کمرزرین، مسجد

کمرزرین، مسجد، از مساجد قدیم اصفهان در انتهای محلهٔ جوباره*.

بنابر اسنادی از دوره قاجار (حکـ: 1210-1344)، این مسجد در محدودۀ دو محلۀ «سیداحمدیان*» و «کوچه پاشیر»، در کمتر از 150‌متری شرق مسجد جامع عتیق* قرار داشته است.¹ این حدود در اصل جزو روستای یهودیه* یا نزدیک آن بوده است و، از همین رو، این بخش از شهر را باید مرتبط با دوران قبل از اسلام دانست. اساس ساخت مسجد کمرزرین احتمالاً به دوران دیلمیان* (حکـ: 320-447) یا سلجوقیان* (حکـ: 429-اوایل قرن هشتم) مربوط است. جابری انصاری* (متوفی 1376) نیز این بنا را از «مساجد کهن»، «نزدیک به محل میدان میر» و مربوط به دورهٔ دیلمیان دانسته، که در دوره‌های بعد مرمت شده است.² پس از او، همایی* (متوفی 1359ش) بنا را نزدیک میدان میر و از مساجد «خیلی قدیم» دانسته، که در دورۀ صفویه* «تعمیر و تجدید» شده است.³ او در تقسیم‌بندی شش‌گانه‌اش از مساجد اصفهان، این بنا را همانند مسجد پیرپینه‌دوز*، واقع در شمال مسجد کمرزرین، در شمار مساجد درجۀ دو ذکر کرده است.⁴

نام مسجد را جابری انصاری، جناب اصفهانی*، همایی و هنرفر* (متوفی 1385ش) «کمرزری» ثبت کرده‌اند، اما با توجه به توصیف شاردن*ⁱ، نام کامل آن همان «کمرزرین» بوده است که در بین مردم با تخفیف حرف «ن» به صورت کمرزری معروف شده بود.⁵ قدیم‌ترین اشاره به بنا از آن شاردن است، که در 1075 در ایران حضور داشت. او در وصف میدان کهنه* و فضای اطراف آن، از ویرانه‌های قیصریه* یا بازار شاه قدیم نام ‌برده و «آن‌ سوتر» از آن، به سه بنای گرمابه، کارونسرا و مسجد اشاره کرده است که هر سه «کمرزرین» نامیده می‌شدند.⁶ توصیف او نشان می‌دهد که این محله، دست‌کم در دورۀ صفویه (حکـ: 907-1135)، فضاهایی برای کسب و کار و زندگی روزمرۀ ساکنان خود داشته است؛ اما پیش از آن و به طور مشخص تا قبل از حمله مغولان در 633 به اصفهان، احتمالاً این بخش از شهر به‌عنوان مرکز حکومت سلجوقیان، وضع دیگری داشته است و تحقیقات در این باره ادامه دارد. بخش غربی مسجد تا محدودهٔ میدان کهنه، که در زمان احداث زیرگذر میدان امام علی* در دهۀ نود شمسی تخریب شد، در میانهٔ دههٔ ۱۳۵۰ش با تلاش دو محقق آلمانی به نام‌های هانس گاوبهⁱⁱ و اویگن ویرتⁱⁱⁱ بررسی شد. در این مطالعه، محوطۀ مرتفع تپه‌‌‌شکلی به قطر حدود 100 متر با ارتفاع حدود 5 متر بررسی شد، که در 1352 و 1353ش طی احداث ساختمانی، برشی در آن ایجاد شده و شواهدی فرهنگی از آن به دست آمده بود. به نظر این دو محقق، برآمدگی تپه‌مانند همان بقایای مخروبۀ قیصریه یا کاخی در حاشیۀ میدان پیش از دوره صفوی بوده است که شاردن و کمپفر*^iv در نیمۀ دوم قرن یازدهم، آن را خرابه توصیف کرده بودند.⁷ بنابراین می‌توان فرض کرد بنایی شاخص در مرکز شهر قرار داشته است که گاوبه و ویرت تاریخ آن را مربوط به دوره‌ای قدیم‌تر از ساخت میدان کهنه دانسته‌اند.⁸ بخشی از این محوطه به اسم احیای میدان سلجوقی تخریب و شواهد فرهنگی آن از بین رفت، اما بخش دیگری از آن همچنان در ضلع غربی مسجد کمرزرین موجود است. این موضوع در مطالعات آرکئوژئوفیزیک (دیرین ریخت‌شناسی)* نیز به اثبات رسیده و شواهدی از سازه‌ای سنگی یا آجری، احتمالاً طاق یا کف‌فرش، در عمق حدود 5 تا 6‌متری از سطح کنونی را آشکار کرده است.⁹ کاوش‌های باستان‌شناختی در این بخش ممکن است به شناسایی بخش‌هایی از مسجد کمرزرین، شواهد حمام و کاروانسرای مذکور در نوشتۀ شاردن و در لایه‌های پایین‌تر، شواهد ادوار قبل از دورۀ صفویه تا دوران سلجوقی و پیشتر از آن کمک کند. در کاوش باستان‌شناختی 1402 و 1403ش در گذر کمرزرین، واقع در شمال مسجد کمرزرین، شواهدی از بنای برجامانده و آثار منقول به دست آمد که تاریخ‌گذاری‌ آنها بازه‌ای طولانی از آغاز دوران اسلامی تا دوران قاجار و پهلوی (حکـ: 1304-1357ش) را دربرمی‌گیرد. از مهم‌ترین یافته‌های این کاوش، شواهدی از تولید و فروش محصولات فلزی، سفالی و شیشه‌ای بود. همچنین دیواری سنگی با جهت شمال شرقی- جنوب غربی به سمت مسجد جامع* در سرتاسر مسیر نمایان شد که یکی از گذرهای اصلی شهر و احتمالاً مربوط به دوران شکل‌گیری یهودیه یا حتی قدیم‌تر بوده است. از این گذر که در محل بازار نوساز کنونی (بازار غاز) به سمت شرق می‌رود، تا چند دهه پیش، امکان ورود به مسجد کمرزرین وجود داشت.¹⁰

از 1370ش در بنای مسجد تغییراتی گسترده‌ ایجاد شد که به اصالت آن آسیب زد. در کتیبه‌های متأخر بنا، تاریخ‌های 1416، 1425 و 1427 مطابق با سال‌های 1374 تا 1385ش ثبت شده است. اکنون فقط با استفاده از عکس‌های هوایی دهه‌های پیش می‌توان تا حدودی ساختار اصلی مسجد را مشخص کرد. به گفتۀ محمد حیدری، معمار تغییرات اخیر مسجد، قبل از ساخت شبستان جدید در قسمت شمالی، شبستانی با سازهٔ فلزی وجود داشته که احتمالاً مربوط به دهۀ ۱۳۵۰ش بوده و در عکس منتشرشده در 1355ش دیده می‌شود.¹¹ والتر میتل‌هولتسر،^v هوانورد سوئیسی، از فراز اصفهان از 1302 تا 1304ش دو عکس از مسجد جامع و بافت پیرامون آن ثبت کرده است که در یکی از آنها، مسجد کمرزرین تشخیص داده می‌شود.¹² محدودهٔ مسجد کمرزرین در عکس هوایی اریک اشمیت،^vi باستان شناس آلمانی‌ـ‌امریکایی، از مسجد جامع در ۱۳۱۵ش و نیز در عکس‌برداری هوایی از شهر اصفهان در 1335ش و 1343ش به همان صورت پیشین دیده می‌شود.¹³ بر اساس این اسناد، ایوان جنوبی مسجد، شبستان غربی و صحن با تغییراتی همچنان موجود بوده‌اند. ورودی و ایوان شمالی و گنبدی که در حد فاصل این دو بخش وجود داشته و شبستان شرقی همگی در تغییرات بعدی تخریب شدند و الحاقاتی بر بنا اضافه شد. از دیگر شواهد وجود داشتن این بخش‌ها در ابعاد پیشین بنا قبل از تغییرات این است که جابری انصاری حدود بنا را بیش از «1.5 جریب» و همایی حدود «یک و نیم جریب» و در جای دیگر، به صورت دقیق‌تر «44 ذرع در40 ذرع» و مساحت آن را «1760 ذرع مربع» نوشته‌اند.¹⁴ اگر بنا بر عکس‌های هوایی طول شرقی‌ـ‌غربی مسجد را 40 ذرع (41.6 متر) در نظر بگیریم، محدودۀ شرقی‌ـ‌غربی بخش قدیم آن فقط برابر با 24.8 متر است. همچنین اگر طول شمالی‌ـ‌جنوبی 44 ذرع (45.7 متر) باشد، مجموع ایوان جنوبی و صحن 22.9 متر می‌شود که نشان می‌دهد تقریباً نیمی از مساحت مسجد قدیم در برنامه‌های نوسازی از میان رفته است. به گفتۀ حیدری، معمار تغییرات اخیر مسجد، پس از دهۀ ۱۳۷۰ش، کف شبستان غربی مسجد حدود 80 سانتی‌متر بالا آمده و یک آسیاب (بارورزی) به ابعاد 240 متر‌مربع بر صحن جدید در قسمت شمالی اضافه شده است.

شبستان غربی با طول شمالی-جنوبی 16.53 متر و عرض شرقی-غربی 8.8 متر دری کوچک در منتهی‌الیه شمالی خود داشته که امروز مسدود شده و به جای آن دری سمت جنوب شبستان ایجاد کرده‌اند. محراب شبستان با تزیینات کاربندی و نقاشی به ارتفاع 2.15 متر، عرض 1 متر و عمق 60 سانتی‌متر در مرکز دیوار جنوبی شبستان کار شده است. حاشیهٔ محراب را در مهر و آبان 1337 با متن آیة‌الکرسی (بقره: ۲۵۵-۲۵۷) کاشی‌کاری* کرده‌اند و در پایان به خط نستعلیق نوشته‌اند: «ساختمان شبستان مسجد کمرزرین و اتمام آن بمعاونت مؤمنین و ارسلانی [وارستگانی] و بسعی و اهتمام حاجی محمد ناجی قناد خاتمه یافت بامامت حضرت حجةالاسلام آقای 92¹⁵ طبیب‌زاده مدظله‌العالی در شهر ربیع‌الثانی 1378 قمری».

بخش شرقی شبستان با سه طاق با پهنای (جرز) 1.5 متر و طول 2.8 متر به صحن متصل می‌شود که یکی از آنها کاملاً نوسازی شده و در بخش جنوبی، ورودی دیگری به طول 1.4 متر (شمالی-جنوبی) و پهنای 80 سانتی‌متر، شبستان را به ایوان جنوبی متصل می‌کند که آن نیز با آجرنما بازسازی شده است. ایوان جنوبی 15.26متر طول (شرقی-‌غربی) و 5.2 متر عرض (شمالی-جنوبی) دارد و با سه دهنه از شبستان متمایز شده است. دهنه‌ها 3 متر پهنا (شمالی-جنوبی) دارند و ورودی دو طرف 3.44 متر و ورودی دهنه میانی 5.05 متر (شرقی-غربی) است که به محراب کاشی‌کاری جدید (بعد از دهه 1370ش) منتهی می‌شود. در مرکز شبستان، گنبد آجری به ارتفاع 6.15 متر قرار دارد که با کاشی معرق* واژه «الله» و نام پنج تن آل‌عبا در رأس آن اجرا شده است. صحن مسجد (14.7 در 14.7 متر) امروزه مسقف است و حوضی در قسمت شمالی داشته که در تغییرات اخیر حذف شده است. این حوض (با ابعاد حدود ۲ در ۴ متر) در عکس هوایی سال 1335ش دیده می‌شود و هنوز سالخوردگان محل آن را به یاد می‌آورند. تنها تزیینات صحن کاشی‌کاری معقلی واژه‌های «الله» و «محمد» و «علی» است که در دیوارۀ غربی صحن و ورودی شبستان کار شده است.

در ضلع شرقی، شبستانی جدید به نام شبستان حِمَصی بنا کرده‌اند. تاریخ کتیبهٔ آن 1370ش و در زمان امامت محمدعلی ناصری* در مسجد است. این بخش به جای شبستان قدیم مسجد ساخته شد که بنابر گفتهٔ سالخوردگان، دری در قسمت جنوب به بازار غاز داشته است. به این ترتیب، مسجد علاوه بر ورودی اصلی در سمت شمال، طبق یکی از الگوهای معمول مساجد، دو ورودی دیگر در طرف شرق و غرب داشته است. بخشی از شمال شبستان جدید محل «سقاخانهٔ موقوفهٔ جنب مسجد کمرزرین» را تشکیل می‌داد که اکنون کاربری وضوخانه دارد. سقاخانه در 23 جمادی‌الاولی 1110 وقف شده است و وقفنامهٔ آن به صورت رونوشت و رونوشت ثبتیِ سال 1309ش در دسترس است.¹⁶ در سند متأخر، از شخصی به نام عبدالرسول حاجی‌میرزایی با عنوان متولی نام برده شده که نشان می‌دهد این سقاخانه، همان طور که در خاطرۀ مبهم سالخوردگان با نام «حاجی‌میرزایی» باقی مانده، همان سقاخانه مجاور مسجد کمرزرین است و موقعیت آن مشخص می‌شود. شناسایی موقعیت این بنا و مغازه‌های مجاور آن در وقفنامه، اطلاعات مهمی درباره محلۀ مشهور به «پاشیر» سر بازار و ساختار آن به دست می‌دهند. در مجموعه مکاتباتی از 1319ش دربارۀ خرابی سقاخانه، از هر دو نام حِمَصی و حاجی‌میرزایی برای بنا استفاده کرده‌اند که نشان از یکی بودن این محل با دو نام دارد.¹⁷ در وقفنامه حجره‌ای برای دفن واقف در سقاخانه در نظر گرفته شده است. طی ساخت‌وساز جدید، سنگ قبر واقف با تاریخ 1121 و سنگ قبر پسرش به نام حاجی‌باقر، به‌عنوان متولی بعدی، با تاریخ 1127 روی دیوار سقاخانه نصب شد.

برخی از امامان جماعت مسجد در دورهٔ معاصر عبارت‌اند از: محمد طبیب‌زاده* (متوفی 1349ش)، حسن صافی اصفهانی* (متوفی 1374ش)، مدفون در مقبرۀ علامه مجلسی*، و محمدعلی ناصری (متوفی 1401ش)، مدفون در تکیۀ شهدای تخت‌فولاد*. ناصری از ۱۳۵۹ش امامت مسجد کمرزرین را با پیشنهاد صافی اصفهانی بر عهده گرفت. مجالس سخنرانی‌ عمومی او در این مسجد به دلیل درونمایۀ اخلاقی و آخرالزمانی آن شهرت و محبوبیت زیادی داشت.¹⁸

/علی شجاعی اصفهانی/

منابع

اسناد موقوفات اصفهان، سرپرست علمی: صادق حسینی اشکوری، قم: مجمع ذخائر اسلامی، 1388ش.

اویسی مقدم، محسن، «گزارش مطالعات آرکئوژئوفیزیک در محدودۀ میدان کهنه اصفهان گذر کمرزرین»، اصفهان 1404ش(منتشر نشده).

جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1378ش.

جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، چاپ محمدرضا ریاضی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1376ش.

خبرگزاری شبستان، 1401ش.

Retrieved Sept.15, 2025, from https://www.shabestan.news/news/1209327.

سلطان سید رضاخان، نقشۀ دارالسلطنۀ اصفهان، مقیاس 1:4000،اصفهان: مطبعۀ میرزا حسین فرهنگ، 1302ش.

شاردن، ژان، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، 1372-1375ش.

شجاعی اصفهانی، علی، «گزارش مقدماتی عملیات میدانی کاوش باستانشناسی شهری اضطراری در گذر کمرزرین، مجاور مسجد جامع شهر اصفهان»، اصفهان1402-1403ش(منتشر نشده).

«موقوفۀ سقاخانۀ حاج‌میرزائی در اصفهان»، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی، ش 15375/250.

Retrieved Sept.17,2025, from https://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?

command=FULL_VIEW&id=3104392&pageStatus=0&sortKeyValue1=sortkey_title&

sortkeyValue2=sortkey_author.

همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: مجلد جغرافیای اصفهان، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1398ش.

همایی، جلال‌الدین، کتاب تاریخ اصفهان: مجلد ابنیه و عمارات و آثار باستانی، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما، 1384ش.

هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی، 1344ش.

Chardin, Jean, Voyages du chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l’Orient, ed. L. Langlès, Paris: Le Normant,  Imprimeur-Libraire, 1811 .

Gaube, Heinz, and Wirth, Eugen, Der Bazar von Isfahan, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert, 1978.

Getarchive, 2025.Retrieved Sept.17,2025, from https://itoldya420.getarchive.net/amp/media/

eth-bib-isfahan-mit-berghintergrund-aus-400-m-hohe-persienflug-1924-1925-lbs-819ca4.

Isfahan, city of light: an exhibition organized by the Ministry of Culture and Arts of Iran in association with the World of Islam Festival by Courtesy of the Trustees of the British Museum, Tehran: ‎Ministry of Culture and Arts of Iran, 1976.

Schmidt, Erich Friedrich,. Flights over ancient cities of Iran, Chicago: University of Chicago Press, [1940].

1. Chardin.[↩]
2. Heinz Gaube[↩]
3. Eugen Wirth[↩]
4. Kaempfer[↩]
5. Walter Mittelholzer[↩]
6. Erich Schmidt[↩]

1. جناب  اصفهانی، ص 72؛ اسناد موقوفات اصفهان، دفتر 1، ص 277-299، دفتر 8، ص 29-48؛ سلطان سید رضاخان، 1302ش.[↩]
2. جابری انصاری، ص 124.[↩]
3. همایی، 1384ش، ص 220، 239.[↩]
4. همان، ص 220.[↩]
5. جابری انصاری، ص 124؛ جناب اصفهانی، ص 72؛ هنرفر، ص 856.[↩]
6. Chardin, vol.7, p.480-481؛ شاردن، ترجمۀ فارسی،ج 4، ص 1503-1504.[↩]
7. Gaube and Wirth, p. 32-33.[↩]
8. همانجا.[↩]
9. اویسی مقدم، 1404ش.[↩]
10. شجاعی اصفهانی، 1402-1403ش.[↩]
11. Isfahan, city of light, p. 21[↩]
12. Getarchive, 2025.[↩]
13. Schmidt, pl.27.[↩]
14. جابری انصاری، ص 124؛ همایی، 1384ش، ص 220، 239؛ همو، 1398ش، ص 283.[↩]
15. این عدد معادل «محمد» عینا در رقم کتیبه نویس آمده است. [↩]
16. اسناد موقوفات اصفهان، دفتر 1، ص 277-299،دفتر 8، ص 29-48.[↩]
17. « موقوفۀ سقاخانۀ حاج میرزائی در اصفهان».[↩]
18. خبرگزاری شبستان، 1401ش.[↩]