهان بود و پدرش، سید محمدصادق (متوفی 1359ش)، از علمای نیک‌نام اصفهان که عمرش را صرف زهد و ورع کرده بود؛ تا جایی که حتی راضی به قبول امامت جماعت نیز نشد. مادرش، زهرابیگم نجفی، دختر شیخ محمدعلی نجفی اصفهانی، از نوادگان شیخ محمدتقی رازی* سرسلسله‌ی خاندان نجفی اصفهانی، بود؛ بانویی پرهیزکار و از مریدان حسین‌علی صدیقین اصفهانی* و حاج‌آقا رحیم ارباب که هر دو فقیه و حکیم بودند.

سید محمدباقر کتابی سال 1302ش در خانواده‌ای اهل علم و تقوی به دنیا آمد.¹ به گفتۀ کتابی، سال 1306ش، مادرش او را به مکتب‌خانه فرستاد و آنجا قرائت قرآن و برخی اشعار شاعرانی مانند سعدی را آموخت. تحصیلات ابتدایی را در دبستان قدسیه و متوسطه را در دبیرستان گلبهار* و سعدی* گذراند. سال 1323ش، کلاس ششم متوسطه را به پایان رساند و دیپلم بازرگانی گرفت. سه سال حساب‌دار یکی از اقوام بود که از تجار مشهور اصفهان به شمار می‌رفت. همین سال‌ها تحصیل علوم حوزوی را در مدرسۀ میرزا حسین، محلۀ بیدآباد*، آغاز کرد.

نخستین معلم او میرزا هاشم خوانساری بود. این معلم انتخاب حسینعلی صدیقین بود. کتابی تحت‌تأثیر معنویت صدیقین قرار داشت و در جلسات سخرانی او شرکت می‌کرد. از میان دیگر استادان دروس حوزوی محمدباقر کتابی می‌توان به آقا جمال‌الدین خوانساری و شیخ هبةالله هرندی اشاره کرد.²

از‌آنجا‌یی‌که شغل حسابداری نه درآمد چندانی داشت نه با روحیۀ محمدباقر سازگاری بود، کتابی در 1329ش، به فکر تحصیل در دانشگاه افتاد و شهریور همان سال در کنکور شرکت کرد و در رشتۀ حقوق دانشگاه تهران پذیرفته شد. او به تهران رفت و از استادانی مانند سید محمد مشکات، محمود شهابی، حسن امامی، شریعت سنگلجی، مهدی الهی قمشه‌ای، جلال‌الدین همایی، محمدتقی مدرس رضوی و بدیع‌الزمان فروزانفر بهره برد. در 1333ش، از رساله‌اش با موضوع «عقد فضولی در فقه و حقوق مدنی» با درجۀ بسیار خوب دفاع کرد و مدرک کارشناسی حقوق قضایی را گرفت.

یک سال بعد، به توصیۀ استاد بدرالدین کتابی* در ادارۀ فرهنگ اصفهان استخدام شد و در برخی مدارس و دبیرستان‌های اصفهان ازجمله هاتف*، هراتی*، صارمیه*، ادب* و قدسیه* ادبیات فارسی، زبان عربی، منطق و فلسفه تدریس می‌کرد.³

کتابی در این دوران با تعدادی از عالمان اصفهان رفت‌وآمد داشت؛ مانند شیخ مهدی نجفی مسجدشاهی، سید حسین خادمی*، محمدباقر الفت اصفهانی*، سید عبدالحسین طیب*، محمد مهریار*، بدرالدین کتابی، به‌ویژه میرزا علی آقا شیرازی* و حاج آقا رحیم ارباب. به آنها ارادت داشت و غیررسمی و نامنسجم در کلاس‌هایشان شرکت می‌کرد.⁴

محمدباقر در 1338 ش در دورۀ دکتری الهیات دانشگاه تهران پذیرفته شد و در 1341ش نگارش رساله‌اش با عنوان «رجال اصفهان» را آغاز کرد. شش سال بعد از رساله‌اش دفاع کرد و دکتری الهیات و معارف اسلامی از دانشگاه تهران گرفت.⁵

سال‌هایی که کتابی در دبیرستان‌های اصفهان و دانشکدۀ ادبیات و علوم دانشگاه اصفهان مشغول تدریس ادبیات و معارف اسلامی و متون عرفانی بود،⁶ صدها دانش‌آموز و دانشجو را تربیت و آنها را با فرهنگ و ادبیات فارسی و معارف دینی آشنا کرد. او به متون ادبی-عرفانی تسلط داشت و روحیاتش آمیزه‌ای از ساده‌زیستی، اخلاقی زیستن و ارتباط صمیمی با محصلان و دانشجویانش بود. همین ویژگی‌ها باعث شده بود افرادی زیادی سر کلاس‌های دانشگاهی او حاضر شوند. افزون‌براین، بسیاری از شاگردانش فراتر از رابطۀ استاد و شاگرد شیفته‌‌اش بودند و او را الگوی اخلاقی خود می‌دانستند.⁷ کتابی در کنار تدریس در مدارس و دانشگاه اصفهان، در جلسات غیررسمی، نهج‌البلاغه و مثنوی مولانا درس می‌داد و گاهی در برخی محافل منبر می‌رفت.⁸

در فروردین 1397، محمدباقر کتابی در 95 سالگی، پس از چند ماه تحمل بیماری، درگذشت. مراسم تشییعی مناسب شأن این استاد برگزار شد و پیکرش در قطعۀ 33 باغ رضوان* اصفهان به خاک سپرده شد.⁹ گفته شده محمدباقر کتابی ادیبی توانا بود که در بسیاری از علوم دینی سررشته داشت. او معلمی دلسوز، مهربان، صمیمی، خوش‌مشرب، پرهیزکار بود که ارادت ویژه‌ای به اهل‌بیت پیامبر علیهم‌السلام داشت. کتابی را به قناعت، مدارا، دوری از تعصب و افراط  در عمل و نظر و شخصیتی معنوی و اخلاقی به معنای کامل آن دانسته‌اند.¹⁰

از محمدباقر کتابی آثاری برجای مانده است، ازجمله: المِفتاح لِکُنوز نهج‌البلاغه یا کلید گشایش نهج‌البلاغة، این اثر تفسیری بر تمام مفردات نهج‌البلاغه، لغات، ترکیبات و برخی عبارات دشوار است که به سبک المفردات فی غریب القرآن راغب اصفهانی* نوشته شده. این کتاب در 886 صفحه سال 1394ش در اصفهان منتشر شده است؛¹¹رجال اصفهان در علم و عرفان و ادب و هنر کتاب دیگر اوست که رسالۀ دکتری او در رشتۀ الهیات و معارف اسلامی بود. جلد اول آن 1375ش در اصفهان منتشر شد؛ پایان‌نامۀ کارشناسی کتابی در رشتۀ حقوق قضایی نیز با عنوان رساله‌ای در عقد فضولی منتشر شده است؛ کتابی کتاب فقه را با همکاری جمعی از دبیران برای تدریس در دبیرستان‌ها در پنج مجلد تهیه کرد؛ آموزش زبان عربی نیز با همکاری جمعی از دبیران تدوین شده است که در سه مجلد چاپ شد؛  تاریخ مختصر فلسفه و معارف اسلامی را نیز برای دانشجویان دانشکدۀ ادبیات نوشت؛ ادبیات و آیین نگارش؛ سخنی از شعر و نظم و نثر در ادب فارسی؛ منتخبی از نظم و نثر در ادب فارسی؛ دروس شرح نهج‌البلاغه؛ دروس شرح مثنوی از دیگر آثار اوست که هنوز مخطوط باقی مانده‌ است.¹² افزون‌براینها، با همکاری شماری از روحانیون کتاب الوافی، اثر ملامحسن فیض کاشانی، را تصحیح کرد که 1354ش در اصفهان به توسط کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام منتشر شد.

کتابی علاوه‌بر این آثار، برای بسیاری از کتاب‌ها مقدمه نوشت، ازجمله: وحدت وجود به قلم فضل‌الله ضیانور، اخلاق پیر ژانه، دیوان موزون، گلشن الفت و حاصل عمر. همچنین مقالاتی در مجله‌های کیهان فرهنگی، میراث جاودان، یاد و دانش‌نما نیز منتشر کرده است.¹³

/مهدی نجّار اعرابی/

منابع

بصیری، مهدی، «محضر شاد»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

سادات، حسن، «آنچه گم کردیم»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

صافیان، محمدرضا، «مدهوش سرور وصل»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398ش.

صداقت ثمر حسینی، کامیار، ” ] دربارۀ [ کلید گشایش نهج البلاغه “، جهان کتاب، سال 21، ش 10، دی 1395.

صلواتی، فضل‌الله، «به یاد زنده‌یاد استاد»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر  سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

عابدی، علی، ” نگاهی به مرام تربیتی استاد”، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمد باقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398ش.

فلسفی، هدایت‌الله، «حکم‌گزار ملک ادب و اندیشه»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

کتابی، احمد، «اشک‌نوشته‌ای در سوگ بهترین معلم دنیا»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر  سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

کتابی، محمد باقر، ” بگذاشتی ام غم تو نگذاشت مرا/ حقا که غمت از تو وفاتر است” ( مصاحبه )، مصاحبه کننده: مریم امشاسپند، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمد باقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398ش ^الف.

کتابی، محمد باقر، ” پژواک محبت” ( مصاحبه )، مصاحبه کننده: حسین مسجدی، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمد باقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398ش ^ب.

کتابی، محمد باقر، ” مردی از قبیلۀ عالمان دین ] زندگینامه خود نوشت محمد باقر کتابی [ “، ] تدوین [ مهدی نجّار اعرابی، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمد باقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398ش ^ج.

مسجدی، حسین، ” سال نگار زندگی استاد”، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر  سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

موسوی، سید کمال، “ورع مجسّم”، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری،  1398 ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، ج1، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، 1386ش.

نجفی، هادی، “خاندان فضل و تقوا “، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی،  به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

 ندیمی هرندی، محمود، «مرشد روشن‌ضمیر ما»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398 ش.

نهچیری، اصغر، «معلم عشق و عرفان»، در روشنای شهر: یادنامۀ استاد دکتر سید محمدباقر کتابی، به کوشش حسین مسجدی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری،  1398 ش.

وب سایت شخصی دکتر کتابی، 1395ش.

Retrieved Apr.7, 2025, from https://drketabi.com

1. نگاه کنید به: مهدوی، ج1، ص102؛ محمد باقر کتابی، 1398ش ^الف، ص21ـ23؛ همو، 1398ش ^ب ، مقدمۀ مسجدی، ص43؛ نجفی، ص63، 66 – 68؛ صلواتی، ص73؛ برای برخی دیگر از علمای این خاندان ← نجفی، ص 68 – 69.[↩]
2. مهدوی، ج۲، ص102؛ محمد باقر کتابی، 1398 ش ^الف، ص19، 24 – 25؛ همو، 1398ش ^ج ، ص144؛ مسجدی، ص12؛ نجفی، ص63 – 64.[↩]
3. محمد باقر کتابی، 1398ش ا^لف، ص25ـ 26، همو، 1398ش ^ب ، ص52؛ همو، 1398ش ^ج ، ص 144؛ صلواتی، ص73؛ فلسفی، ص95؛ نجفی، ص63.[↩]
4. نگاه کنید به: مهدوی، ج1، ص103؛ محمد باقر کتابی، 1398ش ^الف، ص24، 28، 31 ـ 36، 38 ـ 41؛ همو، 1398ش ^ب ، ص 45 -46 ؛ صلواتی، ص73؛ نجفی، ص63 -64؛ موسوی، ص81. [↩]
5. مهدوی، ج1، ص103؛ مسجدی، ص12؛ محمد باقرکتابی، 1398ش ^ج ، ص 145.[↩]
6. محمد باقر کتابی، 1398ش ^ج، ص144.[↩]
7. محمد باقر کتابی، 1398ش ب، مقدمۀ مسجدی، ص43؛ ندیمی هرندی، ص125؛ احمد کتابی، ص88؛ صلواتی، ص75؛ نهچیری، ص103 ـ 106؛ برای تقدیرهایی که به پاس مقام علمی و اخلاقی محمدباقر کتابی از طرف دانشگاه صنعتی اصفهان و جاهای دیگر از او به عمل آمد ← مسجدی، ص13.[↩]
8. صلواتی، ص77 ـ 79؛ سادات، ص107؛ بصیری، ص99؛ ندیمی هرندی، ص127 -128.[↩]
9. محمد باقر کتابی، 1398ش ^ب، مقدمۀ مسجدی،  ص43؛ نجفی، ص63، 65؛ برای زندگی‌نامۀ خودنوشت او نگاه کنید به: وب سایت شخصی دکتر کتابی، 1395ش.[↩]
10. احمد کتابی، ص86ـ 88؛ صلواتی، ص73، 75 -76؛ موسوی، ص81؛ صافیان، ص117 ـ 119؛ عابدی، ص137.[↩]
11. برای توصیف نسبتا خوبی از این کتاب نگاه کنید به: صداقت ثمر حسینی، ص 13-15. [↩]
12. مهدوی، ج1، ص103؛ نجفی، ص64 – 65؛ صلواتی، ص77.[↩]
13. برای اطلاع از آثار او نگاه کنید به: مسجدی، ص12 -14. [↩]