بلدیه، کتابخانه

بلدیه، کتابخانه

با تصویب قانون تأسیس بلدیه در 1325/128۶ش مشتمل بر 5 فصل و 108 ماده، مجوز تشکیل ادارۀ بلدیه در محل عمارت تالار تیموری جنب کاخ چهلستون* صادر شد. سپس با استناد به مواد فصل اول، دربارۀ وظیفۀ بلدیه* در ایجاد فضاهای فرهنگی مانند کتابخانه، قرائتخانه و موزه،¹ دو اتاق در همان محل بلدیه برای مطالعۀ جراید، روزنامه‌­ها و مجلات به عنوان قرائتخانۀ عمومی اختصاص یافت.² اما از ابتدای سال 1300 ش، این قرائتخانه و کتاب‌هایش به ضلع شمال غربی و غرب میدان نقش جهان* منتقل شد.³

براساس اسناد موجود بلدیۀ در گنجینۀ اسناد موزۀ تاریخ شهرداری* اصفهان،ⁱ در سال 1303 ش، کتابخانۀ بلدیه به همت گروهی از مدیران شهری، ازجمله [تیمسار] امان‌الله (؟) جهانبانی، فتح‌الله وزیرزاده، صاحب امتیاز و مدیر روزنامۀ اخگر، و برخی اهالی فرهنگ، مانند شیخ محمدباقر الفت* و امیرقلی امینی، با نام «کتابخانۀ ملی اصفهان»⁴ در کاخ چهلستون به صورت رسمی افتتاح شد. عده­‌ای از فضلا و بزرگان شهر نیز منابع و مجموعه­‌های شخصی و نفیس خود را به این کتابخانه اهدا کردند.⁵ از ۱۳۱۰ش، مدیریت این کتابخانه به محمدعلی مکرم حبیب‌آبادی، مدیر روزنامۀ صدای اصفهان*، سپرده شد⁶ و سال‌ها عهده‌دار این مسئولیت بود.⁷

در سال‌های ابتدایی، کتابخانه علاوه‌بر هزینه‌های جاری، چهل تومان (چهارصد قِران)، معادل حدود ۳.۵ درصد کل بودجۀ بلدیه،⁸ برای خرید کتاب و هزینۀ اشتراک مجلات داخلی و خارجی بودجه می‌گرفت اما پس از مدتی، این بودجه قطع شد که به اعتراض اهالی فرهنگ انجامید.⁹ در 1311ش، هیئتی تشکیل شد تا دربارۀ مسائل مربوط به توسعه، تکمیل و خرید کتاب­ برای کتابخانه تصمیم‌ بگیرند؛¹⁰ هیئت شامل اینها بود: عزیزالله خان اِعزاز نیک‌پی، ملقب به اِعزازالدوله، سردار غلام‌رضاخان بختیار، و علی جواهرکلام و عطاءالله خان.

از 1315ش، کتابخانه بلدیه به کاخ عالی قاپو* منتقل شد. در ۱۳۱۸ش، مدیر کتابخانه، محمد علی مکرم، از هموِلایتی خود، میرزا محمدعلی معلم حبیب‌آبادی*، دعوت کرد کتابدار کتابخانه شود و او پذیرفت.¹¹ ازآنجا ‌که کتابداران هنوز با روش­‌های رده‌بندی جهانی، دیویی و کنگره آشنا نبودند، معلم حبیب‌آبادی همۀ کتاب‌ها­ را در 25 دفتر بزرگ، به قطع رحلی، فهرست کرد؛¹² ازاین‌رو، هنگام مراجعۀ افراد برای بازیابی اطلاعات، در کنار این دفاتر، حافظۀ کتابدار به یاری مراجعین می‌آمد. کتابخانۀ بلدیه، به‌ویژه با حضور معلم حبیب‌آبادی¹³ که سال‌ها در سِمت کتابدار باقی ماند، رفته‌رفته،  به محل رفت‌و‌آمد اندیشمندانی، مانند جلال‌الدین همایی* و مصلح‌الدین مهدوی* تبدیل شد.¹⁴

در 1325ش، هم‌زمان با افتتاح ساختمان مرکزی شهرداری، کتابخانۀ بلدیه پس از حدود 22 سال به یکی از سالن­‌های ساختمان جدید کاخ شهرداری (مقابل تئاتر اصفهان)¹⁵ در ضلع جنوب شرقی ساختمان فعلی شهرداری¹⁶ در میدان دروازه دولت*¹⁷ منتقل شد و «کتابخانۀ شهرداری» نام گرفت.

این کتابخانه به عنوان سازمانی عام‌المنفعه و دارای منابعی ارزشمند شناخته ­می‌شد؛ اعم از نُسَخ خطی، روزنامه، مجلات و جراید.¹⁸ بر اساس برخی اسناد، موجودی کتابخانه در سال 1345ش ۳۶۶۱ جلد و در 1347ش ۳۶۹۸ جلد، شامل ۶۷ نسخۀ خطی و ۶۲۱ مجلد روزنامه و مجله، بوده است. تا حدود سال 1350ش، موجودی کتابخانه به 4407 جلد کتاب، مجله و جزوه‌های چاپی در یازده سرفصل موضوعی رسیده بود؛ شامل کتاب‌های تاریخی، ادبیات، ریاضیات، طبیعیات، اخلاق، شرایع و کتاب‌های متفرقه در کنار فرهنگ لغت فارسی، عربی، انگلیسی ­و فرانسوی. در کتابخانۀ بلدیه، کتاب­های اختصاصی بنیاد پهلوی نیز وجود داشت.¹⁹ براساس درخواست مراجعان و سندی از بایگانی آن،²⁰ ساعات کار کتابخانه از نُه صبح تا ظهر و چهار بعدازظهر تا غروب آفتاب تعیین شده بود. مطابق اسناد موجود، کتابخانۀ بلدیه در زمینه­‌های فرهنگی و اجتماعی، به‌ویژه در هفتۀ کتاب که آبان هر سال برگزار می‌شد، با هدف معرفی نفیس‌ترین و گران‌قدرترین نسخه‌های کتابخانه به علاقه‌مندان نیز فعال بوده است.²¹

در 1349ش، به استناد مادۀ اول قانون تأسیس کتابخانه­‌های عمومی، مقرر شد کلیۀ امور کتابخانه­‌ها همراه منابع و تجهیزات آن‌ها به انجمن شهر واگذار شود.²² بر همین اساس، در اواخر 1349ش و اوایل سال 1350، طی نامه­‌ای کتابخانۀ شهرداری (بلدیه سابق) منحل شد و کل کتاب­های کتابخانه (4407 جلد) صورت‌جلسه و تحویل ادارۀ فرهنگ شد.²³

همچنین 34 جلد نسخۀ خطی، که چندین جلد آن نفیس بودند و ارزش علمی داشتند، صورت‌جلسه و به دانشگاه اصفهان* و شورای کتاب و کتابخانۀ این دانشگاه اهدا شدند.²⁴ از میان مهم‌ترین نسخ خطی نفیس و منحصر‌به‌فرد کتابخانه، می‌توان به جُنگ شعر بَیاض تاج‌الدین احمد وزیر (کتابت در 782)، معاصر حافظ شیرازی، اشاره کرد. این نسخه را از شاهکارترین نسخه‌های خطی جهان دانسته‌اند.²⁵ در این جُنگ، دوبیتی‌های گروهی از گویندگان، نویسندگان و مشاهیر هم‌عصر حافظ نوشته شده است. از حافظ نیز چند غزل در آن آمده است.²⁶ در ۱۳۵۳ش، انتشارات دانشگاه اصفهان به کوشش ایرج افشار و مرتضی تیموری* نسخه‌برگردان این اثر را منتشر کرد.

در اواخر سال 1368 ش، فکر تأسیس کتابخانۀ شهرداری دوباره قوت گرفت و در1370 ش مجموعۀ منابع کتابخانۀ بلدیه با همان هویت سابق در محل امور مالی ساختمان شهرداری چیده شدند و از آن رونمایی شد. سپس در بهمن 1381، با افتتاح کتابخانۀ مرکزی شهرداری*²⁷ مجموعه منابع بلدیه به کتابخانۀ مذکور منتقل شد تا در دل این کتابخانه زنده و پویا بماند.

/محمدرضا کشانی و طیبه فاطمی/

منابع

علاوه بر اسناد موجود در گنجینۀ اسناد موزۀ تاریخ شهرداری اصفهان.

اسناد بلدیه و شهرداری اصفهان از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، پدیدآورنده: شهرداری اصفهان، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1391ش.

امینی، امیرقلی، «برای تکمیل کتابخانۀ عمومی»، اخگر، سال 5، ش819 ، 17 بهمن 1311^الف.

امینی، امیرقلی، «کتابخانۀ عمومی را باید وسعت داد»، اخگر، سال 5، ش819 ، 17 بهمن 1311^ب.

امینی، امیرقلی، «کمیسیون کتابخانۀ عمومی»، اخگر، سال 5، ش820 ، ۲۰ بهمن 1311^ج .

امینی، امیرقلی، «مدیریت کتابخانۀ عمومی»، اخگر، سال 3، ش 621 ، 7 مرداد 1310.

تیموری، مرتضی، «تاریخچۀ کتابخانۀ بلدیۀ اصفهان»، در مجموعۀ مقالات همایش یکصدمین سالگرد تأسیس شهرداری‌­ها، به کوشش محمدعلی چلونگر، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، 1391ش.

تیموری، مرتضی، «جُنگ تاج‌الدین احمد وزیر یکی از نفیس ترین نسخه‌های خطی جهان»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دورۀ 1، ش 8، 1351ش.

سامانۀ ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، 1286ش.

Retrieved Dec.15, 2025, from https:// www.qavanin.ir/Law/Tree Text/ ?IDS=16879835883227770709

شرافت، امیرحسین، «آشنایی با کتابخانۀ مرکزی و مرکز اطلاع‌رسانی اصفهان»، کتاب ماه کلیات، سال 8، ش4، فروردین 1384.

مهدوی، مصلح الدین، «خاطراتی از مرحوم معلم حبیب‌آبادی»، در یادنامۀ علامۀ فقید میرزا محمدعلی معلم حبیب‌آبادی، بمناسبت چهلمین روز درگذشت فقید سعید، اصفهان: فرهنگ و هنر استان اصفهان،?[1396].

نقشۀ جغرافیای تاریخی کتابخانه ها، کتابفروشی ها و صحافان شهر اصفهان، تهیه و تدوین محمدرضا کشانی، علیرضا شورشینی، و علیرضا مساح، اصفهان: ادارۀ گردشگری سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری، 1402ش.

همایون فرخ، رکن‌الدین، «تاریخچۀ کتاب و کتابخانه در ایران»، هنر و مردم، دورۀ جدید، ش 74و 75، آذر و دی 1347.

همایی، جلال‌الدین، «مقدمۀ جلد پنجم مکارم‌الآثار معلم حبیب‌آبادی رحمة‌الله‌علیه» در یادنامۀ علامۀ فقید میرزا محمدعلی معلم حبیب‌آبادی، بمناسبت چهلمین روز درگذشت فقید سعید، اصفهان: فرهنگ و هنر استان اصفهان، ?[1396].

1. این گنجینه حافظۀ تاریخی و سازمانی ۱۲۰ سالۀ بلدیۀ اصفهان است که سیر تحولات و توسعۀ مدیریت شهری را نشان می‌دهد. این گنجینه دارای بیش از 500 هزار برگ سند است که از 1325/1286ش تاکنون، در بایگانی کاخ شهرداری نگهداری شده است. هم‌اکنون این اسناد با عنوان گنجینۀ اسناد موزۀ تاریخ شهرداری اصفهان روی پایگاه اطلاع رسانی https://museum.isfahan.ir بارگذاری شده است و در دسترس عموم قرار دارد.[↩]

1. سامانۀ ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، قانون بلدیه، فصل 1، بند 9.[↩]
2. تیموری، 1391 ش، ص 133.[↩]
3. همانجا.[↩]
4. گنجینۀ اسناد موزۀ تاریخ شهرداری اصفهان ، پروندۀ اسناد کتابخانۀ بلدیه، سند مورخ 18مرداد 1345،  ش 3018.[↩]
5. همان، سند مورخ 18شهریور 1349، ش43987.[↩]
6. امینی، ۱۳۱۰ ش؛ مقایسه کنید با: تیموری، 1391ش، ص۱۳۳، که آغاز مدیریت مکرم را ۱۳۰۰ش ثبت کرده است.[↩]
7. تیموری، 1391ش، ص۱۳۳-۱۳۴.[↩]
8. اسناد بلدیه و شهرداری اصفهان، ص۱۵۰.[↩]
9. نگاه کنید به: امینی، ۱۳۱۱ش^ب.[↩]
10. امینی، 1311ش^الف؛ همو، ۱۳۱۱ش^ج.[↩]
11. مهدوی، ص74.[↩]
12. تیموری، 1391 ش، ص 137.[↩]
13. مهدوی، ص74؛ همایی، ص49-50.[↩]
14. تیموری، 1391 ش، ص 137.[↩]
15. گنجینۀ اسناد موزۀ تاریخ شهرداری اصفهان، پروندۀ اسناد کتابخانۀ بلدیه، سند مورخ 8 اردیبهشت 1347، ش11734.[↩]
16. تیموری، 1391 ش، ص 133.[↩]
17. نگاه کنید به: نقشۀ جغرافیای تاریخی کتابخانه ها، کتابفروشی ها و صحافان شهر اصفهان، 1402ش.[↩]
18. گنجینۀ اسناد موزۀ تاریخ شهرداری اصفهان، پروندۀ اسناد کتابخانۀ بلدیه، سند مورخ 1 آذر 1334، ش21218.[↩]
19. همان، سند مورخ 2 مرداد 1345، ش 3018.[↩]
20. همان، سند مورخ 8 مهر 1335، ش 17272.[↩]
21. همان، سند مورخ2 مرداد 1345، ش17672.[↩]
22. همان، سند مورخ 4 تیر 1349، ش 13917.[↩]
23. همان، سند مورخ 5 مهر 1350، ش32282.[↩]
24. همان، سند مورخ 29/شهریور 1350، ش 10227.[↩]
25. تیموری، 1351ش، ص 33.[↩]
26. همایون فرخ، ص61.[↩]
27. شرافت، ص 132.[↩]