جامع عباسی، مسجد (بخش معماری)

جامع عباسی، مسجد، بنایی متعلق به میانۀ سدۀ یازدهم، در ضلع جنوبی میدان نقش جهان. این مقاله دارای دو بخش است: بخش معماری؛ بخش فرهنگی و اجتماعی.

بخش معماری

این بنا به گواه متن کتیبۀ کمربندی سردر، در دورۀ شاه عباس اول* و به این قصد ساخته‌ شده بود که «مسجد جامع» باشد.¹ به قرینۀ نام‌گذاری‌های مختلف بنا این احتمال هست که در برابر مسجد جامع عتیق*، واقع در شمال غربی میدان عتیق، این نام‌گذاری صورت گرفته باشد. در متن کتیبه‌های بعدی در دورۀ شاه سلیمان صفوی هم، بنا را «مسجدِ جامعِ شاهیِ عباسی» خوانده‌اند.² در متون دورۀ صفوی، این بنا را با نام‌هایی مانند «مسجد جدید جامع عباسی»،³ «مسجد جامع»،⁴ «مسجد جامع جدید»،⁵ «مسجد جدید عباسی»⁶ و «مسجد مهدی صاحب زمان»⁷ خطاب کرده‌اند.⁸ در منابع پرشماری از دورۀ قاجار و تا پیش از 1357ش، از این بنا با نام «مسجد شاه*» یاد کرده‌اند.⁹ در موارد کم‌شمارتری «مسجد سلطانی» هم گفته‌اند.¹⁰ هم‌زمان با روزهای شروع انقلاب اسلامی 1357ش، نام مسجد شاه و میدان نقش جهان* به مسجد امام و میدان امام شهرت یافت.¹¹ در فهرست میراث جهانی (یونسکو، بخش فرهنگی سازمان ملل)، مسجد جامع عباسی در کنار میدان شاه در 1979/1357ش ثبت شد و پس از آن نیز به نام «میدان امام*» و به تبع آن «مسجد امام*» شناخته شده است.¹² دو حیاطِ فرعی در جنوب‌ غربی و جنوب ‌شرقی مسجد قرار دارند که امروزه به نام‌های مدرسۀ سلیمانیه و مدرسۀ ناصریه شناخته می‌شوند. بر اساس منابع مکتوب، تا پیش از تغییرات اواخر دورۀ قاجار و ساخت حجره‌هایی در یکی از آنها، هر دو حیاط را به نام «مسجد شاه سلیمان» می‌شناختند.¹³

درباره زمان شروع ساخت بنا در تاریخ‌نامه‌های دورۀ صفوی، اختلاف وجود دارد. جُنابَدی تاریخ طرح‌اندازی میدان نقش جهان را با مسجد «جامعی وسیع در غایت ارتفاع» در یک رکن آن، سال ۱۰۱۲ ذکر کرده است.¹⁴ خاتو‌ن‌آبادی و شاملو تاریخ فرمان شاه عباس مبنی بر شروع ساخت سردر مسجد جدید عباسی را ۱۰۱۹ ثبت کرده‌اند،¹⁵ اما در برخی منابع این دستور را مربوط به ۱۰۲۰ دانسته‌اند.¹⁶ در شروع ساخت، هزینه ساخت مسجد را شصت‌هزار تومان برآورد کرده بودند.¹⁷ بر اساس منابع صفوی، در زمین مسجد ساختمان‌هایی وجود داشت که عاملان شاه عباس مِلکِ آنها را برای مسجد خریدند، اما به گفتۀ شاردن*، سفرنامه‌نویس فرانسوی، زمین تعیین‌شده برای ساخت مسجد کشتزار خربزه و متعلق به پیرزنی بود که به فروش آن رضایت نمی‌داد و با وساطت برخی علما زمین خریداری شد.¹⁸ از مراحل ساختِ مسجد آگاهی کمی داریم. در برخی سفرنامه‌ها به کار شبانه‌روزی کارگران در ساخت مسجد اشاره شده است.¹⁹ گفته می‌شود شاه عباس در ساخت و اتمام بنا شتاب داشت و قصد داشت برای تأمین سریع سنگ مرمر، اِزاره‌های مسجد جامع عتیق و دیگر مصالح آن را بکند و در مسجد جامع جدید به کار گیرد، اما جمعی از علما او را منصرف کردند؛ با این استدلال که چنین عملی سرمشقی خواهد شد برای آیندگان که مصالح جامع عباسی را نیز برای ساخت بناهای بعدی تخریب کنند. به نقل از شاردن، در همان زمان معدن مرمر بزرگی در اردستان کشف شد و شاه عباس از تصمیمش منصرف گشت.²⁰ در منابع مکتوبِ هم‌عصر ساختِ بنا نیز از یافت‌شدن معدنی از سنگ مرمر در نزدیکی اصفهان در آن سال‌ها خبر داده شده که برای تولید ازاره‌های این مسجد به کار رفت.²¹ به گواه منابع مکتوبِ هم‌عصر و کتیبۀ سردر، مُحب‌علی بیگ، لَلِه غلامان سلطنتی، مباشر یا ناظر بنا (مشرف) بوده²² و بدیع‌الزمان تونی و علی‌اکبر اصفهانی معماران ساختِ بنا.²³ با وجود آغاز ساخت بنا در ۱۰۲۰، نخستین کتیبۀ تاریخ‌دارِ بنا پنج سال بعد نوشته و نصب شده است: کتیبۀ کاشی معرقِ* سردر با رقم علیرضا عباسی* و مورخ ۱۰۲۵. کتیبۀ تاریخ‌دارِ بعدیِ موجود کتیبۀ کمربندی ایوان شمالی است به تاریخِ ۱۰۳۵، به رقم عبدالباقی تبریزی*. بخش‌های زیادی از سردر و هشتی و دالان‌های دو سوی هشتی حامل قاب‌های کاشی‌ مُعرّق است، اما با حرکت در بنا از سردر به سمت صحن اصلیِ مسجد، از شمار این قاب‌ها کاسته و بر شمار قاب‌های کاشی‌هفت‌رنگ افزوده می‌شود. به این ترتیب، در این مسیر جفت‌قاب‌های متناظری در مسجد یافت می‌شوند که هر دو حامل یک نقش‌اند، اما یکی از کاشی مُعرّق و دیگری از کاشی هفت‌رنگ* است.²⁴ تزیینات سایر فضاهای مسجد از کاشی هفت‌رنگ است. همچنین همۀ کتیبه‌های ثُلثِ طوماری مسجد، به‌جز کتیبۀ کمربندی سردر، از کاشی‌هفت‌رنگ است. گویا در آغازِ تزیینِ مسجد قرار بوده که با کاشی‌ معرق مسجد را بیارایند، اما با پیشرفت کار و اجرای قاب‌های مختلفی در سردر و دالان‌های اطراف هشتی، ادامۀ تزیینات مسجد را با کاشی هفت‌رنگ پی ‌گرفته‌اند. این تغییر و این تصمیم حداکثر بین تاریخ اجرای کتیبۀ کاشی مُعرّق سردر مورخ ۱۰۲۵ و کتیبۀ کمربندی ایوان شمالی مورخ ۱۰۳۵، که از کاشی‌هفت‌رنگ است، رخ داده است.

کتیبه‌های تاریخ‌دار در گنبدخانه و ایوان‌های شرقی و غربی و جنوبی تاریخ‌هایی بین ۱۰۳۵ تا ۱۰۴۰ دارند. با درگذشت شاه عباس در جمادی‌الاولی ۱۰۳۸، در دورۀ جانشین او، شاه صفی، کار ساخت و تزیین مسجد را پی گرفتند. شاه‌ صفی در ۱۰۳۹ خط‌‌کشی از طلا و نقره به علی‌اکبر اصفهانی، معمارِ مسجد جامع عباسی، هدیه کرد.²⁵ در ۱۰۴۶، به دستور شاه صفی درِ نقره را برای مسجد ساختند. گویا با نصب درِ نقره، کارِ ساخت و تزیین مسجد رسماً به پایان رسید، زیرا کتیبۀ تاریخ‌دارِ بعدی مربوط به حدود سه دهه پس از آن است. افزوده‌های ۱۰۷۷ و 10۷۸ در مسجد، محدود به فضاهای کوچک و جانبی مسجد بود: کاشی‌کاری شبستان شمال‌ غربی صحن و نیز حیاط‌های جنوب‌ شرقی و جنوب‌ غربی مسجد و سردر آن که با حمایت شاه سلیمان انجام گرفت. در این تزیینات نام‌های محمدرضا امامی* به عنوان خوشنویس و شجاع‌بن قاسم بناء اصفهانی به عنوان استادکار دیده می‌شود.²⁶ از همین دو تن کتیبه‌هایی با تاریخ‌های ۱۰۸۷ و ۱۰۸۸ در مسجد گوهرشاد در مشهد باقی است که آنها نیز با حمایت شاه سلیمان انجام شد.²⁷ این امر نشان از مشارکت این دو تن در کارهای ساختمانیِ سلطنتیِ شاه سلیمان دارد. پس از ۱۰۷۸، افزوده‌ها در مسجد بسیار محدودتر و جزئی‌تر بود؛ در اواخر دورۀ صفویه، در ۱۰۹۵ یک سنگاب* به حمایت شاه سلیمان بر شبستان غربِ گنبدخانه و نیز یک کتیبه بر محراب مدرسۀ جنوب ‌شرقی افزوده شد. سنگاب دیگری مورخ ۱۰۹۱ در زیر قوس ایوان شمالی در مدرسۀ سلیمانیه قرار دارد که به سبب شکل حروف و نحوِ قاب‌بندی، که فاقد ظرافت و نفاستِ کارهای سلطنتی است، به نظر می‌رسد حامی‌ای غیردرباری و چه بسا از مردمِ عادی داشته بود. تا یکصدوشصت سال پس از این، شاهدی از فعالیت ساختمانی در مسجد در دست نداریم. اقدام بعدی، تعمیرات برخی از آسیب‌های حاصل از زلزلۀ ربیع‌الآخر ۱۲۶۰ بوده است. کتیبۀ پیشانی ایوان جنوبی مورخ ۱۲۶۱ شاهدِ این موضوع است.²⁸ تاریخ‌های دیگری که بر کتیبه‌های مسجد جامع عباسی، تا پیش از دورۀ معاصر، آمده شامل ۱۲۸۱ و ۱۲۸۲ بر کتیبۀ ثلث طوماری چهار مناره و ۱۲۴۰ و ۱۲۶۸ بر دو فرمان قاجاری است. از تعداد، گستره و کیفیت مداخلات انجام‌شده در مرمت‌های تاریخی مسجد آگاهی دقیقی نداریم. دانشوران پیشین نشان داده‌اند در بازۀ ۱۲۷۴ تا ۱۳۰۸ نقش پوستۀ گنبد مسجد از اساس تغییر کرده و نقش امروزی قاجاری است.²⁹ در کتیبه‌های وضع موجود مسجد هیچ قرینه‌ای از تاریخ این مداخله باقی نمانده است. همچنین نمی‌دانیم که مداخلات انجام‌شده در ۱۲۶۱ در مسجد جامع عباسی، علاوه بر ایوان جنوبی، چه قسمت‌های دیگری از مسجد را شامل می‌شده است. حتی نمی‌دانیم مداخله در همان ایوان جنوبی چه گستره‌ای داشته است و چه تعداد از قاب‌های کاشی داخل ایوان یا نمای آن از سمت صحن طی این مداخله با کاشی‌هایی جدید جایگزین شده‌اند.

مسجد جامع عباسی مسجدی وسیع است. این مسجد جلوخان مفصلی دارد که با عقب‌نشستن جبهۀ ورودی شامل سردرِ کاشی ‌معرق و مناره‌ها، از لبۀ میدانِ نقش‌ جهان پدید آمده است. بر جبهه‌های جانبی جلوخان، ورودی بازارهای ضلعِ جنوبیِ میدانِ نقشِ جهان دیده می‌شود.³⁰ نفیس‌ترین و ظریف‌ترین کاشی‌های ‌معرق مسجد در سردر واقع است. ورود به جلوخان از جانب میدان با زنجیرهایی محدود می‌شده است که از ورودِ عابران سواره ممانعت می‌کرده است.³¹ امروزه ردِّ این زنجیرها بر دو سنگ ایستاده در دو طرف ورودی جلوخان از سمت میدان برجاست.

صحنِ اصلیِ مسجد مستطیلی است که درازای آن عمود بر محور قبله است. بر میانۀ هر ضلع صحن، ایوانی با نمای کاشی هفت‌رنگ قرار دارد. در پشت ایوان جنوبی، گنبدخانه و گنبدی دوپوش و مرتفع قرار گرفته است که پوش بیرونی آن از کاشی و نقش گیاهی است. پژواک صدای فرد ایستاده در مرکز این گنبدخانه از جاذبه‌های این مسجد برای گردشگران بوده است. در پسِ ایوان‌های شرقی و غربی نیز گنبدخانه‌ای کوچک‌تر قرار دارد. گنبدِ گنبدخانه‌های فرعی ساده و آجری است و از بیرون جلوۀ چندانی ندارد.

گذشته از گنبدخانه‌ها، مسجد شبستان‌های متعدد دارد که تزیینات و کیفیت فضایی هر کدام متفاوت است. در دو سمت گنبدخانۀ جنوبی، شبستانی مرتفع با تزیینات کاشی و ستون‌های سنگی قرار دارد که کتیبه‌های تاریخ‌دارِ آن نشان از ساخت و تزیین این شبستان‌ها هم‌زمان با گنبدخانه دارند. شبستان دیگری در گوشۀ شمال غربی صحن قرار دارد که ازاره‌های آن از سنگ مرمر و دیوارها و سقفِ آن پوشیده از کاشی‌های هفت‌رنگ است. دو کتیبۀ محراب نشان می‌دهد که دست‌کم کاشی‌کاریِ این شبستان محصولِ مداخلات دورۀ شاه سلیمان است. در این شبستان چراغ می‌افروخته‌اند و برای همین تا پیش از دهۀ ۱۳۳۰ش، لایه‌ای از دوده روی کاشی‌های شبستان نشسته بوده و آن را شبستان چراغخانه می‌نامیده‌اند.³² شبستان دیگری در مقابل همین شبستان در گوشۀ شمال شرقی صحن قرار دارد که سقف کوتاهی دارد و کفِ آن از کف صحن قدری پایین‌تر است. جداره‌ها و سقف این شبستان با گچ سفید شده است.

مسجد حجره‌های طلبه‌نشین هم داشته است: حجره‌هایی در طبقۀ بالای جبهۀ شمالی صحن اصلی و حجره‌هایی در جبهۀ شرقی مدرسۀ ناصریه. حجره‌های مدرسۀ ناصریه را در دورۀ ناصرالدین شاه بر مسجد افزوده‌‌اند.³³ اگرچه امروزه به حیاط جنوب ‌غربی مسجد مدرسۀ سلیمانیه می‌گویند، این حیاط حجره ندارد.

در 1310ش، با شکاف برداشتن ایوان مسجد و فروریختن کاشی‌ها در حین ادای نماز جمعه، استفادۀ عبادی و علمی از بنا متوقف شد. پس از این واقعه، به دستور ادارۀ معارف هزینۀ تعمیرات برآورد³⁴ و تعمیرات آن با اعزام آندره گدار*ⁱ، باستان‌شناس فرانسوی، به اصفهان با هدف ارزیابی آسیب‌های مسجد جامع عباسی شروع ‌شد.³⁵ گزارش‌ها نشان می‌دهند که در بین سال‌های 1311ش و 1320ش تعمیراتی چشمگیر مشتمل بر آهن‌کشی و تثبیت ساختار گنبد،³⁶ طاق‌ها، ایوان‌ها و مناره‌ها و نیز تعمیر بخشی از کاشی‌ها به سرپرستی گدار و حسین معارفی*، معمار سنتی اصفهانی، انجام شده است.³⁷ در مرمت و ساخت مجدد کاشی‌های ریخته، دو کارگاه عباس ایلیا و حسین موسوی نقش فعال داشتند.³⁸ طبق گزارش‌های ادارۀ معارف و سپس ادارۀ باستان‌شناسی، تعمیرات سایر بخش‌ها و به خصوص تزیینات کاشی مسجد جامع عباسی تا  1357ش ادامه یافته بود.³⁹ گفته می‌شود در ۱۳۳۹ش، در زمان ریاست لطف‌الله هنرفر* بر اداره باستان‌شناسی، به دستور محمدرضا شاه پهلوی نیم‌گنبد پشت سردر مسجد را، که پوشش آجری داشت، کاشی‌ کرده‌اند.⁴⁰ این کار را حسین معارفی انجام داد. این پوشش تا چندی پیش موجود بود و طی دو دههٔ اخیر برچیده شد. چند سال بعد در ۱۳۴۲ش، محمدرضا شاه مجدداً دستور داد کل بام مسجد را کاشی و مأذنه چوبی را حذف کنند، اما با مداخله کارشناسان و فرح دیبا، همسر او، این دستور عملی نشد.⁴¹ گفتنی است تعمیرات مسجد جامع عباسی در دهه‌های اخیر به سرپرستی افرادی چون باقر آیت‌االله‌زادۀ شیرازی، عبدالله جبل عاملی و حسین آقاجانی* ادامه ‌یافته است⁴² و همچنان در حال اجراست.⁴³ از 1369ش⁴⁴ طرح جدید مرمت کاشی‌های گنبد مسجد آغاز شده و تا به امروز (1404ش)  (زمان نگارش مقاله)، پایان نیافته است.

مسجد جامع عباسی در ۱۳۱۰ش به شمارۀ ۱۰۷ در فهرست آثار ملّی ایران ثبت شد.⁴⁵ همچنین در تاریخ ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۸/ ۹ می ۱۹۷۹ محوطهٔ میدان نقش جهان و بناهای دور آن از جمله مسجد جامع عباسی توسط یونسکو به عنوان میراث جهانی به ثبت رسیدند.⁴⁶

/محمدصادق اکرامى/

منابع

علاوه ‌بر مشاهدات مؤلف و اسناد مذکور در متن موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر ،« برنامۀ مرمت شمارۀ 1764 مسجد امام اصفهان ( گزارش شمارۀ RE1246)»، سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، دفتر فنی استان اصفهان، 1356ش، موجود درمرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

احمدی، حسین، «بررسی پوشش خارجی گنبدهای دورۀ صفویه در اصفهان، پروژه مرمت و بازسازی و تعویض کاشی گنبد مسجد امام اصفهان»، پایان نامۀ کارشناسی ، دانشکدۀ پردیس اصفهان، 1372ش.

ارباب اصفهانی، محمدمهدی بن محمدرضا، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران: امیرکبیر، 1368ش.

اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، چاپ ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1382ش.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علی، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1363-1367ش.

افسر، کرامت الله و موسوی، احمد، پاسداری از آثار باستانی در عصر پهلوی، [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر،[بی تا.].

اکرامی، محمدصادق، « شناخت تغییرات کتیبه های مسجد شیخ لطف الله براساس منابع تصویری»، پایان نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اصفهان، 1397ش.

امبرسز، نیکلاس و ملویل، چارلز پیتر، تاریخ زمین لرزه های ایران، ترجمۀ ابوالحسن رده، تهران: آگاه، 1370ش.

اولئاریوس، آدام، سفرنامۀ آدام اولئاریوس: اصفهان خونین شاه صفی، ترجمۀ حسین کردبچه، تهران: کتاب برای همه، 1369ش.

بشارت، احمدعلی، میراث فرهنگی اصفهان به روایت سید احمدعلی بشارت، به اهتمام مسعود سید بنکدار، اصفهان: نقش مانا، 1401ش.

پازوکی طرودی، ناصر و شادمهر، عبدالکریم، آثار ثبت شدۀ ایران در فهرست آثار ملّی: از 24/6/1310 تا 24/6/1384، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1384ش.

جابری انصاری، محمدحسن، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1378ش.

جبل عاملی، عبدالله،« گزارش تعمیرات کاشی کاری های مسجد امام( مسجد شاه سابق) از اول مهر سال 1358 تا آخر همین سال( گزارش شمارۀ RE1115-29)»، سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، دفتر فنی استان اصفهان،1358ش، موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

جبل عاملی، عبدالله، « مسجد امام( اصفهان) ( گزارش شمارۀ RE1116-4)»، سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، دفتر فنی استان اصفهان، 1359ش، موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

جبل عاملی، عبدالله و آقاجانی اصفهانی، حسین، « برنامۀ مرمت بنای تاریخی مسجد امام واقع در میدان نقش جهان( گزارش شمارۀRE1247)»، سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، دفتر فنی استان اصفهان، 1360ش، موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

جناب اصفهانی، علی، آثار و ابنیۀ تاریخی اصفهان، تدوین و تصحیح رضوان پورعصار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1386ش.

جُنابدی، میرزابیگ بن حسن، روضة الصفویه، چاپ غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1378ش.

خاتون آبادی، عبدالحسین بن محمدباقر، وقایع السنین و الاعوام، یا، گزارشهای سالیانه از ابتدای خلقت تا سال 1195هجری، چاپ باقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352ش.

خوزانی اصفهانی، فضلی، افضل التواریخ، ج3، چاپ کیومرث قرقلو، [کیمبریج]: گیب، 2015.

دلاواله، پیترو، سفرنامه ی پیترو دلاواله، ترجمۀ محمود بهفروزی، تهران: نشر قطره، 1380ش.

رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملّی اصفهان، تهران: انجمن اثار ملّی، 1352ش.

سلطانی، سینا و قاسمی، لیلا، « نامه ای از زبان یک معمار: آگاهی های تازه دربارۀ استاد علی اکبر اصفهانی»، گلستان هنر، ش23، بهار و تابستان 1400.

سید بنکدار، مسعود، تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی شهر اصفهان در دورۀ پهلوی اول، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1398ش.

سیلوا ای فیگوئروآ، گارسیا د، سفرنامۀ دن گارسیا د سیلوا فیگوئروآ، سفیر اسپانیا در دربار شاه عباس اول، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو، 1363ش.

شاردن، ژان، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، 1372-1375ش.

شاملو، ولی قلی بن داوودقلی، قصص الخاقانی، چاپ حسن سادات ناصری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371-1374ش.

شاه عباس: مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشتهای تفصیلی، چاپ عبدالحسن نوائی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1353ش.

صحراگرد، مهدی، شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه های مسجد گوهرشاد، مشهد: مؤسسۀ آفرینش های هنری، 1392ش.

قوچانی، عبدالله، « هدیۀ شاه صفی به معمار مسجدشاه اصفهان »، اثر، ش35، پاییز 1381.

کارنامۀ بزرگان ایران، ]تهران[: ادارۀ کل انتشارات و رادیو،[1340ش].

کریمی، خاطره، « گزارش تعمیرات مسجد امام از سال 1356 تا 1388»،[بی تا.]، موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

« گزارش فعالیتهای دفتر فنی سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران 2536»، سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران، دفتر فنی استان اصفهان، 1356ش، موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

« لیست اقدامات انجام یافته و یا در دست انجام توسط پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری شهر تاریخی اصفهان از آغاز شکل گیری( اردیبهشت 1386) تا زمستان 1390»، 1390ش، موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

مشکوتی، « بمناسبت اتمام تعمیر سر درب و جلوخان مسجدشاه اصفهان»، تعلیم و تربیت، سال 8، ش3و4، خرداد و تیر 1317.

مصطفوی، محمدتقی، مجموعۀ مقالات در زمینۀ باستان شناسی، گردآوری مهدی صدری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381-1398ش.

مک چسنی، رابرت دی، « چهار منبع دربارۀ ساخته های شاه عباس در اصفهان»، ترجمۀ مهرداد قیومی بیدهندی، گلستان هنر، ش6، زمستان 1385.

منتظر، احمد ، جبل عاملی، عبدالله، و اباذری، ایرج، « گزارش فعالیت های ادارۀ کل میراث فرهنگی استان اصفهان( گزارش شمارۀ RE6300-1)»، 1377ش، موجود در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

منجّم یزدی، جلال الدین محمد،  تاریخ عباسی، یا، روزنامۀ ملا جلال، چاپ سیف الله وحیدنیا، تهران: وحید، 1366ش.

نورصادقی، حسین، اصفهان، تهران: شرکت مطبوعات، 1316ش.

نیکزاد امیرحسینی، کریم، تاریخچۀ ابنیۀ تاریخی اصفهان، اصفهان: چاپخانۀ داد، 1335ش.

واله داغستانی، علیقلی بن محمدعلی، تذکرۀ ریاض الشعرا، چاپ ابوالقاسم رادفر و گیتا اشیدری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1391ش.

وحید قزوینی، محمدطاهر بن حسین، تاریخ جهان آرای عباسی، چاپ سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383ش.

ورجاوند، پرویز، « نگاهی به پیشینۀ تعمیر برخی از بناهای تاریخی اصفهان: یادی از شادروان استاد معارفی معمار بناهای تاریخی»، هنر و مردم، ش175،اردیبهشت 1356ش.

هاکس، مریت، ایران: افسانه و واقعیت، خاطرات سفر به ایران، ترجمۀ محمدحسین نظری نژاد، محمدتقی اکبری و احمد نمایی، مشهد: آستان قدس رضوی، 1371ش.

هنرفر، لطف الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی، 1350ش.

Godard, André, “Iṣfahān”, in Athār-e Irān: annales du service archéologique de ľĪrān, vol.2, Haarlem, Netherlands: Jon.Enschedé en Zonen,1937.

“Meidan Emam, Esfahan”, Unesco, 2025. Retrieved Nov.9,2025, from https://whc.unesco.org/en/list/115/documents.

1. André Godard[↩]

1. عبارت «أمر ببناء هذا المسجد الجامع» در ابتدای کتیبهٔ کمربندی سردر مسجد.[↩]
2. کتیبهٔ کمربندی سردر مدرسهٔ سلیمانیه در وضع موجود، با این عبارت آغاز می‌شود: «بنی هذا الجامع الکبیر الاعظم الشاهی العباسی الصفوی».[↩]
3. اسکندر منشی، ج3، ص 711؛ خاتون آبادی، ص 507؛ واله داغستانی،ج1،ص 278؛ وحید قزوینی،ص 179.[↩]
4. خوزانی اصفهانی، ج3، بخش 2، ص 617.[↩]
5. خاتون آبادی، ص510.[↩]
6. همان، ص 506.[↩]
7. اولئاریوس، ج2، ص 608.[↩]
8. با توجه به نام‌های تاریخی بنا و اینکه این بنا مسجد جامعی است که شاه عباس ساخته است، نام «مسجد جامع عباسی» به جای «مسجد شاه عباس» پیشنهاد می‌شود؛ چه اینکه در متون صفوی نیز کاربرد مورد نخست دیده می‌شود، اما در مورد حالت دوم سابقه‌ای برای آن یافت نشده است.[↩]
9. اعتماد السلطنه،ج۲، ص905؛ مشکوتی، ص46.[↩]
10. کارنامۀ بزرگان ایران، ص 204.[↩]
11. نیز نگاه کنید به: بخش فرهنگی جامع عباسی*، مسجد[↩]
12. نگاه کنید به: “Meidan Emam, Esfahan”,2025.[↩]
13. ارباب اصفهانی، ص 178؛ جناب اصفهانی، ص 61–62.[↩]
14. جُنابَدی، ص۷۵۹.[↩]
15. خاتون‌آبادی، ص۵۰۱؛ شاملو، ص۱۹۸.[↩]
16. منجّم یزدی، ص412؛ خوزانی اصفهانی، ج3، بخش 2، ص 618؛ مک‌چسنی، ص64.[↩]
17. خاتون‌آبادی، ص۵۰۱.[↩]
18. شاردن، ج۴، ص ۱۴۳۵.[↩]
19. دلاواله، ص ۴۷۴؛ سیلوا ای فیگوئرآ، ص۲۰۹.[↩]
20. شاردن، ج۴، ص1436.[↩]
21. اسکندر منشی، ج2، ص831.[↩]
22. خوزانی اصفهانی، ج3، بخش2، ص617. یکی از عنوان‌های او «سرکار عمارات خاصهٔ شریفه صفاهان» بوده و از جانب شاه عباس مشرف و ناظر ساخت‌وسازهای پرشمار دیگری شده بوده است، مانند ساخت سد کوهرنگ، کلیسای ارامنه در پشت باغ زرشک، تعمیرات در حرم حضرت علی علیه‌السلام در نجف؛ اسکندر منشی، ج3، ص950؛ شاه عباس: مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخى، ص 288–289؛ خوزانی اصفهانی، ج3، بخش 2، ص866.[↩]
23. منجّم یزدی، ص412؛ قوچانی، ص229. از استاد علی‌اکبر اصفهانی به غیر نامی که در کتیبه آمده است شواهد بسیار کمی در دست است؛ برای شواهد تاریخی دیگر از سرگذشت او نگاه کنید به: سلطانی و قاسمی، ص5-18.[↩]
24. برای نمونه نگاه کنید به: جفت‌قابِ نقش گیاهیِ رو‌به‌روی هم در سردر و جفت‌قاب “ناد علی” در ایوان شمالی.[↩]
25. منجّم یزدی، ص412؛ قوچانی، ص222-230.[↩]
26. نام شجاع بر یک جفت لوح ترنجی‌شکل در سردر مدرسهٔ سلیمانیه با متن «عمل فقیر شجاع ابن مرحوم/ استاد قاسم بنا اصفهانی» آمده است.[↩]
27. صحراگرد، ص36، 101.[↩]
28. امبرسز و ملویل، ص ۱۸۸؛p. 115   .Godard,[↩]
29. اکرامی، ص 5.[↩]
30. این صورت از جلوخان و ترکیب با دو راسته بازار را در سایر بناهای دورهٔ صفویه نیز می‌توانیم ببینیم؛ برای نمونه نگاه کنید به: کاروانسرای مهیار، از دورهٔ شاه سلیمان صفوی به شمارهٔ ثبت ۳۵۴ در فهرست آثار ملی( پازوکی طرودی و شادمهر، ص 71).[↩]
31. شاردن، ج۴، ص ۱۴۳۱؛ همچنین نگاه کنید به: عکس‌های ۱۰ از آلبوم ۱۹۹ کاخ گلستان و عکس هولتسر به شمارهٔ 734 محفوظ در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.[↩]
32. تمیز کردن روی سطح کاشی‌های شبستان در دههٔ ۱۳۳۰ش آغاز شده است؛ نیکزاد امیرحسینی، ص 104؛ جابری انصاری، ص126.[↩]
33. جابری انصاری، ص 126؛ جناب اصفهانی، ص61–62؛ نورصادقی، ص117؛ در عکس ۳۴ از آلبوم ۸۹۴ کاخ گلستان افراد و طلبه‌هایی را می‌توان در ایوانچه‌های طبقهٔ دوم در جبههٔ شمالی صحن، در کنار درهای باز غرفه‌هایشان دید؛ نیز نگاه کنید به: بخش فرهنگی‌ و اجتماعی مقاله.[↩]
34. «ایوان مسجد شاه شکست»، اخگر، سال 4، ش717، 28 بهمن 1310.[↩]
35. در این باره نگاه کنید به: «موسیو گدار و شکست ایوان مسجد شاه» ، اخگر، سال 4، ش725، 19 اسفند 1309؛ دربارۀ شروع تعمیرات و تأمین هزینه نگاه کنید به: «تعمیر مسجد شاه با هزینۀ بلدیه»،  اخگر، سال 5، ش792، 1 آبان 1311.[↩]
36. مصطفوی ، ج۱، ص595 ، ج۲، ص655؛ نیز نگاه کنید به: سید بنکدار، ص134، به نقل از سالنامۀ معارف، 1313-1314؛ همچنین مریت هاکس در سفرنامۀ خود(ص 52) به عملیات تعویض و تعمیر کاشی‌های گنبد مسجد جامع عباسی و استفاده از کاشی‌های قدیم در کنار کاشی‌های جدید اشاره کرده است.[↩]
37. نیکزاد امیرحسینی، ص110؛ هنرفر، ص453؛ سید بنکدار، ص۱۱۲، 134 – 135؛ مصطفوی، ج۲، ص666.[↩]
38. بشارت، ص۹۴.[↩]
39. عنوان تعدادی از این گزارش‌ها مانند « گزارش انیستیتو خاورمیانه و خاور دور زیر نظر وزیر امور خارجۀ ایتالیا برای مسائل حفظ و نگهداری و تعمیر و ارزش دادن چند بنای تاریخی ایران » به شمارۀ RE1055 و «‌برنامه مرمت شماره ۱۷۶۴» به شمارۀ RE1246 در وبگاه مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی  و  برای مشاهدۀ متن گزارش‌های «‌گزارش تعمیرات مسجد امام از سال 1356تا ‌1388» و  «‌گزارش فعالیت‌های دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، 2536/ ۱۳۵۶ش» به مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری  استان اصفهان مراجعه شود. گزارش بخشی از این تعمیرات به صورت مشاهدات شخصی کارمندان و مدیران اداره باستان‌شناسی ثبت شده است؛ برای نمونه نگاه کنید به: نیکزاد امیرحسینی، ص106-114؛ رفیعی مهرآبادی، ص 474-476؛  افسر و موسوی ، ص161؛ ورجاوند، ص 2-16.[↩]
40. بشارت، ص ۱۳۷ – ۱۳۸.[↩]
41. همان، ص ۱۳۸.[↩]
42. بر اساس گزارش‌های  ادارۀ میراث فرهنگی استان اصفهان؛ برای نمونه نگاه کنید به: جبل عاملی و آقاجانی اصفهانی، «‌برنامۀ مرمت بنای تاریخی مسجد امام واقع در میدان نقش جهان»، به شمارۀ RE1247 و جبل عاملی، «مسجد امام (اصفهان)»، به شمارۀ RE1116-4 و آیت الله زاده شیرازی،«برنامه مرمت شمارۀ 1764 مسجد امام اصفهان»، به شمارۀ RE1246 که در وبگاه مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی قابل دسترسی است.[↩]
43. برای این موضوع نگاه کنید به‌: گزارش  «لیست اقدامات انجام‌یافته و یا در دست انجام توسط پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری شهر تاریخی اصفهان از آغاز شکل‌گیری (اردیبهشت 1386) تا زمستان 1390» که متن آن در مرکز اسناد و کتابخانۀ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان قابل دسترسی است.[↩]
44. احمدی، ص123.[↩]
45. پازوکى طرودی و شادمهر، ص 69.[↩]
46. .Meidan Emam, Esfahan”,2025“[↩]