درب امام، بقعه و زیارتگاه

درب امام، بقعه‌، زیارتگاهی در محلۀ سنبلستان اصفهان.

بقعۀ درب امام، واقع در جنوب خیابان ابن‌سینا، جزو یکی از محلات قدیم به نام چُملان، با تلفظ‌های دیگری مانند سُنبلان، چُنبلان، جَمیلان، و سنبلستان* است.¹ چملان از نخستین محلات شکل‌دهندۀ شهر اصفهان بود و گورستانی مختص به خود داشت که سابقۀ آن به دورۀ پیش از اسلام باز‌می‌گردد.² بقعۀ درب امام در گوشۀ جنوب شرقی محوطۀ گورستان چملان واقع است.³ امروزه درب ‌امام تنها بخش بازمانده از این گورستان است. بنای درب امام شامل بقعه‌ای در مرکز با ضریحی چوبی، دو گنبد بزرگ و کوچک، دو سردر در ضلع شمالی بقعه، رواق و حُجره‌هایی در ضلع شرقی و سه صحن⁴ در جانب شمال و شرق و غرب بقعه است.

درب امام در اسناد سدۀ نهم و در اکثر متون صفوی با نام «امامزاده زین‌العابدین» ضبط ‌شده و نام «درب امام»، برای این بنا در دوره متأخر استفاده شده است.⁵ به نظر می‌رسد بر اثر مشابهت اسمی زین‌العابدینِ مدفون در این بنا با امام زین‌العابدین علیه‌السلام، لقب امام چهارم شیعیان، این بقعه به امام زین‌العابدین منسوب شده است⁶ و از این رو، آن را به‌تدریج درب امام خوانده‌اند. در کتیبۀ سدۀ نهمی بنِا نیز از لقب «زین‌العباد» برای امامزاده استفاده شده که در همان عصر لقب امام سجاد زین‌العابدین شناخته می‌شده است.⁷ همچنین در کتیبۀ صفوی بنا آن را «البقعة المنسوبة الی مولانا سید الساجدین» خوانده‌اند.

قدیم‌ترین بخش محوطۀ بنا مسجدی کوچک در ضلع غربی صحن شمالی به نام مسجد سعیدبن جُبَیر است که از مساجد اولیۀ اصفهان شمرده می‌شود.⁸ گفته می‌شود سعید‌بن جبیر(متوفی ۹۴)، از محدثان تابعی صدر اسلام، در سال ۸۱ به اصفهان آمده و مدتی در محلۀ سنبلان ساکن بوده و احتمالاً‌ در این مکان نماز می‌گزارده است.⁹ صحن شمالی قدیم‌ترین صحن بقعه است و دو صحن دیگر بعدها بر محوطۀ بنا افزوده شده‌اند.¹⁰ در کاوش‌های انجام‌شده در این صحن، آثاری از دورۀ سلجوقیان به ‌دست آمده ‌است.¹¹ دو مدفن اصلی در بقعه یکی مزار ابراهیم‌بن محمد بَطحانی‌بن قاسم‌بن حسن‌بن امام حسن مجتبی علیه‌السلام (متوفی اواسط سدۀ سوم) و دیگری امامزاده زین‌العابدین از نوادگان علی عُرَیضی‌بن امام جعفر صادق علیه‌السلام (متوفی سدۀ ششم) است.¹² این دو را جزو معتبرترین امامزادگان اصفهان و صحیح‌النَسَب دانسته‌اند.¹³ بر اساس متنی از سدۀ پنجم، حسن‌بن ابراهیم بطحانی نیز در کنار پدرش در همین بقعه به خاک سپرده شده است.¹⁴ گفته می‌شود امامزاده زین‌العابدین در زمان حیات در مسجد سعید‌بن جبیر عبادت می‌کرده است و از همین رو، بعد از وفاتش او را در مجاورت مسجد به خاک سپرده‌اند.¹⁵

ساخت بنای اصلی بقعه بر اساس کتیبۀ سردر شمالی، در دوره جهانشاه قراقوینلو (حک‍: 839-۸۷۲) و حاکمیت ابوالمفتح محمدی به پایان رسیده است. این بنا شامل بقعه‌ای گنبددار برای دو امامزاده، دهلیز یا تالاری به نام تالار جهانشاهی و سردری در جانب شمال است.¹⁶ اگرچه بخش انتهایی کتیبۀ سردر که حاوی تاریخ بوده از میان رفته، در کتیبۀ منظوم تالار جهانشاهی تاریخ ۸۵۷ ثبت شده است. دربارۀ هویت ابوالفتح محمدی اختلاف نظر وجود دارد. برخی مانند گُدار*،ⁱ معمار و باستان‌شناس فرانسوی، او را سلطان محمد‌بن بایسنغُر (متوفی ۸۵۵)، نوۀ شاهرخ تیموری (حک:‍ 807-۸۵۰)، و حاکم اصفهان از۸۵۰ تا ۸۵۵ دانسته‌اند و برخی مانند جلال‌الدین همایی* و لطف‌الله هنرفر* او را شاهزاده محمدی‌میرزا (احتمالاً متوفی ۸۷۲)، پسر کوچک جهانشاه، دانسته‌اند.¹⁷ به ظن قوی، نظر دوم صحیح است، زیرا از یک سو سلطان محمد دو سال پیش از اتمام بنا در ۸۵۵ کشته شده و از سوی دیگر، بعد از تصرف اصفهان به دست جهانشاه در ۸۵۶، حکومت شهر به شاهزاده محمدی‌میرزا سپرده شده است.¹⁸ بنابر کتیبۀ سردر، بانی این ساخته‌ها جلال‌الدین صفرشاه، کارگزار محمدی‌میرزا، است¹⁹ و در تاریخ‌نامه‌های این دوره از او با نام لَلِه ‌صفرشاه یا صفرشاه‌لَلِه یاد شده است.²⁰ صفرشاه بعد از ساخت بنا، وقفی به آن اختصاص داد که تولیت آن به سید‌عضدالدین ابن‌یحیی، از نوادگان امامزاده زین‌العابدین (سادات امامی)، و فرزندان او سپرده شد.²¹ به نظر می‌رسد پیش از این تاریخ نیز مکان بقعه جزو زیارتگاه‌های مهم شهر بوده و موقوفاتی داشته است.²²

در کتیبۀ منظوم تالار به شخصی به نام شمس‌الدین محمد اشاره شده که پیش از اتمام بنا درگذشته بود.²³ شاید این فرد برادر صفرشاه بوده باشد که داروغگی اصفهان را بر عهده داشت. او در ۸۵۶ طی نارضایتی و شورش مردم اصفهان کشته شد.²⁴ در منابع او را لَلِه‌محمد خوانده‌اند.²⁵ بنابر سندی تاریخی او نیز در زمان حیات به بقعه وقفی اختصاص داده بود.²⁶

سردر مورخ ۸۵۷ تماماً‌ با کاشی‌های معرق، هفت‌رنگ و لعاب‌پران همراه با قاب‌های قرینه اسلیمی و گلدانی تزیین شده است.²⁷ این سردر را هم از نظر تناسبات و طراحی نقش و رنگ و هم از نظر ظرافت ساخت عالی‌ترین نمونه یا دست‌کم یکی از شاهکارهای معماری ایران دانسته‌اند.²⁸ اِزارۀ تالار را با کاشی‌های شش‌ضلعی سبز پوشانده‌اند که تزیینات مُطَلای رولعابی ظریف دارند. این تزیینات امروز تا حد زیادی از میان رفته‌اند. دیوارها و سقف فضای اصلی بقعه پوشیده از نقاشی گل و بوته است. اگرچه در هیچ یک از کتیبه‌ها ذکر نشده، گفته می‌شود علت ساخت بنا به خاک سپردن مادر جهانشاه در جوار امامزاده زین‌العابدین بوده است.²⁹ محل این مدفن را تالار جهانشاهی ذکر کرده‌اند.³⁰ جابری انصاری* به مقبره‌ای با تزیینات کاشی‌کاری و گچ‌بری ممتاز در این محل اشاره کرده‌است.³¹

در دورۀ شاه عباس اول* (حک‍: ۹۹۶-‌۱۰۳۸) پوشش کاشی گنبد تجدید و تعمیر شد. بانی این اقدام بر اساس کتیبه گنبد غیاث‌الدین محمود الحسینی المستوفی است.³² احتمالاً در سال ۱۰۱۰ تعمیرات انجام شده است.³³ بعد از ساخته‌های زمان جهانشاه، به‌مرور تدفین‌های بسیاری در فضای بقعه صورت گرفت و تالار و دهلیز پوشیده از سنگ قبر شدند. احتمالاً‌ از همین رو، در زمان شاه سلیمان* (حک‍: ۱۰۷۷-۱۱۰۵) در ورودی بنا را مسدود کردند و پنجره‌ای جایگزین در شد. همچنین گنبدی کوچک بر فراز دهلیز ساختند و این فضا به شبستان امامزاده ملحق شد.³⁴ کتیبۀ گنبد کوچک به خط محمدرضا امامی* دارای تاریخ ۱۰۸۱ است. نمای داخلی این گنبد تزیینات لایه‌چینی مُطَلا روی مُقرنس‌کاری و کاربندی دارد.³⁵ از آنجا که با مسدود شدن سردر تنها راهِ ورود دری فرعی در جنوب بنا بود،³⁶ در زمان شاه سلطان‌حسین* (حک‍: 1105-1135)، به فرمان او سردری جدید در شرق درِ قدیم به همراه رواقی با چند حجره در طول ضلع شرقی بقعه ساخته شد. بر اساس دو کتیبه سردر با دو تاریخ ۱۱۲۷ و ۱۱۲۹، به ترتیب به خط علی‌نقی‌بن محمدمحسن الامامی و عبدالرحیم، این ساخته‌ها را استاد محمد‌بن محمدغدیر آجرتراش طی حدود سه سال بنا کرده است.³⁷ الگوی هندسی به‌کاررفته در نقش گره پیشانی سردر (نوعی الگوی شبه‌بلوری) را حاصل ریاضیاتی پیشرفته دانسته‌اند.³⁸ سردر جدید را سردر طهماسبی و رواق پشت آن را تالار طهماسبی می‌خوانده‌اند.³⁹ احتمالاً دو اتاق جنوبی بقعه و صحن شرقی بنا که وسیع‌تر از سایر صحن‌هاست نیز از افزوده‌های همین زمان است.⁴⁰ همچنین در این دوره، تعمیراتی در مسجد سعیدبن جُبَیر انجام شد. مطابق با کتیبۀ داخل محراب مسجد، تاریخ این تعمیرات ۱۱۲۳ است. اندک تزیینات کاشی مسجد مربوط به همین زمان است.

صحن غربی، که کوچک‌ترین صحن است، در طول زمان بسیار دستخوش تغییر شده و امروز به خانه‌های اطراف متصل است. نمای غربی بقعه در این صحن مشتمل بر سه ایوان با مقرنس‌کاری و یزدی‌بندی است. پیشتر در ایوان مرکزی صحن سه پنجرۀ گچی بسیار نفیس با نقوش و شیشه‌های رنگی ظریف وجود داشت. برخی دانشوران ایوان‌های این ضلع و پنجره‌های گچی آن را از ساخته‌های دوره صفویه* دانسته‌اند⁴¹ و برخی احتمال داده‌اند که از ساخته‌های سده نهم باشد.⁴² مشخص نیست در چه زمانی دو پنجره از این سه پنجره میان رفته است. تنها پنجره باقی‌مانده در ۱۳۲۰ش پس از تعمیر به دستور مجدزاده صهبا*، رئیس ادارۀ باستان‌شناسی اصفهان، به کاخ چهلستون* منتقل و در آنجا نصب گردید.⁴³

همایی احتمال داده که بنای تاریخی معروف به قصر چملان در نزدیکی بقعه، با کارکرد کاروانسرا و اقامتگاه زوار و غربا، که قدمت آن را به دوره صفوی رسانده‌اند، از متعلقات درب امام بوده باشد که به جای قصر قدیم جمیلان بنا کرده‌اند.⁴⁴ در مجاورت بقعه سنگابی است که بر اساس کتیبه‌اش، صاحبان یکی از خانه‌های مجاور درب امام، که خود را فرزندان حاجی‌حیدر معرفی کرده‌اند، در ۱۱۱۷ وقف بنا کرده‌اند.⁴⁵ از دیگر اشیای وقفی مشهور بنا زنجیری برنجی آویخته به در ورودی فضای اصلی بقعه است که طبق کتیبه‌اش در ۲۶ جمادی‌الاولی ۱۲۷۰ آقامحمدحسن تاجر همدانی آن را وقف امامزاده زین‌العابدین کرده است.⁴⁶

در طول سده‌های نهم تا دوازدهم، در چند نوبت حاکمان یا دیگران موقوفات جدیدی بر بنا افزودند.⁴⁷ به نظر می‌رسد در طول این دوران، تولیت بنا همواره در دست خاندان سادات امامی، از نوادگان امامزاده زین‌العابدین، بوده است.⁴⁸ در دورۀ صفویه، به علت درآمد بسیار بقعه، منصب تولیت درب امام اهمیتی کلیدی در شهر یافته بود⁴⁹ و برخی متولیان بقعه خود مقام علم و عرفان داشتند. برخی نیز عهده‌دار مناصب مهمی چون نقابت، امارت حاج و مستوفی موقوفات عمومی اصفهان بودند.⁵⁰ گفته می‌شود یکی از متولیان بقعه در سدۀ نهم به نام نظام‌الدین حیدر یا میر‌شاه حیدر قطب سلسله‌ای از درویشان بوده است.⁵¹

به علت اعتقاد قوی عموم مردم به بقعه و اعتبار داشتن آن نزد همگان، این بنا در طول سده‌ها مدفن موقت یا دائم اشخاص مهمی بوده است. همایی گفته است که برخی از شاهزادگان آل‌مظفر* در سرداب این بنا دفن شده‌اند.⁵² چنان‌که رفت، بر اساس قول مشهور، مادر جهانشاه نیز در همین بنا به خاک سپرده شده است. در ۱۰۰۵ بقایای پیکر شاه طهماسب صفوی از مشهد به اصفهان آورده شد و پیش از انتقالش به عتبات، مدتی در این بقعه برای زیارت مردم به امانت گذاشته شد.⁵³ در ۱۰۳۱ نیز پیکر شیخ‌بهایی* را پیش از انتقال به مشهد در این مکان نگه‌داشتند.⁵⁴ برخی از مشاهیر مدفون در این بقعه عبارت‌اند از: اسحاق‌بیک عذری (متوفی ۱۱۸۵)، شاعر و ادیب؛ مهدی‌بیک شقاقی (متوفی ۱۲۱۴)، شاعر دورۀ حکومت صدر اصفهانی*؛ و احتمالاً میرزا احمد نیریزی*، از خوشنویسان مشهور نیمه اول سدۀ دوازدهم.⁵⁵

از اعتقادات عمومی معروف دربارۀ درب امام، به‌ویژه در میان زنان، اعتقاد به نذر نان و ماست برای گرفتن حاجت از امامزاده است. به گفتۀ همایی این اعتقاد باعث رونق کسب و کار ماست‌فروشان در اطراف بنا شده است.⁵⁶ در صحن شمالی جلوی سردر جهانشاهی، یک شیر سنگی وجود دارد که احتمالاً متعلق به سنگ قبر پهلوانی محلی بوده است.⁵⁷ به نظر می‌رسد این شیر سنگی نیز در باور برخی زائران متبرک دانسته می‌شود.

بقعۀ درب امام در 22 آذر ۱۳۱۳ با شماره ۲۱۷ در فهرست آثار ملی ثبت شد.⁵⁸ این بنا در دورۀ معاصر بارها تعمیر شده است.⁵⁹ به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از کاشی‌های فعلی گنبد بزرگ مربوط به تعمیرات دورۀ معاصر باشد.⁶⁰ در یکی از کتیبه‌های گنبد، تاریخ تعمیر بنا 1325ش ذکر شده است.

/نازنین شهیدی مارنانی/

منابع

ابن‌طباطبا علوی اصفهانی، منتقلة الطالبیة، چاپ محمد مهدی خرسان، قم: المکتبة الحیدریة،1377ش.

ابونُعَیم اصفهانی، ذکر اخبار اصفهان. ترجمۀ نورالله کسایی. تهران: سروش ، 1377ش.

احمدی، عباسعلی، «درب امام»، در  دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج23، تهران:

مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۶ش.

احمدی نژاد، حسن، « سیمای سعید بن جبیر»، فرهنگ کوثر، ش56، زمستان 1382.

اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، چاپ ایرج افشار، تهران:امیرکبیر، 1382ش.

افندی ، عبدالله بن عیسی، ریاض العلماء  و حیاض الفضلاء، ترجمۀ محمدباقر ساعدی، ج4 و 6، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۹ش.

«  امامزاده درب امام اصفهان[پروندۀ ثبت] » ، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1404ش.

Retrieved Aug.18, 2025, from https://library.richt.ir/faces/search/bibliographic/biblioFullView.jspx?_ _afPfm=-g8hi0ae8r.

بوداق منشی قزوینی، جواهر الاخبار: بخش تاریخ ایران از قراقویونلو تا سال 984ه. ق، چاپ محسن بهرام نژاد،  تهران: میراث مکتوب، 1378ش.

جابری انصاری، محمدحسن ، تاریخ اصفهان،چاپ جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، ۱۳۷۸ش.

جبل‌عاملی، عبدالله، « گزارش شش ماهۀ اول عملیات انجام شده و پیشرفت مرمت بنای تاریخی درب امام اصفهان در سال 1362»، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1404ش^الف.

Retrieved Aug. 18, 2025, from https://library.richt.ir/site/catalogue/146756

جبل‌عاملی ،عبدالله، « گزارش شهریور و مهر عملیات انجام شده و پیشرفت مرمت بنای تاریخی بقعۀ درب امام [1362]»، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1404ش^ب.

Retrieved Aug.18,2025, from https://library.richt.ir/site/catalogue/142730

جبل‌عاملی ، عبدالله، « گزارش ماهیانۀ فعالیتهای دفتر فنی اصفهان، اسفند ماه و فروردین ]1362[ »، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1404ش^ج.

Retrieved Aug.18, 2025, from https://library.richt.ir/site/catalogue/146758

جناب اصفهانی، ‌علی، آثار و ابنیۀ تاریخی اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، ۱۳۸۶ش.

چهارسوقی، محمدهاشم‌بن زین‌العابدین،  کتاب میزان الانساب: در شرح حال امامزاده‌های معتبر شهر اصفهان ، بانضمام مقدمه و حواشی بقلم احمد روضاتی چهارسوقی، قم: چاپخانۀ حکمت، ۱۳۳۲ش.

حسن کاشی، تاریخ محمدی، یا، تاریخ دوازده امام- تاریخ رشیدی- تاریخ الاولاد الحضرة المصطفوی- ائمه نامه، به ضمیمۀ معرفت نامه و هفت بند، چاپ رسول جعفریان، قم: کتابخانۀ تخصصی تاریخ اسلام و ایران، 1377ش.

حسینی امامی، باقر، امامزادگان درب امام اصفهان و امامزاده علی بن جعفر، چاپ محمدرضا زادهوش، در وقف: میراث جاویدان، ش 53، بهار 1385.

رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملّی اصفهان، تهران: انجمن آثار ملّی، ۱۳۵۲ش.

روملو، حسن، احسن التواریخ، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران: بنیاد ترجمه و نشر کتاب، 1349ش.

سلطان سیدرضاخان، نقشۀ دارالسلطنۀ اصفهان، مقیاس ۱:۴۰۰۰، اصفهان: مطبعۀ میرزا‌حسین فرهنگ، ۱۳۰۲ش.

شاه نعمت الله ولی، دیوان، کرمان: خدمات فرهنگی کرمان، 1380ش.

شهیدی مارنانی، نازنین، «خوانش انتقادی بقاع اصفهان در سدۀ نهم هجری از منظر تاب‌آوری»، رسالۀ دکتری، دانشگاه هنر اصفهان، ۱۴۰۳ش.

صالحی، احمد، «درب امام»، در دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج17، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۱ش.

طهرانی، ابوبکر، کتاب دیار بکریه، چاپ نجاتی لوغال و فاروق سومر، آنکارا 1962-1964، چاپ افست تهران: طهوری، ۱۳۵۶ش.

گدار، آندره، «اصفهان»، در آثار ایران، اثر آندره گدار و دیگران، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، ج 4، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۴ش.

«گزارش تعمیرات مجموعۀ درب امام در سال 1354»، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1404ش.

Retrieved Aug.18, 2025, from https://library.richt.ir/site/catalogue/142731.

مهدوی، مصلح‌الدین، تذکرة القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی، ۱۳۴۸ش.

نورصادقی، حسین، اصفهان ، تهران: شرکت مطبوعات، ۱۳۱۶ش.

نیکزاد امیرحسینی، کریم، تاریخچه و راهنمای ابنیۀ تاریخی اصفهان، [تهران]: چاپ پروین، 1338ش.

همایی، جلال‌الدین،  تاریخ اصفهان: ابنیه و عمارات( تتمه)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش^الف.

همایی،جلال‌الدین ، تاریخ اصفهان: جغرافیای اصفهان، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1398ش.

همایی،جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: سلسله سادات و مشجرات و مسطحات، انساب و نسب امامزاده‌های اصفهان، به کوشش ماهدخت‌بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1390ش^ب.

هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی، ۱۳۵۰ش.

Golombek, Lisa and Wilber, Donald Newton, The Timurid architecture of Iran and Turan, Princeton: Princeton University Press, 1988.

Lauwers, L. “Darb-e Imam tessellations: a mistake of 250 years”, Nexus network journal, vol. 20, no.2, Jul. 2018.

Lu, Peter J. and Steinhardt, Paul J., “Decagonal and quasi-crystalline tilings in medieval Islamic architecture”. Science, vol. 315, 23 Feb. 2007.

Varjāvand, Parvīz, “Darb-e Emam”, in Encyclopaedia Iranica, ed. Ehsan Yarshater, vol. 7, Costa Mesa: Mazda,1996.

1. André Godard[↩]

1. همایی، ۱۳۹۰ش ^الف، ص ۱۰۷.[↩]
2. جابری انصاری، ص ۱۶۹.[↩]
3. سلطان سید‌رضاخان، ۱۳۰۲ش.[↩]
4. نورصادقی، ص ۱۴۷.[↩]
5. شهیدی مارنانی، ص ۹۸.[↩]
6. همایی، ۱۳۹۰ش ^ب، ص ۱۷۷.[↩]
7. شاه نعمت الله ولی، ص ۱۰۴۶؛ حسن کاشی، ص ۱۵۹.[↩]
8. همایی ۱۳۹۰ش ^الف، ص ۱۰۸؛ جابری انصاری، ص ۱۲۳.[↩]
9. ابونُعَیم اصفهانی، ص ۳۸۱؛ برای اطلاع بیشتر نگاه کنید به: احمدی‌نژاد ، ص125–‌132.[↩]
10. همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۱۹.[↩]
11. . Golombek and Wilber, vol.1, p. 384[↩]
12. همایی، ۱۳۹۸ش، ص ۲۳۳؛ همو، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۱۷.[↩]
13. چهارسوقی، ص ۴۶؛ همایی، ۱۳۹۰ش ^ب، ص ۴۴ ،۱۶۶؛ همو، ۱۳۹۰ش ^الف، ص ۱۰۹- ۱۱۲.[↩]
14. ابن‌طباطبا علوی اصفهانی، ص ۲۱.[↩]
15. حسینی امامی، ص ۵۳.[↩]
16. همایی، ۱۳۹۰ش ^الف، ص ۱۱۸.[↩]
17. گدار، ص۲۳۹؛ همایی، ۱۳۹۰ش ^الف، ص ۱۱۷-۱۱۸؛ هنرفر، ص ۳۴۹-۳۵۰.[↩]
18. روملو، ص 325.[↩]
19. برای اطلاع از متن کتیبه‌های بنا نگاه کنید به: هنرفر ، ص ۳۴۳ـ۳۵۳.[↩]
20. طهرانی، ج۲،ص ۳۲۹ ، ۳۶۶؛ بوداق منشی قزوینی، ص ۶۶.[↩]
21. شهیدی مارنانی، ص ۹۴.[↩]
22. همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۱۴.[↩]
23. هنرفر، ص ۳۵۰.[↩]
24. روملو، ص ۳۲۵.[↩]
25. همانجا.[↩]
26. شهیدی مارنانی، ص ۹۴.[↩]
27. صالحی، ص ۴۶۷.[↩]
28. گدار، ص ۲۳۷.[↩]
29. هنرفر، ص349؛ همایی، 1390ش‌^الف، ص119؛ جناب اصفهانی، ص97؛ مهدوی، ص318.[↩]
30. همایی، ۱۳۹۰ش ‌^الف، ص ۱۱۸.[↩]
31. جابری انصاری، ص ۱۲۴.[↩]
32. هنرفر، ص ۳۴۶.[↩]
33. همان‌، ص۳۴۶، پانویس.[↩]
34. گدار، ص ۲۳۵- ۲۳۷.[↩]
35. صالحی، ص ۴۶۸.[↩]
36. . Varjavand, p. 11-13[↩]
37. نیکزاد امیرحسینی، ص ۲۰۰.[↩]
38. . Lu and Steinhardt, p. 1106-1110; Lauwers, p.  321-329[↩]
39. همایی، ۱۳۹۰ش ^الف، ص ۱۱۹.[↩]
40. همانجا.[↩]
41. احمدی، ص ۵۷۹.[↩]
42. همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۲۰.[↩]
43. نیکزاد امیرحسینی، ص ۲۰۲.[↩]
44. همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص108، پانویس.[↩]
45. رفیعی مهرآبادی، ص ۷۷۲.[↩]
46. همان، ۷۶۹.[↩]
47. حسینی امامی، ص ۵۸؛ همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۱۴؛ شهیدی مارنانی، ص۹۴.[↩]
48. حسینی امامی، ص ۵۶.[↩]
49. همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۱۳.[↩]
50. افندی ، ج۴، ص ۲۳۳ ، ۴۳۶، پانویس، ج۶، ص ۹۳؛ حسینی امامی، ص ۵۶ -۵۷.[↩]
51. حسینی امامی، ص ۵۷.[↩]
52. همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۲۰.[↩]
53. اسکندر منشی، ج۲، ص ۵۲۷.[↩]
54. همان، ج۳، ص ۹۶۸.[↩]
55. همایی، ۱۳۹۰ش^الف، ص ۱۲۵ -۱۲۶.[↩]
56. همان، ص ۱۰۹.[↩]
57. همان، ص ۱۲۶.[↩]
58. «امامزاده درب امام اصفهان»، 1404ش.[↩]
59. نیکزاد امیرحسینی، ص ۲۰۲؛ «گزارش  تعمیرات مجموعۀ درب امام در سال 1354 »، 1404ش؛ جبل عاملی، 1404ش ^الف؛ همو، 1404ش‌^ب؛ همو، 1404ش^ج.[↩]
60. صالحی، ص ۴۶۸.[↩]