پائین دروازه، محله

پائین دروازه، محله،از محلات اصفهان.

این محله امروزه در محدودۀ مرکز شهر اصفهان قرار دارد. نقشۀ آن مثلثی است که یک ضلعش از سمت راستِ چهارراه ولی‌عصر و سه‌راه صغیر تا چهارراه عسکریه؛ ضلع دیگر آن از حدود چهارراه عسکریه در خیابان سروش تا میدان احمدآباد و ضلع سوم از میدان احمدآباد تا چهارراه ولی‌عصر امتداد دارد. براساس نقشۀ سلطان سید‌رضا‌خان در دهه‌های اول 1300 شمسی و پیش از توسعۀ اصفهان، پائین دروازه شمال‌شرق شهر قرار داشته است.¹ دربارۀ این‌که این محله از چه زمانی به پائین دروازه شهرت یافت، اطلاعی وجود ندارد و در منابع جغرافیای تاریخی، تا جائی که می‌دانیم، نامی از این محله نیامده است. با این­همه، به نظر می‌رسد علت شهرت آن به پائین دروازه موقعیت جغرافیایی آن نسبت به محلۀ سید‌احمدیان، معروف به بالادروازه، است که به‌دلیل قرارگرفتن این محله در جنوب، آن را پائین دروازه خوانده‌اند.² این محله از دورۀ آل‌بویه* در حصار شهر قرار داشته³ و بخشی از محلۀ بزرگ جوباره* بوده است. در دوره‌هایی کشاورزی در آن رونق داشته است؛ به‌خصوص حوالی چشمۀ راران.⁴

یافته‌های باستان‌شناختی در این محله، مانند سفال‌هایی به شکل ظرف آبخوری یا کوزه‌‌ای از دورۀ سلجوقیان*، نشان از زندگی روزمره و انبارداری دارد.⁵ همچنین وجود مَناره‌هایی، مانند ساربان و چهل‌دختران*، در حوالی محله و بعضی مزار‌های قدیم و مشهور، مانند گلستانه و شاه میرحمزه، که متعلق به قبل از دورۀ صفوی‌اند و محل دفن درگذشتگان اهالی محله‌های پائین دروازه و سید‌احمدیان بوده‌اند، این احتمال قوی پیدا می‌کند که پائین دروازه به‌تدریج از منطقه‌ای کشاورزی به محله‌ای مسکونی تبدیل شده و هم‌زمان با توسعۀ شهر، از اواسط دورۀ قاجار*، تغییراتی کرده است.⁶

براساس سندی متعلق به عصر قاجار، پائین دروازه یکی از نوزده محله‌ای بود که در شعبان 1325/ شهریور 1286 نماینده‌ای به نام حاج محمدمهدی در تشکیل انجمن بلدیۀ اصفهان داشته است.⁷ در همین دوره، گزارش شده شخصی به نام شیخ حسن عرب کاشفی ملقب به «شیخ العراقین» (متوفی 1326) که گویا فردی متنفذ در دستگاه قاجار بوده، بخش‌هایی از اصفهان، ازجمله پائین دروازه، را تصرف کرده و با اقداماتی، مانند تسطیح قبور، باغ و زمین زراعی خود را توسعه داده است.⁸ براساس احصائیۀ خانه­‌ها و محلات در 1303ش، پائین دروازه محله­‌ای با شش کوچه بود که میان آن‌ها نام دو کوچه همراه لقب «کدخدا» آمده است: کوچۀ رمضان کدخدا و کوچۀ کربلایی حسین کدخدا که می‌تواند دلالت بر بافت کشاورزی محله داشته باشد.⁹ گفته شده تا پنجاه سال گذشته، شغل‌ اصلی مردم پائین دروازه زراعت و دامپروری بود و حدود 10 درصد مردم به کش‌بافی و کار در کارگاه‌های کوچک بافندگی یا کارخانه‌های نساجی اصفهان مشغول بودند. همچنین برخی زنان محله، در کنار کارِ خانه، قالی‌بافی و گیوه‌چینی (گیوه‌بافی*) می‌کردند.¹⁰

از اواسط دهۀ 1350ش،‌ اهالی محل، به‌ویژه جوانان، در مساجدی، مانند مسجد استاد نوروز، جمع می‌شدند و با دیدگاه‌های انقلابی و اندیشه‌های آیت‌الله خمینی آشنا می‌شدند؛ از‌این‌رو، این محله پایگاه برخی انقلابیونی شد که در نهضت 1357ش شرکت کردند؛ برای نمونه، ابراهیم جعفریان، از بنیان‌گذاران گروه مسلح مهدویون، ساکن این محله بود.¹¹ پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به‌ویژه با شروع جنگ تحمیلی عراق بر ضد ایران، ‌پایگاه‌های مقاومت مساجد پائین دروازه بسیار فعال شدند و شمار رزمندگان اعزامی این پایگاه‌ها که در جنگ به شهادت رسیدند، حدود 80 نفر است.¹²

گفته شده اهالی محلۀ پائین دروازه با یکدیگر بسیار مهربان‌اند و باورهای مذهبی قوی‌ای دارند. شاهد آن مشارکت پرشور آن‌ها در نمازهای جماعت مساجد، مراسم روضه‌خوانی و اعیاد و وفیات، به‌ویژه ماه‌های محرم، صفر و رمضان است. معمولاً سفرهای زیارتی به حرمین شریفین، عتبات و شهرهای زیارتی از برنامه‌های اهالی محله است. مردم در کارهای خیر، مانند تهیۀ امکانات برای ازدواج جوانان، پیش‌قدم می‌شوند.¹³ در بافت محله، حضور هیئت‌های مذهبی همواره پرشور بوده و برخی شاعران و مدیحه‌سرایان برجسته و مشهور اصفهانی مانند محمدحسین صغیر اصفهانی* (متوفی1350ش)، محمدرضا شمشیری «شکیب اصفهانی» (متوفی 1361ش) و میرزاعلی مشفقی (متوفی1357ش) در این محله رفت‌وآمد می‌کردند و نقش پررنگی در مجالس مذهبی آن داشته‌اند.¹⁴ برخی عالمان معاصر نیز ساکن این محله بوده‌اند؛ ازجمله: محمدعلی یزدی، فرزند زین‌العابدین (1273ـ 1350)؛¹⁵ محمدباقر زند کرمانی*، از مؤسسان بیمارستان عسکریه*؛¹⁶ حسن صافی اصفهانی*¹⁷ و شیخ محمد یزدی.

دو مسجد با سابقه بیش از دویست سال در این محله وجود دارد: اولی مسجد استاد نوروز که در سدۀ سیزدهم بر بنای قدیمی مسجدی باقیمانده از گذشته احداث شد. در اسناد سال‌های 1256 و 1326 برای این مسجد موقوفاتی تعریف شده است.¹⁸ میرسید علی ‌جناب* اصفهانی (متوفی 1309 ش) در گزارش خود از این مسجد طول آن را 22 و عرض آن را 20 ذرع نوشته است¹⁹ که با کمی گسترش، اکنون حدود پانصد مترمربع است.²⁰ مسجد دیگر مسجد زین‌العابدین است و گفته شده نامش را از سازنده‌اش در اواخر دورۀ قاجار گرفته است. به گفتۀ جناب اصفهانی، طول مسجد 16 و عرض آن 12 ذرع بوده²¹ اما در سال‌های 1358ش و 1359ش با الحاق 400 متر زمین به آن، وسیع‌تر شده است. شبستان و محراب مسجد با کاشی‌هایی نفیس آراسته شده و منبری چوبی و منبت‌کاری‌شده کنار محراب قرار دارد. در کنار مادی و روبه‌روی مسجد زین‌العابدین نشانه‌هایی از یخچالی سنتی* نیز وجود دارد.

حمام محلۀ پائین دروازه را از گرمابه‌های معروف اصفهان دانسته‌اند²² که امروزه اثری از آن به جای نمانده است. در منابع طول این حمام 30 و عرض آن 16 ذرع نوشته‌ شده²³ و تنها اثری که از این گرمابه باقی‌ مانده، سنگابی* است متعلق به سال 1223 که به حیاط مسجد امام زین‌العابدین منتقل شده و واقف آن شخصی به نام «آقا محمدولد حاج محمدعلی» بوده است.²⁴

در محلۀ پائین دروازه، دو بازارچه نزدیک هم وجود داشته است که یکی از آن‌ها با طول حدود 15 متر نزدیک مسجد استاد نوروز و دیگری با طول حدود 10 متر در امتداد آن و نزدیک مسجد زین‌العابدین بوده است. هر دو بازارچه، در 1358ش و 1359ش، با توسعۀ گذرهای محله تخریب شدند. با استناد به سند موقوفۀ مسجد استاد نوروز، در این بازارچه‌ها مشاغلی مانند خبازی، بقالی، طباخی، مسقطی‌فروشی فعالیت می‌کردند و تیمچه‌ای به نام «شاهی» و یک طاحونه (آسیاب*) نیز در آن وجود داشته است.²⁵

از قدیم، در محلۀ پائین دروازه دو قبرستان بوده است؛ یکی «گلستانه» که به قبل از دورۀ صفوی* برمی‌گردد و دیگری «شاه میرحمزه» یا «حمزة بن محمد بن حسین» که ابن‌طباطبا (متوفی 479) با تردید فراوان احتمال داده نَسَبش به امام صادق(ع) می‌رسد.²⁶ بسیاری از قبور خاندان آل‌خجند* در همین قبرستان بوده است.²⁷ بنابر نقل‌قولی از مهدوی که سند آن دانسته نیست، قبر حکیم شفایی* (متوفی 1037) نیز در این قبرستان است.²⁸ تا نزدیک یک سدۀ پیش، متوفیانی را در آن‌جا به خاک می‌سپردند. در دورۀ محمدرضا پهلوی، بخش‌هایی از این قبرستان به دانشسرای کشاورزی اختصاص یافت که پس از آن به هنرستان فنّی تغییر کاربری داد و همچنان فعالیت دارد. از 1362ش، با ساخت قبرستان باغ رضوان* در اصفهان، مطابق مقررات شهرداری*، دفن مردگان در تخت فولاد* و همۀ امامزاده‌های محدودۀ شهر اصفهان ممنوع شد اما بنابر شواهدی قطعی، از حدود سال 1385ش امواتی در قبرستان شاه میرحمزه دفن شده‌اند و تولیت آن محدودۀ قبرستان و حیاط را توسعه داده است.

/محمدحسین ریاحی/

منابع:

ابن‌طباطبا علوی اصفهانی، مهاجران آل‌ابوطالب، ترجمۀ محمدرضا عطائی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲ش.

ارباب اصفهانی، محمدمهدی بن محمدرضا، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران: امیرکبیر، 1368ش.

اسناد موقوفات اصفهان، سرپرست علمی: صادق حسینی اشکوری، قم: مجمع ذخائر اسلامی، 1388ش.

جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان:‌ مشعل، 1378ش.

جناب اصفهانی، علی، احصائیۀ خانه‌ها و محلات اصفهان، چاپ رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1393ش.

جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، چاپ عباس نصر، اصفهان: نشر گلها، 1371ش.

حقانی، حسین، مصاحبه، مصاحبه کننده: محمدحسین ریاحی، 27 دی 1396.

روزنامۀ انجمن مقدس ملّی اصفهان: دورۀ اول از سال 1324‌الی 1326هجری قمری، به اهتمام محمدعلی چلونگر، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1385ش.

ریاحی، محمدحسین، نگاهی بر پیشینۀ محلۀ پایین ‌دروازۀ اصفهان، اصفهان: دادیار، 1397ش.

سلطان سید رضا خان، نقشۀ اصفهان بر اساس نقشۀ سلطان سید رضا خان به تاریخ 1299 تا 1302 خورشیدی، مقیاس 1:4350، چاپ عبدالله شاه سیاه، تهران: سازمان جغرافیایی، 1386ش.

شاردن، ژان، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، 1372- 1375ش.

شاهین‌ پرور، مصطفی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: محمدحسین ریاحی، 29 شهریور 1404.

شفقی، سیروس، جغرافیای اصفهان: به ضمیمۀ یکصدوپنجاه قطعۀ نقشه، نمودار و عکس، چاپ دوم، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1381ش.

غلامی، حسین، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: محمدحسین ریاحی، 16 خرداد 1405.

فلاحتیان، نصرالله، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: محمدحسین ریاحی، 18 آذر 1396.

لطفی، علی‌رضا و مسجدی، حسین، فرهنگوارۀ گرمابه: با رویکرد به حمام‌های اصفهان، تهران: کتاب آبان، 1392ش.

معلم حبیب‌آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار، ج6، اصفهان: انجمن کتابخانه‌های عمومی اصفهان، 1364 ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی،
اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1386ش-    .

مهدوی، مصلح‌الدین، مزارات اصفهان: از قرن سوم هجری تا زمان حاضر، چاپ اصغر منتظرالقائم، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1382ش.

همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: مجلد ابنیه و عمارات، فصل تکایا و مقابر، ‌به کوشش ماهدخت بانوهمایی، تهران: هما، 1381ش.

یزدی، مهدی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: محمدحسین ریاحی، 9 مهر 1404.

1. نگاه کنید به: سلطان سید رضا خان، 1386ش.[↩]
2. شاردن، ج4، ص 1398؛ همایی، ص542.[↩]
3. نگاه کنید به: جابری انصاری، ص 15؛ شفقی، ص267.[↩]
4. ارباب اصفهانی، ص 27- 28؛ نیز نگاه کنید به: ریاحی، ص23-25.[↩]
5. یزدی، مصاحبۀ مورخ 9 مهر 1404.[↩]
6. جابری انصاری، ص 141؛ ریاحی، ص 28.[↩]
7. روزنامۀ انجمن مقدس ملّی اصفهان، ص 286.[↩]
8. جابری انصاری، ص 170.[↩]
9. نگاه کنید به: جناب اصفهانی، 1393ش، ص 273ـ285.[↩]
10. فلاحتیان، مصاحبۀ مورخ 18 آذر 1396؛ برای اطلاع بیشتر از کشاورزی و دامداری در این محله و نام برخی زمین‌داران بزرگ نگاه کنید به: ریاحی، ص 50-54.[↩]
11. حقانی، مصاحبۀ مورخ 27 دی 1396.[↩]
12. ریاحی، ‌ص 37ـ 39.[↩]
13. شاهین‌پرور، مصاحبۀ‌ مورخ 29 شهریور 1404.[↩]
14. ریاحی، ‌ص 90.[↩]
15. معلم حبیب‌آبادی، ج 6، ص 2053 -2054؛ ‌ریاحی، ص 99- 100.[↩]
16. مهدوی، 1386ش، ج2، ص 95- 96.[↩]
17. همان، ج2، ص 562 – 563.[↩]
18. نگاه کنید به: اسناد موقوفات اصفهان، ج 1، ص 124ـ129.[↩]
19. جناب اصفهانی، 1371ش، ص 90.[↩]
20. غلامی، مصاحبۀ مورخ 16 خرداد 1405.[↩]
21. جناب اصفهانی، 1371ش، ص90.[↩]
22. همان، ص 93.[↩]
23. لطفی و مسجدی، ص 394.[↩]
24. ریاحی،‌ ص 99.[↩]
25. نگاه کنید به: اسناد موقوفات اصفهان، ج 1، ص 125ـ128.[↩]
26. ابن‌طباطبا علوی اصفهانی، ص 96.[↩]
27. همایی، ص 517 – 518.[↩]
28. مهدوی، 1382ش، ص 273- 274؛ نیز نگاه کنید به: حکیم شفایی*[↩]