هشت بهشت، عمارت

هشت‌بهشت، عمارت، کاخی در باغ بلبل (باغ هشت‌بهشت) اصفهان متعلق به دورهٔ صفوی.

این کاخ که به «عمارت بهشت»ⁱ و «هشت دَرِ بهشت»ⁱⁱ نیز معروف است،¹ اقامتگاهی تابستانی² بوده و ساخت آن در سومین سال سلطنت شاه‌سلیمان* (حکـ:‍‍ 1077-1105) به اتمام رسیده است. در منابع دورۀ صفوی* از شاه‌سلیمان در مقام بانی عمارت نام برده شده است؛³ اگرچه احتمال دارد ساخت بنا پیش از او و در دورهٔ شاه‌عباس دوم* (حک‍: 1052-1077) آغاز شده باشد.⁴ از شعری از محمدطاهر نصرآبادی، شاعر و تذکره‌نویس این دوره، تاریخِ اتمام بنا (1080) به دست می‌آید. او در آن شعر چندین بار با عبارت‌های مختلف ماده‌تاریخ بنا را ذکر کرده است.ⁱⁱⁱ مانند این چند بیت:⁵

بتاریخش قلم قد را علم کرد/خیال «مشرق دولت» رقم کرد
بتاریخ دگر دل کرد تکرار/«مکان عشرت» بی‌روی اغیار
بتجدیدش شد این مصرع بسامان/«مکان شاه دین‌پرور سلیمان»⁶

عمارت هشت‌بهشت بنایی است با قاعده‌ای نزدیک به مربع با گوشه‌هایی پخ. بنا دو اشکوبه (طبقه) است و بر کرسی یا سکویی سنگی قرار دارد. در مرکز بنا تالاری است هشت‌گوش با گنبد سراسر مُقرنَس‌کاری‌شده و زَراندود، با نورگیری در میانۀ آن. تالار از چهار جانب به ایوان‌هایی می‌رسد که رو به باغ* دارند. در میان ایوان‌های عمارت، ایوان شمالی وسیع‌تر است. ایوان‌های شرقی و غربی مشابه یکدیگرند و پلکان‌های ورودی بنا در این دو سمت قرار دارد. ایوان جنوبی کوچک‌تر است و جا را برای اتاق‌هایی بزرگ‌تر در این قسمت فراهم کرده است. در چهارگوشهٔ تالار، در هر اشکوبه، چهار اتاق هشتی وجود دارد که به اتاق‌های دیگری در گوشه‌های بنا می‌رسد و با پلکانی به اشکوبۀ بالا می‌رود.

این نوع معماری برای کوشک دست‌کم از دورهٔ تیموریان* (771-907) در ایران سابقه داشت.⁷ نمونهٔ آن عمارت هشت‌بهشت تبریز است که در زمان حکومت اوزون‌حسن (857-882)، پادشاه ترکمان، و پسرش یعقوب‌بیک (883-896) ساخته شد و براساس وصف آن در سفرنامه‌ای ایتالیایی در سدهٔ نهم ساختار کلی‌اش با هشت‌بهشت اصفهان مشابه بود.⁸ مفهوم هشت‌بهشت پیش از آنکه در معماری بروز یابد، در ادبیات فارسی و در برخی ابیات خاقانی شروانی (متوفی 595) به‌صورت استعاری ظاهر شد. این مفهوم در منظومۀ هشت‌بهشت امیرخسرو دهلوی (متوفی 725) کاربرد گسترده‌تری یافت که به معماری نزدیک‌تر بود. وصف کاخی در مثنوی این منظومه ــ با چهار ایوان در اطراف حوضی هشت‌گوش در باغی پرنعمت ــ روشن‌ترین بازسازی ادبی این صورت در ادبیات فارسی است.⁹

از ویژگی‌های عمارت هشت‌بهشت نظام گردش آب در داخل بناست. بنا چهار حوض دارد که آب آن‌ها احتمالاً از چاهی در محدودهٔ باغ تأمین می‌شده است.¹⁰ آب از این چاه به مخزنی سنگی در جنوب‌غربی اشکوبۀ دوم می‌آمده و با لوله‌هایی از نی و آهک سیاه و ساروج، که از میان جِرز دیوار می‌گذشته، سه شاخه می‌شده ‌است: یکی به حوضی در جانب جنوبی اشکوبۀ دوم می‌رفته، روی آبسُره یا آب‌شرشرهٔ نمای ایوان جنوبی می‌لغزیده و به حوض ایوان جنوبی (حوض کاشی) در اشکوبۀ اول می‌ریخته است. دیگری از فوارهٔ‌ حوض تالار (حوض مرمر) بیرون می‌جهیده و آن را پر می‌کرده؛ و سومی به حوض ایوان شمالی (حوض مروارید) می‌رسیده است.¹¹ حوض مروارید که نفیس‌ترین حوض عمارت است، حوضی مرمرین، کم‌عمق و با نقوش حجاری‌شده بوده است. در کف این حوض حدود ۱۶۰ فوارۀ کوتاه و باریک تعبیه کرده بودند. گفته می‌شود آب با ارتفاع کم از فواره‌ها بیرون می‌جهیده و ریزش آن به شکل قطرات مروارید بوده است¹² و احتمالاً از همین‌رو آن را حوض مروارید خوانده‌اند. گویا گرداگرد بنا جویی بوده‌ که در میانۀ آن، در شمال و جنوب بنا، دو حوض از سنگ رُخام وجود داشته است. این جوی، درنهایت، به دو استخر بزرگ در شرق و غرب بنا می‌رسید.¹³ علاوه‌براین، مادی جوی-شاه در محور شرقی‌ـ‌غربی وارد باغ می‌شد و دو استخر بزرگ را پر می‌کرد.¹⁴ امروزه نشانی از حوض‌های شمالی و جنوبی بنا نیست و تنها استخری در شرق بنا وجود دارد.

عمارت هشت‌بهشت در باغ بلبل بنا شد؛¹⁵ باغی بزرگ در جنوب‌غربی دولت‌خانۀ صفوی*¹⁶ که به تأثیر از نام بنا بعدها «باغ هشت‌بهشت» خوانده شد.¹⁷ سابقهٔ این باغ از عمارت طولانی‌تر است. وحید قزوینی، مورخ و وقایع‌نگار، در شرح وقایع 1047 به عنایت شاه به صفدرخان، ایلچی والی هندوستان، و بردن او به سیر باغ بلبل اشاره کرده است.¹⁸ احتمالاً قدمت این باغ با خیابان چهارباغ* و باغ‌های اطرافش در دورۀ شاه‌عباس اول* (حک‍: 996-1038) یکی باشد. به گزارش اسکندرمنشی، منشی شاه‌عباس اول، هم‌زمان با ساخت خیابان چهارباغ، باغ‌ها و عمارت‌های سردر دو طرف خیابان طرح انداخته شد.¹⁹ جابری انصاری* نیز شکل‌گیری باغ را مربوط به همین دوره می‌داند.²⁰ پس از شاه‌عباس اولْ شاه‌صفی* (حکـ:‍ 1038-1052)، شاه‌عباس دوم و شاه‌سلیمان هرکدام برای آبادترکردن باغ کوشیدند و خیابان‌های مشجر، باغچه‌ها و فواره‌هایی به آن افزودند.²¹

باغ بلبل در ابتدای خیابان چهارباغ قرار داشت و از غرب به چهارباغ، از شرق به باغ گلدسته، و از شمال به باغ خرگاه* راه داشت.²² جنوب باغ گذرگاهی بود²³ که گویا در دورۀ شاه‌سلطان‌حسین* (حک‍: 1135-1105) بازار شاهی (بازارچۀ بلند*) را بر جای آن ساختند.²⁴ باغ خرگاه و باغ بلبل یک مجموعهٔ به‌هم‌پیوسته بود و ردیف درختان و خیابان‌های مشترکی داشتند و طول آن‌ها روی هم بیش از ششصد قدم به موازات خیابان چهارباغ بود.²⁵ باغ بلبل در دورۀ صفوی باغی است چهاربخشی، کمابیش مربع‌شکل،²⁶ با خیابان‌هایی که به عمارت هشت‌بهشت منتهی می‌شده ‌است.²⁷ در طول خیابان‌های باغ به ‌فواصل معین، نیمکت‌هایی از سنگ مرمر وجود داشته است.²⁸ مطابق نقشه‌های دورهٔ قاجار* شهر اصفهان، دست‌کم از دورۀ محمدشاه (حک‍:‍ 1222-1264)، باغ خرگاه به باغ بلبل پیوست و محدودۀ آن گسترش یافت.²⁹

گزارش ژان شاردن*،^iv سیاح فرانسوی، نخستین وصفی است که از بنا داریم. او در سفر دوم خود به ایران، حدود پنج سال پس از اتمام ساخت بنا، به اصفهان آمد و عمارت هشت‌بهشت را دید. او بنا را هزارتویی وصف کرد که نقاشی‌های دیوارهای آن اغلب صور «زنان زیبا و برهنه» بود.³⁰ اگرچه بنا اکنون کتیبه‌ای ندارد،³¹ طبق گزارش شاردن کتیبه‌هایی بر دیوارها و اسباب بنا وجود داشته که بعضی بیانگر «اندیشه‌ها و رؤیاهای عاشقانه» و برخی مظهر «دقایق اخلاقی و نکات معنوی» بوده است.³² از اشارات شاردن فهمیده می‌شود که این بنا را برای بزم و عشرت شاه ساخته‌اند.³³ انگلبرت کمپفر*،^v دیگر سیاح اروپایی، که در دورۀ صفوی بنا را دیده، گزارشی کامل از باغ و عمارت داده است. او در وصف ظرافت‌های هنرمندانهٔ عمارت ذکر کرده که در بنا آینه‌های بزرگ وِنیزی وجود داشته که با لاک لاک‌پشت قاب شده، روکش درها از طلا و پرده‌های نقاشی به دیوارها بسیار استادانه نصب شده بودند. همچنین اشاره کرده صدای ریزش دائم آب در بنا مایهٔ آسایش و آرامش می‌شده و نورگیر سقف تالار ــ که بادگیر نیز بوده ــ هوای داخلی عمارت را دم‌به‌دم تازه می‌کرده است. به گفتهٔ او «آدمی باید صد چشم داشته باشد تا بتواند تنوع غیرقابل وصف جلال و جبروت کاخ را دریابد».³⁴

به نظر می‌رسد با پایان حکومت صفوی، عمارت از شکوه و رونق نخست افتاده است.³⁵ در اوایل دورهٔ قاجار، به دستور فتحعلی‌شاه (حک‍: 1212-1250) عمارت را مرمت و دوباره قابل سکونت کردند.³⁶ همچنین دو تصویر بزرگ از او را بر دیوار بنا نقش کردند:³⁷ یکی شمایل او را به همراه شاهزادگان تصویر کرده، درحالی‌که بر تخت نشسته و شاهزادگان کنار تخت ایستاده‌اند؛ دیگری شاه را در حال شکار سوار بر اسب نشان می‌دهد، هنگامی که نیزه‌ای در دهان یک شیر فرو برده ‌است.³⁸ این اقدامات چهرۀ بنا را تغییر داد. پاسکال کوست^vi و ژان دیولافوا*^vii که در دوره‌های محمدشاه و ناصرالدین‌شاه (حک‍: 1264-1313) بنا را دیده‌ بودند، به‌اشتباه فتحعلی‌شاه را بانی عمارت دانسته‌اند. به گزارش این دو، چند تن از زنان سوگلی فتحعلی‌شاه در تابستان در این عمارت اقامت داشتند.³⁹ شاه نیز در ایوان شمالی می‌نشست و رقص رقاصان را تماشا می‌کرد.⁴⁰

در دورۀ ناصرالدین‌شاه، خانلرمیرزا احتشام‌الدوله، حاکم اصفهان، بنا را مدتی در اختیار افراد مشهور یا نمایندگان دولت‌های بیگانه گذاشت.⁴¹ هنگامی که فرستادگان دولت پُروس در 1277 به اصفهان آمدند، چند روزی در عمارت هشت‌بهشت اقامت کردند.⁴² هرکدام از این فرستادگان برای خواب و استراحت اتاقی در اختیار داشتند و از تالار میانی و ایوان‌ها برای کارهای عمومی‌ استفاده می‌کردند.⁴³ همچنین، حضور خارجیان، این عمارت را محل آمدوشد دلال‌های مسلمان و ارمنی و یهودی کرده بود.⁴⁴ آنان هر روز به عمارت می‌آمدند، بسته‌ها و بقچه‌های خود را کف تالار پهن می‌کردند و به خارجیان ساکن عمارت اشیای عتیقه می‌فروختند.⁴⁵

در 15 رجب 1298، به دستور مسعودمیرزا ظل‌السلطان* نخستین مدرسهٔ اصفهان به شیوۀ آموزشی جدید، با نام مدرسۀ مبارکۀ همایونی در عمارت هشت‌بهشت افتتاح شد.⁴⁶ در این خصوص، ظل‌السلطان نامه‌ای به ناصرالدین‌شاه نوشت و از او خواست چند تن از معلمان خوب مدرسۀ دارالفنون را به اصفهان بفرستد و خود همۀ مخارج مدرسه را برعهده گرفت.⁴⁷ پس از موافقت شاه، ظل‌السلطان از میرزاتقی‌خان کاشانی*، حکیم‌باشی خود و مدیر روزنامۀ فرهنگ*،⁴⁸ خواست با مرمت در و پنجره‌های عمارت، ممنوع‌کردن ورود و خروج مردم به باغ، مشجرکردن باغ و توقف تریاک‌کاری و دیگر زراعات مقدمات آن را فراهم کند.⁴⁹ طبق گزارش روزنامۀ فرهنگ، اتاق‌هایی برای تدریس در هر دو اشکوبۀ عمارت در نظر گرفته شد. اشکوبۀ بالا به کتابخانه و محل وسایل درس‌های فیزیک و شیمی و هندسه و نجوم اختصاص یافت.⁵⁰ ظل‌السلطان پسر خود، اکبرمیرزا صارم‌الدوله*، را «رئیس مطلقۀ کلیه (مدرسه)» کرد و میرزاعلی‌خان ناظم‌العلوم را مدیر معلمان.⁵¹ این مدرسه ابتدا پنجاه شاگرد پذیرفت،⁵² که سال بعد به صد تن رسید.⁵³ مدرسه در مدت کوتاهی که برپا بود اثرات مفیدی گذاشت اما به دلایلی، گویا بیش از دو سال دوام نداشت و منحل شد.⁵⁴

در اواخر 1303 باغ و عمارت هشت‌بهشت به افتخارالدوله، واگذار شد.⁵⁵ او خواهر تنی ظل‌السلطان از همسر صیغه‌ای ناصرالدین‌شاه، عفت‌السلطنه، بود.⁵⁶ این واگذاری در ادامۀ سیاست‌های خالصه‌فروشی ناصرالدین‌شاه بود.⁵⁷ افتخارالدوله هفت‌هزار تومان خرج آبادکردن باغ کرد.⁵⁸ این آغازی بود بر تملک هشتادسالهٔ او و وارثش بر این باغ (1303-۱۳۸۴/ ۱۲۶۴-۱۳۴۳ش). در دورۀ مالکیت افتخارالدوله تغییرات بسیاری در بنا صورت گرفت: نمای آجری بنا و ستون‌های چوبی با اندودی از گچ پوشیده شد، «گچ‌بری‌هایی با نقش‌مایه‌های هندسی گل‌وبته‌ای» نما و جداره‌های ایوان‌ها را پوشاند و ایوان جنوبی به‌کلی مسدود و به فضایی بسته بدل شد.⁵⁹

در اواخر دورۀ قاجار و با خارج‌شدن نسبی قدرت از دست ظل‌السلطان و افتخارالدوله، فرصتی پیدا شد تا دربارۀ مالکیت شخصی باغ انتقاداتی مطرح شود. باغ در این هنگام در دست ابوالفتح‌میرزا، سردار اعظم،⁶⁰ نوۀ افتخارالدوله بود. روزنامۀ راه نجات در این باره بسیار پافشاری کرد و بسیاری از نمایندگان اصناف و کسبه را همراه خود کرد که «ملت از باغ خود نمی‌گذرد».⁶¹ تلاش‌های آنان نتیجه‌ای نداشت. روزنامه علتِ آن را خویشاوندی وزیر مالیه، اکبرمیرزا صارم‌الدوله، با سردار اعظم دانست.⁶² با روی‌کارآمدن کابینۀ ملی، در این روزنامه گله شد که اصفهانیان تفرجگاه ندارند و برای گردش به قبرستان تخت فولاد* می‌روند و در آخر تاکید شد که «هشت‌بهشت باید باغ ملی شود».⁶³ اوضاع به همین منوال بود تا کابینۀ سیدضیاءالدین طباطبایی روی کار آمد و در روند تقسیم خالصه‌جات در اصفهان، در ۱۳۳۹ باغ را تصاحب کرد.⁶⁴ ادارۀ ژاندارمری* دفتر خود را به عمارت هشت‌بهشت منتقل کرد؛ ادارۀ مالیه و ادارۀ نظمیه را نیز در آنجا تشکیل دادند. رئیس ادارۀ ژاندارمری که در عمارت هشت‌بهشت مستقر بود اعلام کرد که اهالی می‌توانند روزهای جمعه و دوشنبۀ هر هفته به باغ بیایند و گردش کنند.⁶⁵ این اتفاق چندان نپایید و پس از استعفای طباطبایی و تشکیل کابینه، در سال ۱۳۰۰ش به قرار حکمی هشت‌بهشت را به سردار اعظم بازگرداندند و ادارۀ ژاندارمری هم عمارت را تخلیه کرد و بیرق خود را از سردر پایین آورد.⁶⁶

با بازگشت باغ به سردار اعظم، او که احتمالاً هنوز از ملی‌شدن باغ می‌هراسید، باغ را به قطعاتی کوچک تقسیم کرد و فروخت. زمین‌های بسیاری از باغ جدا شد و محوطۀ گرداگرد عمارت کوچک‌تر شد. به گفتۀ جابری انصاری، در زمین‌های جداشده حدود «پنجاه خانه و باغچه‌سرا» ایجاد شد، و در غرب باغ هم که مجاور خیابان چهارباغ بود، «بنگاه‌ها و سراچه‌ها و مغازه‌های بسیاری» بنا شد.⁶⁷ احتمالاً شکل‌گیری کوچه جهان‌بانی و فتحیه با چندین بنای تجاری و مسکونی نیز مربوط به همین دوره است.

بنا سه دهۀ دیگر در مالکیت او ماند و آرام‌آرام متروک شد. در اوایل دهۀ 1340ش، افرادی کوشیدند بنا را نجات دهند. سرانجام در 15 شهریور 1343 با تلاش‌های انجمن آثار ملی ایران مالکیت عمارت هشت‌بهشت از سردار اعظم (که دیگر با نام ابوالفتح قهرمان شناخته می‌شد) به وزارت فرهنگ انتقال یافت. وضع بنا چنان بود که به مرمت فوری نیاز داشت.⁶⁸ در همان سال، انجمن آثار ملی، به پیشنهاد ادارۀ باستان‌شناسی اصفهان، پانصدهزار تومان به مرمت کاخ اختصاص داد و محسن فروغی نظارت فنی و سرپرستی این مرمت را به‌صورت افتخاری برعهده گرفت.⁶⁹ گروهی از متخصصان ایرانی و ایتالیایی در مؤسسۀ ایتالیایی ایزمئو*^viii) مسئول مرمت بنا شدند. به‌طور کلی، در این مرمت اسکلت بنا مستحکم شد، وزن سقف کاهش داده شد، الحاقات کم‌ارزش‌تر قاجاری زدوده شد، تزیینات صفوی آشکار شد، و بخاری‌های صفوی از پشت بخاری‌های متأخر بیرون آورده شد.⁷⁰ اگرچه پس از این مرمت‌ها، عمارت هشت‌بهشت چند مرتبهٔ دیگر نیز مرمت شد، صورت کنونی عمارت هشت‌بهشت مرهون تلاش‌های این گروه است.

در ۱۳۵۵ش ــ در زمان مرمت بنا ــ در محوطهٔ باغ بخشی از تکه‌های شکستۀ حوض مروارید که پیش‌تر مفقود شده بود، پیدا شد. این تکه‌ها ابتدا برای نمایش به محوطهٔ تالار اشرف انتقال یافت ولی به‌مرور به فراموشی سپرده شد. سرانجام پس از چند سال قطعه‌های باقیمانده را به ایوان شمالی بردند و در جای اصلی خود نصب و مرمت کردند.⁷¹

در حدود ۱۳۵۰ش تصمیم به احیای باغ‌‌های صفوی این ناحیه (ازجمله باغ بلبل) گرفته شد.⁷² ازهمین‌رو، بعد از مکاتبات متعدد شهردار اصفهان، رضا آزمایش، با وزارت وقت، در سال ۱۳۵۳ش خانه‌ها، مغازه‌ها و دیگر بناهای ساخته‌شده در زمین باغ بلبل و نیز بناهای کوچهٔ فتحیه* (ازجمله سینما آسیا، پاساژ پیوند، هتل مرمر، دبستان فارابی، مطب دکتر راسخ جراح قلب، مطب دکتر شریفی پزشک اطفال و چندین خیاطی) آزادسازی و تخریب شد.⁷³ تنها یک خانه از کوچهٔ فتحیه (در گوشهٔ شمالی پارک) حفظ شد که متعلق به سردار اعظم بود.^ix اکنون مسیر شرقی‌ـ‌غربی این کوچه به‌صورت مسیری با جوی فواره‌داری در میان آن در پارک حفظ شده است. سامان‌دهی و ساخت پارک هشت‌بهشت* با مشاورهٔ مستقیم باقر آیت‌الله‌زادهٔ شیرازی، معمار و رئیس دفترفنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، انجام شد. گویا روند این ساخت‌وساز تا حدود ۱۳۵۸ش ادامه داشته است.⁷⁴ ساخت یا احیای استخر شرقی عمارت نیز به احتمال قوی به همین زمان مربوط است. پس از 1360ش نام پارک به شهید رجایی تغییر یافت. منصور زهتابچی، در ۱۳۸۱ش، سردری نمادین در ضلع شرقی پارک ــ منطبق بر اوایل کوچۀ فتحیه ــ طراحی کرد که به دست سازمان زیباسازی شهرداری اجرا شد.

عمارت هشت‌بهشت در 22 آذر 1313ش با شمارۀ 227 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است، با اینکه در آن زمان هنوز در مالکیت سردار اعظم بود.⁷⁵

/مصطفی رحیمی/

منابع

آزمایش، رضا، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: نازنین شهیدی مارنانی، ۱۰ دی ۱۴۰۴.

آلمانی، هانری رنه د، از خراسان تا بختیاری، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران: طاوس، 1378ش.

اسکندرمنشی، تاریخ عالم‌آرای عباسی، چاپ ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1382ش.

اسناد نویافته، گردآوری و پژوهش از ابراهیم صفائی، تهران: بابک، 1344ش.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌بن علی، تاریخ منتظم ناصری،چاپ محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب،1363- 1367ش.

«افول حیات بدنۀ شرقی چهارباغ»، اصفهان امروز، 14 مرداد 1396.

Retrieved June 20, 2026, from https://esfahanemrooz.ir/fa/tiny/news-13461 .

بحرالعلومی، حسین، کارنامۀ انجمن آثار ملّی :از آغاز تا 2535 شاهنشاهی، تهران: انجمن آثار ملّی، 1355ش.

بروگش، هاینریش کارل، سفری به دربار سلطان صاحبقران: 1859- 1861، ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران: اطلاعات، 1367ش.

بهشتیان، عباس، بخشی از گنجینۀ آثار ملّی، اصفهان: انجمن آثار ملّی، 1343ش.

پوریای ولی، هوشنگ، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: نازنین شهیدی مارنانی، 9دی ۱۴۰۴.

جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1378ش.

جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، اصفهان: وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، ادارۀ معارف، 1303ش.

جناب اصفهانی، علی، رجال و مشاهیر اصفهان (الاصفهان)،جاپ رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1385ش.

دانشنامه­ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، 1405ش.

Retrieved June 20,2026, from https://iranarchpedia.ir/entry/14244.

دیولافوا، ژن هانریت ماگر، ایران، کلده و شوش، ترجمۀ علی‌محمد فره‌وشی، چاپ بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، 1371ش.

رجایی، عبدالمهدی، تحولات عمران و مدیریت شهری اصفهان در دورۀ پهلوی اول : 1320- 1300، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1387ش.

رستم الحکما، محمدهاشم، رستم‌التواریخ، چاپ محمد شیری، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی، 1357ش.

روزنامهٔ فرهنگ اصفهان 1296، تهیه و تنظیم عنایت الله رحمانی، تهران: سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران، 1385ش.

سدیدالسلطنه، محمدعلی، سفرنامۀ سدیدالسلطنه : التدقیق فی سیر الطریق، چاپ احمد اقتداری، تهران: بهنشر، 1362ش.

«سفرنامۀ بازرگان ونیزی در ایران»، در سفرنامه‌­های ونیزیان در ایران: شش سفرنامه، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران : خوارزمی، 1381ش.

سلطان سید رضا خان، نقشۀ دارالسلطنۀ اصفهان، مقیاس 1:4000، اصفهان: مطبعۀ میرزا حسین فرهنگ، 1302 ش.

شاردن، ژان، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، 1372- 1375ش.

صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان: کمال، 1363-1364ش.

عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران:گفتار، 1380ش.

عالمی، مهوش، «باغ‌های دورۀ صفویه: گونه‌ها و الگوها»، ترجمۀ محسن جاوری، گلستان هنر، سال2، ش3، پاییز 1385.

علم‌الهدی، هدی، «آب در معماری ایرانی مطالعۀ موردی (هشت‌بهشت)»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اصفهان، 1377ش.

فرانته، ماریو، «عمارت هشت‌بهشت در اصفهان: برداشت‌ها و مسائل مربوط به آن»، در گزارش مرمت بناهای تاریخی ایران: گزارش‌ها و رساله‌های ایزمئو، ترجمۀ اصغر کریمی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1396ش.

فرشته‌نژاد، مرتضی، فرهنگ معماری و مرمت معماری، اصفهان: ارکان دانش، 1389ش.

قلمکاری، مسعود، «کوچۀ فتحیه، پاتوق خیاط‌های اصفهان»، اصفهان امروز، ۱۵مرداد ۱۳۹۶.

Retrieved June 20,2026,from https://esfahanemrooz.ir/fa/tiny/news-13567.

قیومی بیدهندی، مهرداد، «عمارت هشت‌بهشت اصفهان»، رواق، ش 3، 1378ش.

کرزن، جورج ناتانیل، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1373ش.

کمپفر، انگلبرت، سفرنامۀ کمپفر، ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1363ش.

مهریار، محمد و همکاران، اسناد تصویری شهرهای ایرانی: دورۀ قاجار، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1378ش.

نصرآبادی، محمدطاهر، تذکرۀ نصرآبادی، چاپ حسن وحید دستگردی، تهران: ارمغان، 1317ش.

نیکزاد امیرحسینی، کریم، تاریخچۀ ابنیۀ تاریخی اصفهان، اصفهان : چاپخانۀ داد، 1335ش.

وحید قزوینی، محمدطاهربن حسین، تاریخ جهان‌آرای عباسی، چاپ سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383ش.

Bernardini, Michele, “Hašt Behešt”, in Encyclopaedia Iranica, ed. Ehsan Yarshater, vol.12, New York: Encyclopaedia Iranica Foundation,2004.

Chardin, Jean, Voyages de Monsieur le chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l”Orient, Amsterdam: Chez Jean Louis de Lorme,1711.

Coste, Pascal- Xavier, Monuments modernes de la Perse, Paris: A. Morel, 1867.

Kaempfer, Engelbert, Amoenitatum exoticarum politico-physico-medicarum Fasciculi v, quibus continentur variae relationes, observationes & descriptiones rerum Persicarum & ulterioris Asiae, Lemgoviae: Typis & Impensis H. W. Meyeri, 1712.

Viollet, Henry, “Ispahan: intérieur du petit palais de Hacht-Behecht”, Bibliothèque universitaire des langues et civilisations,1913. Retrieved June 21, 2026, from https://bina.bulac.fr/s/bina/ark:/73193/bq57p2.

1. Amarat Behecht[↩]
2. Hecht-der-Behicht[↩]
3. او در نوعی هنرنمایی شاعرانه در قالب چهار قطعه شعر (دو رباعی و دو مثنوی)، در مجموع شصت بار ماده‌تاریخ اتمام عمارت هشت‌بهشت را با عبارت‌های مختلف بیان کرده است.[↩]
4. Jean Chardin[↩]
5. Engelbert Kaempfer[↩]
6. Pascal-Xavier Coste[↩]
7. Jane Henriette Magre Dieulafoy[↩]
8. ISMEO (The International Association for Mediterranean and Oriental Studies[↩]
9. اکنون این بنا نمایندگی وزارت امور خارجۀ استان اصفهان شده است.[↩]

1. نام بنا در متون «هشت‌بهشت» ضبط شده است. تنها شاردن و کوست نام‌های متفاوتی برای آن ضبط کرده‌اند. شاردن (Chardin, vol. 3, p. 6) بنا را «Amarat Behecht» خوانده و کوست (Coste, p. 30) نام «Hecht-der-Behicht» را در کنار «هشت‌بهشت» آورده است.[↩]
2. کرزن، ج۲، ص۴۶.[↩]
3. نصرآبادی، ص488؛ شاردن،  ترجمۀ فارسی، ج4، ص1535.[↩]
4. نیکزاد امیرحسینی، ص۲0؛ قیومی بیدهندی، ص45.[↩]
5. برای دیدن متن کامل اشعار نگاه کنید به: نصرآبادی، ص487-490.[↩]
6. همان، ص488.[↩]
7. برای دیدن مصداق‌های این ساختار معماری که پژوهشگران آن را به‌صورت کلی هشت‌بهشت می‌خوانند نگاه کنید به:

   Bernardini, p.49-50.[↩]

8. «سفرنامۀ بازرگان ونیزی در ایران»، ص۴۱۴-۴۱۹.[↩]
9. Bernardini, p.49-50.[↩]
10. محل احتمالی این چاه را گوشهٔ شمال‌غربی باغ دانسته‌اند. علم‌الهدی (ج1، ص253-254) می‌گوید در همین محل مخزنی در ارتفاع بالا وجود داشته که آب از چاه به آن انتقال داده می‌شده و سپس از این مخزن آب از طریق تنبوشه‌هایی به مخزن طبقهٔ دوم عمارت می‌رفته است. فرشته‌نژاد (ص392) نیز می‌گوید در ابتدای کوچهٔ فتحیه ــ منطبق بر گوشهٔ شمال‌غربی باغ بلبل ــ چاهی بزرگ یافت شده که براساس ابعاد و ساخت‌مایهٔ آن متعلق به دورهٔ صفوی است و احتمال دارد منبع تأمین‌کنندهٔ آب داخلی عمارت هشت‌بهشت باشد.[↩]
11. علم‌الهدی، ج1، ص253-255؛ برای اطلاع بیشتر دربارۀ حوض مروارید هشت‌بهشت نگاه کنید به: فرشته‌نژاد، ص133-134.[↩]
12. فرشته‌نژاد، ص۱۳۴.[↩]
13. رستم الحکما، ص73.[↩]
14. کمپفر، ترجمۀ فارسی،ص213.[↩]
15. شاردن، ترجمۀ فارسی،ج4، ص1532؛ کمپفر، ترجمۀ فارسی، ص213.[↩]
16. برای گراور دورنمای دولت‌خانۀ اصفهان نگاه کنید به:Kaempfer,p.179 .[↩]
17. کتاب رستم‌التواریخ تألیف رستم الحکما از نخستین متونی است که باغ در آن به نام «هشت‌بهشت» خوانده شده است(ص73).[↩]
18. وحید قزوینی، ص282.[↩]
19. اسکندرمنشی، ج2، ص544.[↩]
20. جابری انصاری، ص154؛ او (همانجا) همچنین گزارش داده است که این باغ را از محوطۀ باغ نقش‌جهان جدا کرده‌اند. با توجه به آنکه باغ نقش‌جهان درون حصار شهر قدیم اصفهان است و باغ بلبل بیرون آن، به نظر نمی‌رسد این گفته چندان درست باشد.[↩]
21. کمپفر، ترجمۀ فارسی، ص213.[↩]
22. برای گراور دورنمای دولت‌خانۀ اصفهان نگاه کنید به:Kaempfer, p.179 .[↩]
23. نگاه کنید به ترسیم دستی کمپفر از بخشی از دولت‌خانۀ اصفهان، نسخۀ خطی کتابخانۀ بریتانیا ،BL Sloane 5232, fol.38r ،چاپ‌شده در: عالمی، ص75 ،تصویر 1.[↩]
24. برای نقشۀ شهر اصفهان نگاه کنید به: Coste, pl. III.[↩]
25. کمپفر، ترجمۀ فارسی، ص212.[↩]
26. رستم الحکما، ص73.[↩]
27. برای گراور دورنمای دولت‌خانۀ اصفهان نگاه کنید به:Kaempfer, p.179.[↩]
28. کمپفر، ترجمۀ فارسی، ص۲۱۳.[↩]
29. برای نقشه‌های قاجاری شهر اصفهان نگاه کنید به: نقشۀ شهر اصفهان در Coste, pl. III؛ نقشۀ سطح شهر اصفهان ترسیم زیرنظر چریکف در مهریار و همکاران، ص169 ؛ نقشۀ دارالسلطنۀ اصفهان سلطان سیدرضا خان ،1302ش.[↩]
30. شاردن، ترجمۀ فارسی، ج4، ص1533.[↩]
31. افزون‌بر کتیبه‌های ذکرشده در سفرنامۀ شاردن (ترجمۀ فارسی، ج4، ص1534)، در گراوری از همین سفرنامه (Chardin,vol. 3, p. xvl)، بر سراسر بالای دیوار ایوان شمالی قاب‌بندی‌های کتیبه‌مانندی دیده می‌شود. امروز نیز آثار کمرنگی از داغ کتیبه‌بندی‌هایی در بالای نمای ایوان‌های شرقی و غربی وجود دارد که ممکن است بقایای کتیبه‌ای ازمیان‌رفته باشد.[↩]
32. شاردن، ترجمۀ فارسی، ج4، ص1534.[↩]
33. نگاه کنید به: همان، ج4، ص1533-1535.[↩]
34. کمپفر، ترجمۀ فارسی، ص214.[↩]
35. کرزن، ج2، ص46؛ آلمانی، ج2، ص549.[↩]
36. آلمانی، همانجا.[↩]
37. کرزن، ج2، ص46.[↩]
38. دیولافوا، ص263-264؛ سدیدالسلطنه، ص81؛ آلمانی، ج2، ص549.[↩]
39. دیولافوا، ص264؛ Coste, p. 30.[↩]
40. Coste, p. 30.[↩]
41. کرزن، ج2، ص47.[↩]
42. بروگش، ج2، ص369.[↩]
43. همان، ج2، ص373.[↩]
44. همان، ج2، ص387.[↩]
45. همان، ج2، ص401.[↩]
46. روزنامهٔ فرهنگ اصفهان1296، 20 رجب 1298، ج1، ص409.[↩]
47. اسناد نو یافته، ص97.[↩]
48. صدرهاشمی، ج4، ص73.[↩]
49. روزنامۀ فرهنگ اصفهان 1296، 9 ربیع الآخر 1298،ج1، ص355.[↩]
50. همان،30 ربیع الآخر 1298، ج1، ص365.[↩]
51. همان، 20 رجب 1298،ج1، ص409 .[↩]
52. همانجا.[↩]
53. همان، 14 رجب 1299، ج1، ص611 .[↩]
54. جناب اصفهانی، 1303ش، ص63. در کتابی دیگر از جناب اصفهانی (1385ش، ص172) عمر مدرسه حدود سه سال دانسته شده است.[↩]
55. روزنامۀ فرهنگ اصفهان1296، 7 ذیحجۀ 1303، ج2، ص1532.[↩]
56. اعتمادالسلطنه، ج2، ص440.[↩]
57. نگاه کنید به: راه نجات، سال 5، ش1، ص2 ،16 رجب 1338، ص2، ش38، 26 رجب 1339، ص2.[↩]
58. روزنامۀ فرهنگ اصفهان1296، 7 ذیحجۀ 1303، ج2، ص1532.[↩]
59. فرانته، ص453؛ برای عکس‌های‌ هنری ویوله از عمارت هشت‌بهشت نگاه گنید به: Viollet, 1913.[↩]
60. برای آگاهی بیشتر دربارۀ او نگاه کنید به: عاقلی، ج2، ص1245-1246.[↩]
61. راه نجات، سال 5، ش1، 16رجب 1338، ص2-3.[↩]
62. همان، سال 5، ش16، 9 ذیحجۀ 1338،ص4.[↩]
63. همانجا.[↩]
64. همان، سال 5، ش38، 26رجب 1339، ص2.[↩]
65. همان، سال 5، ش38، 26رجب 1339، ص3.[↩]
66. رجایی، ص 423، به نقل از روزنامۀ صبح امید، سال 1، ش24 ،12 آذر 1300.[↩]
67. جابری انصاری، ص154.[↩]
68. بهشتیان، ص144.[↩]
69. بحرالعلومی، ص754.[↩]
70. نگاه کنید به: فرانته، ص449-471.[↩]
71. فرشته‌نژاد، ص۱۳۴.[↩]
72. پوریای ولی، مصاحبۀ مورخ 9 دی 1404.[↩]
73. آزمایش، مصاحبۀ مورخ 10دی 1404؛ قلمکاری،۱۳۹۶ش؛«افول حیات بدنۀ شرقی چهارباغ»، 1396ش.[↩]
74. قلمکاری، 1396ش.[↩]
75. نگاه کنید به: دانشنامه­ تاریخ معماری و شهرسازی ایران،1405ش.[↩]