شَهْشَهان، بُقعه، بنایی از سدۀ نهم در اصفهان.1
بقعۀ شهشهان، حسینیه و آرامگاه شاهعلاءالدین محمد حسینیِ اصفهانی* (متوفی ۸۵۰)، ملقّب به شاهِ شاهان (شهشهان)، از اعیان و اکابر قرن نهم و نَقیبِ ساداتِ حسینی اصفهان است2 و در محلۀ شهشهان* در شمال مسجد جامع* قرار دارد. این بنا در سال ۱۳۲۷ش به شمارۀ ۳۶۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.3
بقعۀ شهشهان در غرب میدان کوچکی به همین نام قرار دارد. این منطقه بخشی از محلۀ بزرگتر دَردَشت (بابالدشت)* بوده است. شاردن نیز آن را محلۀ حسینیه خوانده و گفته است در چهار سوی میدانِ این محله، چهار بنای عالی قرار دارد که به خاندانِ حسینیِ شهشهانی متعلّق است.4 لقب شاهعلاءالدین، شهشهان/شاهِ شاهان، به معنیِ نَقیبالنُقباست.5
بقعۀ شهشهان در زمان حیات شاهعلاءالدین، برای تعزیهداری امام حسین علیهالسلام بنا شد و «بقعۀ حسینیه» خوانده میشد.6 در کتیبۀ عَلَمی متعلّق به بقعه، بنا را «دارالسیادۀ حسینیه»، و در سندی قاجاری متعلّق به بقعه که در اختیار متولّی است، بنا را «مدرسه» نیز خواندهاند. حمایتِ شاهعلاءالدین از شورش سلطانمحمد، پسر بایْسُنْقورمیرزا، پسر شاهرخِ تیموری، که دعویِ حکومت اصفهان را داشت، موجب خشم شاهرخ شد. شاهعلاءالدین به همراه عدهای دیگر از علما و بزرگان اصفهان به ساوه تبعید، و در آنجا به دستور گوهرشاد آغابیگم، همسر شاهرخ، در رمضان ۸۵۰ کشته شد. اندکی پس از این واقعه، شاهرخ تیموری درگذشت.7 سلطانمحمد، که از اصفهان گریخته بود، شهر را به دست گرفت و گویا به دلجویی از خانوادۀ مقتولان، جسد شاهعلاءالدین را با احترام به اصفهان آورد و در کنارِ حسینیه دفن کرد و بنای فعلی را ساخت. سلطانمحمد املاک بسیاری را، از جمله دو قَریه و یک مزرعه از دارایی خود را، وقفِ حسینیه و آرامگاه کرد و در وقفنامه، تولیت بقعه را به شاهقطبالدین محمد، تنها فرزند ذکور شاهعلاءالدین، سپرد.8 این وقفنامه اکنون در موزۀ رضا عباسی* نگهداری میشود.
از روزگارِ ساختِ بقعه کتیبۀ تاریخداری برجا نیست؛ اما وقفنامه را به تاریخ ۲۲ ربیع الاوّل ۸۵۲ نوشتهاند. پس تاریخ ساخت بنا میان ۸۵۰، یعنی زمان قتل شاهعلاءالدین، و ۸۵۲ است.9 بنا چند کتیبه* دارد که گویا دوتای آنها مربوط به زمان ساخت بقعه یا زمانی نزدیک به آن است. یکی کتیبهای است به قلمِ ثلث بر گرد ساقه یا گیلوییِ گنبد که با رنگ سفید بر زمینۀ شَنْگَرفی نقاشی شده و تاریخ کشته شدن شاهعلاءالدین در آن آمده است. این کتیبه حاوی اشعاری عربی و نسبنامۀ شاهعلاءالدین تا امام علی علیهالسلام است. این کتیبه با عبارت فارسی «عاقبت خیر باد» و پس از آن «کَتَبَه العبد سید محمود نقاش» تمام میشود. بالای این کتیبه با خط کوفیِ ریز عبارات «سلامٌ علی آل یس» و «سلامٌ علی آل طه» تکرار میشود.10 کتیبۀ سردر دارالشِتای مسجد جامع اصفهان به تاریخِ ۸۵۱ و کتیبۀ مسجد جامع وَرزَنِه به تاریخِ ۸۴۸ هم به خط سید محمود نقاش* است.11 بنابر این احتمال دارد تاریخِ این کتیبه و زمان ساختِ بنا نیز در حوالی 851 باشد.12 کتیبۀ دیگر کتیبۀ کوچکی به کاشی مُعرَّق* بالای سردر است که عبارت «عملِ مَیرُم کاشیتراش»، مَیرُم بر وزن بَیگُم لقب آقایان در برابر خانم ها، را به خط نستعلیق بر خود دارد.13 چند سند موجود نشان میدهد حاکمان دورههای بعد، مانند یعقوب بیگ آققویونلو و رستم بیگ آققویونلو، و شماری از بزرگان اصفهان موقوفات بنا را تأیید کردهاند.14
بقعۀ شهشهان را چند بار تعمیر کردهاند. یکی از مهمترین آنها در سال ۱۰۱۳، همزمان با حکومت شاه عباس اوّل*، به حمایتِ زنی به نام صالحه سلطانخانم انجام شده است. خبر این تعمیرات در کتیبهای به خط ثلث، به رقمِ صحیفی فارسی، در محرابۀ دیوار شمالی گنبدخانه آمده است.15 در دورۀ معاصر نیز حسین شهشهانی، از خاندان شاهعلاءالدین، بنای نیمهویران را تعمیر کرده است. او نیز در همین بقعه مدفون است.16 در ۱۳۴۶ش تعمیراتی کلی ازجمله در صحن، انجام گرفت و کتیبهای کاشیکاری* به یادبود آن بر سردر بقعه نصب شد. این بنا مدتی هم درمانگاه محلۀ شهشهان بود.17 این بنا مدّتی متروک بوده است امّا پس از آن، محمد شهشهانی، متولّی بنا، در دهۀ 1390ش بر احیای موقوفات و تا حدودی تعمیر بنا همّت گماشت.
بنا شامل یک گنبدخانه، سردر و هشتی، صحن و تعدادی حجره است. از آشفتگیِ طرح پیداست که بنا محصول چند دورۀ ساختمانی است و شاید در اصل مفصّلتر از امروز بوده است.18 بدنۀ خارجی بنا، در جنوب و شرقِ گنبدخانه، در جوارِ میدان، شامل یک ردیف حجره است که آشکارا از بناهای ملحقشدۀ بعدی است. در زاویۀ بین حجرههای دو ضلع، سقاخانه*ای است با تاریخ ۱۱۰۰ که شاید تاریخ همین بناهای ملحقشده نیز باشد.19 بالای سردر گلدستهای چوبی است که احتمالاً از مسجدی که در این مکان بوده باقی مانده است.20 در پس سردر، گنبدخانه یا هشتیِ بزرگی با طاقی خُفته و مزیّن به نقوش رنگی است. دالان کوچک متصل به هشتی، به گوشۀ جنوبی صحن میرسد. صحنِ بقعه مستطیل شکل و کوچک است و در سه سو حجرههایی دارد. تا چند دهۀ پیش، این صحن از طریق دالان دیگری در گوشۀ شمالی، گذری عمومی برای اهالی محل میساخت. در پشت یکی از حجرههای ضلع جنوبغربی، اتاق سرپوشیدهای است که حوض و چاه و منبع آب دارد.21 به گفتۀ شاردن، صحن نیز حوض بزرگی داشته است.22 در شرقِ صحن ایوانی با طاقِ مقرنس* پُرکار و تزیینات رنگی است. گنبدِ آرامگاهِ شاهعلاءالدین در پس اتاق پشتِ این ایوان است.23
گنبدخانه بر محور صحن و ایوان نیست و از اینجا بر میآید که این دو را در یک زمان نساختهاند. گویا صحن همان حسینیۀ شهشهان است که در زمان حیات شاهعلاءالدین ساخته شده و پس از مرگ او گنبدخانه را بدان افزودهاند. گنبدخانه مربعی به ضلع داخلی 56/5 متر و ارتفاعی حدود ۹ متر است.24 گنبد آن از نوع دوپوستۀ گسسته است. در پوستۀ بیرونی کلافهای فلزی استفاده شده، و پیدا است که هنگام تعمیر آن را بهکلی بازسازی کردهاند. گورِ شاهعلاءالدین را با سکّویی کاشیپوش به ارتفاع حدود یک متر مشخص کردهاند. قبرهای بینام و نشانِ دیگری نیز در گنبدخانه هست.25 قبرِ کنار مزار شاهعلاءالدین احتمالاً متعلّق به پسر او شاهقطبالدین است.26 در زمان بازدید همایی* (1327ش)، سراسر صحن و ایوان و گنبدخانه مملو از سنگقبر بوده،27 اما امروز اثری از آنها نیست. در هر ضلعِ گنبدخانه سه طاقنما وجود دارد. در سالهای ۱۳۴۰ش در طاقنمای میانیِ اضلاع غربی و جنوبی درهایی مُنبّتکاری* نصب کرده بودهاند،28 ولی امروزه از آنها هم اثری نیست. کتیبۀ ثلث سدۀیازدهمی که در پنج سطر اجرا شده، بر طاقنمای ضلع شمالی است.29 نوکِ قوسهای این طاقنماها تا منطقۀ انتقالِ گنبد بالا رفته است. در طاقنماهای کناری، نقوش گیاهی و گلدانی نقاشی شده که مربوط به دورههای بعدی است.30 اِزارۀ گنبدخانه پوشیده از کاشیهای ششضلعی فیروزهای با حاشیۀ کاشی معرّق، از آثار دورۀ معاصر است.31
/نازنین شهیدی/
منابع
پازوکی طرودی، ناصر و شادمهر، عبدالکریم، آثار ثبت شدۀ ایران در فهرست آثار ملی: از 24/6/1310 تا 24/6/1384، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۴ش.
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، چاپ ادوارد براون، لیدن: بریل، 1319/1901.
رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۲ش.
شاردن، ژان، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، ۱۳۷۲ـ ۱۳۷۵ش.
گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، زیر نظر کامبیز حاجی قاسمی، دفتر 11: امامزاده ها و مقابر، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1389ش.
مدرسی طباطبایی، حسین، «چند سند تاریخی مربوط به اصفهان»، وحید، ش۲۲۷، اسفند ۱۳۵۶.
نیکزاد امیرحسینی، کریم، تاریخچۀ ابنیۀ تاریخی اصفهان، اصفهان: داد ، ۱۳۳۵ش.
«وقفنامۀ بقعۀ حسینیه (شهشهان) به تاریخ 852ق»، محفوظ در مخزن موزۀ رضا عباسی، ش 4621.
همایی، جلال الدین، تاریخ اصفهان: سلسلۀ سادات و مشجرات و مسطحات، انساب و نسب امامزادههای اصفهان، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
همایی، جلال الدین، کتاب تاریخ اصفهان: مجلد ابنیه و عمارات و آثار باستانی، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما، 1384ش.
هنرفر، لطفالله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی، ۱۳۴۴ش.
Golombek, Lisa; Wilber, Donald Newton, The Timurid architecture of Iran and Turan, Princeton: Princeton University Press, 1988.
- این مقاله قبلأ در دانشنامۀ جهان اسلام، جلد 28، صفحۀ 183-185 چاپ شده، و در دانشنامۀ اصفهان با اندکی تغییر منتشر شده است.[↩]
- همایی، ۱۳۹۰ش، ص۳۵۱.[↩]
- پازوکی طرودی و شادمهر، ص۷۱.[↩]
- شاردن، ج4، ص 1513.[↩]
- نگاه کنید به: همایی، همانجا.[↩]
- هنرفر، ص۳۳۳؛ همایی، ۱۳۸۴ش، ص۲۵؛ «وقفنامۀ بقعۀ حسینیه (شهشهان) به تاریخ 852ق».[↩]
- دولتشاه سمرقندی، ص۳۳۹ـ ۳۴۰.[↩]
- هنرفر، ص۳۳۴ـ ۳۳۵؛ همایی، ۱۳۸۴ش، ص۲۳، ۲۷، ۲۹.[↩]
- هنرفر، ص۳۳۶؛ همایی، ۱۳۸۴ش، ص۲۵.[↩]
- رفیعی مهرآبادی، ص۸۰۳ـ ۸۰۴؛ همایی، ۱۳۸۴ش، ص۱۳، ۱۹.[↩]
- هنرفر، همانجا.[↩]
- نگاه کنید به: همایی، 1384ش، ص25.[↩]
- همان، ص۱۸؛ مقایسه کنید با: هنرفر، ص۳۳۹، که عبارت «مَیرُم کاشیتراش» را ذکر کرده است.[↩]
- نگاه کنید به: مدرسی طباطبایی، ص۲۶ـ ۲۷.[↩]
- همایی، 1384ش، ص26.[↩]
- نگاه کنید به: هنرفر، ص۳۳۹.[↩]
- نگاه کنید به: نیکزاد امیرحسینی، ص۱۵۶.[↩]
- همایی، ۱۳۸۴ش، ص۲۴؛ نیز نگاه کنید به: گنجنامه، ص۱۰۶، تصاویر.[↩]
- Golombek and Wilber, vol.1, p.382.[↩]
- همایی، 1384ش، ص15.[↩]
- همان، ص۱۵ـ ۱۶.[↩]
- شاردن، ج4، ص 1513.[↩]
- نگاه کنید به: گنجنامه، ص۱۰۶، تصاویر.[↩]
- همایی، ۱۳۸۴ش، ص۱۶؛.Golombek and Wilber,vol.1,p.382[↩]
- هنرفر، ص۳۳۳.[↩]
- همایی، 1384ش، همانجا.[↩]
- نگاه کنید به: همان، ص۱۷.[↩]
- نگاه کنید به: هنرفر، ص۳۳۹.[↩]
- همایی، ۱۳۸۴ش، ص۱۸.[↩]
- Golombek and Wilber, vol.1, p.383.[↩]
- هنرفر، ص۳۳۶.[↩]
