کتابخانه مرکزی شهرداری اصفهان

کتابخانه مرکزی شهرداری، از مهم‌ترین کتابخانه‌های عمومی شهر اصفهان.

پیشینۀ شکل‌گیری آن به تأسیس کتابخانه بَلَدیه* در 1286ش باز می‌گردد.¹ پس از گذشت سال‌های اول پیروزی انقلاب اسلامی در 1357ش و با آغاز دهۀ 1360ش، شهرداری* اصفهان، به منظور تقویت زیرساخت­‌های فرهنگی شهر، تصمیم گرفت چند کتابخانه و سالن مطالعه تأسیس کند. یکی از این کتابخانه‌های دارای اولویت، کتابخانۀ مرکزی شهر بود. مطالعات اولیه برای طراحی کتابخانه‌ای بزرگ و در خور شهر اصفهان در مرکز شهر و تهیه زمین مناسب و منابع مالی ساخت آن، در عمل، حدود هشت سال طول کشید. یکی از دلایل طولانی شدن این فرآیند انتخاب مناسب‌ترین مکان در نزدیکی مراکز تاریخی-گردشگری شهر بود. با تلاش‌ مسئولان شهر به‌خصوص محمدحسن ملک‌مدنی، شهردار، و فضل‌الله صلواتی، استاد دانشگاه و فعال سیاسی-فرهنگی،² منزل شخصی بانو امین* (متوفی1362ش) برای تأسیس کتابخانه از ورثۀ او خریده شد.³ این خانه روبه‌روی باغ هشت‌بهشت، واقع در محدودۀ ارگ تاریخی اصفهان، در کنار ساختمان دولتخانۀ صفوی*، با فاصلۀ 850‌ متری از میدان نقش جهان و نزدیک کاخ‌های چهلستون* و هشت‌بهشت* قرار داشت و در طراحی بنای جدید در آن، باید ویژگی این بناها در نظر گرفته می‌شد.

ساخت بنای کتابخانه مرکزی با فراز و فرود همراه بود. طراحی این بنا را نخست در ۱۳۶۷ش، شهرداری اصفهان به منصور زهتابچی، از معماران بنام اصفهان، سپرد. طرح کتابخانه در ۱۳۶۹ش آماده شد و به تصویب استانداری، شهرداری، اداره کل فرهنگ ارشاد اسلامی و انجمن کتابخانه‌های عمومی استان رسید (تصویر طرح)؛⁴ اما پس از وقفه‌ای،⁵ سازه‌ای متفاوت با طرحِ تصویب‌شده در زمین احداث شد، که در مرحله اسکلت‌بندی، ساخت آن را متوقف کردند. از آنجا که سازه بناشده با طرح نخست همخوانی نداشت، یا مجبور به تخریب آن بودند یا طراحی مجدد بر اساس سازۀ موجود. شهرداری گزینۀ طراحی مجدد را برگزید و از آن رو که طراح مایل به ادامۀ چنین همکاری‌ای نبود، طراحی مجدد به گروه دیگری سپرده شد. در ۱۳۷۴ش، طراحی و نظارت بر ساخت بنا به شرکت مهندسان مشاور پُلشیر سپرده شد و محمدرضا قانعی در مقام طراح ارشد و همکارانش⁶ ساخت بنا را شروع کردند.⁷ پس از حدود یازده سال، ساخت بنا پایان یافت و در 29 بهمن ۱۳۸۱، «کتابخانه مرکزی و مرکز اطلاع‌رسانی شهرداری اصفهان» با حضور سید محمود حسینی، استاندار، و محمدعلی جوادی، شهردار، افتتاح و آمادۀ عرضه خدمات علمی-فرهنگی شد.⁸ این بنا حدود 4218 مترمربع مساحت، زیربنایی حدود 12000 مترمربع در پنج طبقه و هفده متر ارتفاع دارد. برای رعایت خط آسمان محدودۀ تاریخی شهر، سه طبقۀ کتابخانه زیر زمین ساخته شده و دارای بخش­های گوناگون است، ازجمله بخش اطلاعات یا راهنمای مراجعان، مخزن، مرجع، امانت، نشریات، اطلاع‌رسانی، سالن آموزش، سالن جلسات و نشست‌­های تخصصی، سالن همایش، نگارخانه هنری، بخش دیجیتال و بخش گنجینه اسناد، نفایس و نسخ خطی.⁹

کتابخانه مرکزی ازجمله بناهای شاخص معاصر اصفهان است که در طراحی آن دو رویکرد دنبال شده است. این بنا از درون نوگراست و به شکل حجم شیشه‌ای شفافی با امکان دید به طبقات مختلف طراحی شده است. چنین طرحی از مراکز فرهنگی چندرسانه‌ای،ⁱ مانند مرکز ملی هنر و فرهنگ ژُرژ پمپیدوⁱⁱ (۱۹۷۷/1356ش) در پاریس، برگرفته شده است.¹⁰ مرکز فرهنگی چندرسانه‌ای مکانی فراتر از یک کتابخانه است، که هم‌زمان بستری برای فعالیت‌های مختلف هنری و پژوهشی و سرگرمی و امکان دسترسی به بایگانیⁱⁱⁱ منابع مختلف دیداری و شنیداری و کاغذی و رقومی را فراهم می‌کند. از سوی دیگر، کوشش شده تا بنا از بیرون چه در ساخت‌مایه و چه در ارتفاع، همخوان با بافت تاریخی اطراف و به‌ویژه عمارت هشت‌بهشت در نزدیکی آن باشد. از آنجا که این مکان سابقاً در محدودۀ باغ  گلدسته*، باغ هشت‌گوش ایرانی دورۀ صفویه، بوده، سعی شده تا در معماری آن ماهیت هشت‌گوش باغ حفظ شود. افزون بر این، تا حد ممکن مؤلفه‌های معماری ایرانی در طراحی بنا به کار گرفته شده است، مانند آب‌نمای مرکزی در فضای باز که امکان استفاده از نور طبیعی را در تمامی طبقات میسر می­‌سازد و موجب طراوت و شادابی محیط می‌شود. در نمای بنا، جدارۀ مُشبّک آجری حجم کلی ساختمان را از فضای خارج جدا کرده و صورتی هندسی به ساختار مکعبی و ساده آن بخشیده است. در عین حال، این پوسته نشان از الگویی ایرانی (کبوترخانه‌) نیز دارد.¹¹ جدارۀ مشبک ساختمان نه‌تنها موجب افزایش حفاظت و امنیت آن می‌شود، بلکه گونه‌ای عایق صوتی و حرارتی مناسب فراهم می‌کند. نوع ساخت‌مایهٔ به‌کار رفته در کتابخانه، نظیر آجر و سنگ گرانیتی قرمز و نارنجی و زرد، سنگ تیشه‌ای، شیشه و ورقه‌های مس، ظاهری امروزی و منحصربه‌فرد به ساختمان بخشیده است.¹²

رویکرد جمع سنت و نوگرایی نه‌تنها در ساخت و معماری کتابخانه، بلکه در خدمات علمی-فرهنگی آن نیز عینیت یافته و مشهود است. از یک سو، کوشش شده با فناوری­ روز دنیا همگام باشد. از این رو، بخش دیجیتال کتابخانه قالب کتابخانه‌ای رقومی و چندرسانه‌ای دارد که قالب­های گوناگون اعم از متنی، صوتی، فیلم، طرح و پلان، نقشه‌­های تاریخی، اسناد و مدارک را در برگرفته و امکان عرضه اطلاعات در هر زمان و هر مکان را از طریق وب‌سایت کتابخانه دیجیتال برای کاربران خود فراهم کرده است. این بخش در زمان نگارش این مقاله در تیر 1404 دارای ده‌هزار رکورد و سی‌هزار فایل دیجیتال شامل کتاب، مقاله، نسخه خطی، طرح پژوهشی، و نیز دارای پایگاه‌­های اطلاعاتی علمی و پژوهشی همچون پایگاه اصفهان‌شناسی و اصفهان‌پژوهی،¹³ پایگاه هنر و معماری،¹⁴ و پایگاه اسناد و نسخ خطی دیجیتال¹⁵ بوده است. بخش مهمی ازمجموعه منابع کتابخانه دیجیتال شامل نسخه‌های دیجیتال کتابخانه‌­های نجف (کتابخانه علامه امینی و کتابخانه کاشف‌الغطاء)، کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانه دانشگاه تهران است.¹⁶ از سوی دیگر، بخش گنجینه اسناد، نفایس و نسخ خطی کتابخانه مرکزی به حفظ و احیای میراث مکتوب اهتمام دارد. این بخش شامل بیش از سه‌هزار عنوان کتاب نفیس، ۱۵۰۰ کتاب چاپ سنگی و سربی، ۲۲۱ نسخه خطی و بیش از پانزده‌هزار برگ سند تاریخی و دیوانی متعلق به دورۀ قاجار است. این اسناد بازتاب‌دهنده میراث فرهنگی و تاریخی ایران و به‌ خصوص اصفهان در دورۀ قاجار است، که خاندان میرزاحسن جابری انصاری*، مورخ و اصفهان‌شناس، به کتابخانه مرکزی اهدا کرده است.¹⁷

با تکمیل ساختمان کتابخانه مرکزی و تجهیز آن، منابع کتابخانه بلدیه به این محل انتقال یافت. همچنین در اواخر احداث کتابخانه، شورایی با عنوان «شورای تأمین منابع» متشکل از متخصصان هر موضوع به ریاست مرتضی تیموری* تشکیل شد و بهترین کتاب‌های مرجع و مورد استفاده کتابخانه از فرهیختگان و مجموعه­‌داران بزرگ شهر¹⁸ خریداری شد. برخی از این مجموعه‌داران که همگی در هنگام نگارش این مقاله درگذشته‌ بودند، عبارت بودند از: حسین محمد شفیعی، شهریار نقوی و هوشنگ الهام. اکنون این کتابخانه دارای مجموعه‌­ای بیش از سیصد‌هزار جلد کتاب چاپی، پانزده‌هزار جلد کتاب مرجع، بیش از ده‌هزار نشریه و روزنامه قدیم است.

گفتنی است کتابخانه مرکزی با تعریف مفهوم جامعه‌پذیری، یعنی آشنایی و گفتگو با یکدیگر و ایجاد هویت جمعی در درون آدمی، و با هدف ارتقای حیات فرهنگی جمعی موجبات حضور فعال و پرشور شهروندان را فراهم کرده و نقش مؤثری در افزایش سواد اطلاعاتی مراجعان و ارتقای دسترسی به منابع مطالعاتی را برای همگان مهیا کرده است. کتابخانه با عرضه طرح‌­های متنوع نه‌تنها کتابخانه‌ای عمومی بلکه مرکزی چندرسانه­‌ای است که اوضاع بهینه‌ای را برای مخاطبان عام و پژوهشگران فراهم کرده است. ازجملۀ این طرح‌هاست: خدمات اطلاع‌رسانی و دسترسی به پایگاه‌های علمی و پژوهشی ایران و جهان؛ طرح امانت و همکاری بین کتابخانه‌­ای با دانشگاه­‌های مادر شهر اصفهان؛ طرح پیک دانایی، با هدف بردن کتاب به منازل سالمندان و معلولان؛ طرح گردشگری کتابخانه­‌ای، یعنی حضور گردشگران داخلی و خارجی در ساعاتی با حفظ آرامش محیط؛ طرح باشگاه کتاب‌خوانی با هدف عادت دادن کودکان و نوجوانان به مطالعه؛ و طرح همکاری مشترک با سایر سازمان­‌های شهری برای راه‌اندازی کتابخانه­‌های سازمانی و انجام خدمات فنی منابع کتابخانه‌ای. این کتابخانه به‌سبب برخورداری از زیرساخت‌های مناسب سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، امکانات لازم برای فعالیت‌های پژوهشی را در اختیار کاربران قرار داده است. وجود میزها و تالار پژوهش و تحقیقات در این مجموعه، زمینه‌ مناسبی را برای انجام تحقیقات علمی و مطالعات تخصصی پژوهشگران، محققان و دانشجویان فراهم کرده است.¹⁹

/طیبه فاطمی و محمد‌رضا کشانی/

منابع

“بزرگترین کتابخانه عمومی استان اصفهان احداث خواهد شد”، روزنامۀ کیهان هوایی، ش 886، 13 تیر 1369.

پوریای ولی، هوشنگ، “خریداری زمین خانم بانو امین برای ساخت کتابخانه مرکزی”، مصاحبه،  مصاحبه‌کننده: طیبه فاطمی، 17 تیر1404.

تیموری، مرتضی،” تاریخچۀ کتابخانۀ بلدیۀ اصفهان“، در  مجموعۀ مقالات همایش یکصدمین سالگرد تأسیس شهرداری‌ها، گردآوری محمد‌علی چلونگر، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، ۱۳۹۱ش.

خانی‌زاد، شهریار، طراحی کتابخانه (در ایران و جهان): اصول و مبانی معماری و طراحی داخلی کتابخانه‌ها از کلاسیک تا معاصر، تهران: هنرمعماری قرن، 1392ش.

خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، 1382ش.

Retrieved Oct.12, 2025, from https://www.irna.ir/news/5500641

شرافت، امیرحسین، “آشنایی با کتابخانۀ مرکزی و مرکز اطلاع ‌رسانی اصفهان”، کتاب ماه کلیات، سال8، ش4، فروردین 1384.

شیخ‌الاسلام، علی، همکار طرح. مصاحبه، مصاحبه کننده: طیبه فاطمی و محمدرضا کشانی، 16 شهریور 1404.

صلواتی، فضل‌ الله، “تاریخ کتابخانه های اصفهان، کتابخانه مرکزی شهرداری اصفهان”، زندگی نامه، مصاحبه­‌ها، مقالات، فضل الله صلواتی، آذر 1403.   

Retrieved Oct.11, 2025, from https://salavati.blogsky.com/1403/09

صلواتی، فضل الله، “مبارز، معلم ، مکتبی: فضل الله صلواتی از دوران ریاست بر کتابخانه های عمومی اصفهان می گوید” (مصاحبه)، مصاحبه کننده : احسان امینی، اصفهان زیبا، سال16، ش 3890، 27 آبان 1399.

قانعی، محمدرضا، مصاحبه، مصاحبه کننده: طیبه فاطمی و محمدرضا کشانی، تیر 1404.

قانعی، محمدرضا، “کتابخانۀ مرکزی اصفهان”، آپارات، 1399ش.

Retrieved Oct.11, 2025, from https://www.aparat.com/v/LGvy4

کتابخانۀ دیجیتال شهرداری اصفهان، 1404ش.

Retrieved Oct. 13, 2025, from https://dlim.isfahan.ir/Inventory/index_10802.htm

کشانی، محمدرضا، “کتابخانۀ رقومی شهرداری اصفهان در یک نگاه”، کتاب ماه کلیات، سال16، ش 11، آبان 1392.

کشانی، محمدرضا، “کتابخانۀ مرکزی و مرکز اطلاع‌ رسانی شهرداری اصفهان”، اطلاع‌ یابی و اطلاع ‌رسانی،  سال2، ش 10، مرداد 1387.

کشانی، محمدرضا و ستوده، مولود، فهرست اجمالی اسناد تاریخی دیوان ظل‌السطان : در کتابخانۀ دیجیتال مرکزی شهرداری اصفهان از سال 1271- 1336، ج1، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، 1396ش .

1. médiathèque[↩]
2. Centre national d’art et de culture Georges Pompidou[↩]
3. archive[↩]

1. تیموری، ص133-134.[↩]
2. صلواتی، 1399ش، ص6.[↩]
3. پوریای ولی، مصاحبۀ مورخ 17 تیر1404.[↩]
4. “بزرگترین کتابخانه عمومی استان اصفهان احداث خواهد شد”، ص۲۰.[↩]
5. به نظر می‌رسد این وقفه مربوط به تغییر مدیران شهری بوده است.[↩]
6. برخی از اعضای این گروه عبارت بودند از: علی شیخ‌الاسلام (همکار طرح)، روبرت کشیشیان (دستیار فنی)، فریدون بنکدارپور (طراح سازه)، منوچهری (تأسیسات مکانیک) و وازیک ملکومیان (همکار طرح). سازندۀ طرح شرکت پیمانکاری پره بود. نگاه کنید به : شیخ‌الاسلام، مصاحبۀ مورخ 16 شهریور 1404.[↩]
7. شیخ‌الاسلام، مصاحبۀ مورخ 16 شهریور 1404.[↩]
8. تیموری، ص138؛ مقایسه کنید با: صلواتی،1403 ش، که سال شروع و پایان ساخت کتابخانه را 1377ش و 29 بهمن 1381 ذکر کرده است. [↩]
9. شرافت، ص 134-135.[↩]
10. قانعی، مصاحبۀ مورخ تیر 1404 ؛ نیز نگاه کنید به: قانعی 1399ش.[↩]
11. شیخ‌الاسلام، مصاحبۀ مورخ 16 شهریور 1404.[↩]
12. خانی‌زاد، ص172.[↩]
13. کتابخانه دیجیتال شهرداری اصفهان، 1404ش.[↩]
14. همانجا.[↩]
15. همانجا.[↩]
16. کشانی، 1392ش، ص97-98.[↩]
17. کشانی و ستوده، ج1، ص 13.[↩]
18. صلواتی، 1403ش.[↩]
19. کشانی، 1387ش، ص69- 70.[↩]