نخودکی اصفهانی، حسنعلی

نُخُودَکی اصفهانی، حسنعلی، عالم و عارف امامیِ اصفهانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری (1241ش-1321ش).

او در 1279ق/1241ش در اصفهان به دنیا آمد. اواخر عمر در نخودک، روستایی نزدیک مشهد، زندگی می‌کرد؛ به همین سبب به نخودکی مشهور شد.¹ پدر حسنعلی، علی­‌اکبر مقدادی، از کاسبان اصفهان و متصف به زهد و پارسایی² بود و از مریدان محمدصادق تخت پولادی* (متوفی 1290)، از مشایخ طریقت چَشتیه و مشهور به استجابت دعا و اهل کرامت.³ پدرش حسنعلی را نزد مرشد خود برد و از او خواست تربیت و مراقبت از پسر را بر عهده بگیرد. نخودکی از هفت‌سالگی تا یازده‌سالگی زیر نظر تخت پولادی به ریاضت‌های شرعی مشغول بود⁴ و پس از درگذشت او، سه سال دیگر نیز به ریاضت پرداخت؛ چنان‌که شب‌ها تا صبح بیدار می­‌ماند و هر روز روزه می­‌گرفت. سپس برای بهره‌مند شدن از محضر سید جعفر حسینی قزوینی که ظاهراً مجذوب سالک بود، به قُمشِه* (شهرضا*) رفت.⁵

نخودکی علاوه‌بر ریاضت و تهذیب نفس، به تحصیل علوم دینی می‌پرداخت. در نوجوانی، مقداری از علوم مقدماتی را از پدرش آموخت. سپس منطق، حکمت، فقه و اصول را نزد استادان مشهور حوزۀ علمیۀ اصفهان، مانند جهانگیرخان قشقایی* و آخوند ملامحمد کاشی*، فراگرفت. همچنین تفسیر قرآن را نزد سید سینا، فرزند سید جعفر کشفی، آموخت.⁶

نخودکی  در 1303ق به مشهد رفت و حدود یک سال در یکی از حجره‌های فوقانی صحن عتیق حرم امام رضا علیه‌السلام مشغول ریاضت شد. پس‌ از مدتی، نخودکی به اصفهان بازگشت و در 1304 به نجف رفت و تا 1311/1272ش در کلاس‌های درس خارج فقه و اصول استادان حوزۀ علمیۀ نجف، مانند میرزا حبیب­‌الله رشتی، سید محمد فشارکی اصفهانی، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، محمدحسن مامقانی و ملااسماعیل قره‌باغی، شرکت کرد.⁷ در همین شهر با سید مرتضی کشمیری، عالم و زاهد مشهور، ملاقات کرد و در تهذیب نفس از راهنمایی‌های او بهره‌مند شد.⁸

نخودکی به مشهد بازگشت و تا سال 1314/1275ش در کنار ریاضت‌های شرعی، از درس استادانی مانند محمدعلی خراسانی (مشهور به حاجی فاضل)، سید علی حائری یزدی، حاج آقا حسین قمی و عبدالرحمن مدرس بهره برد.⁹ سال 1319 به شیراز رفت و کتاب قانون را نزد میرزا جعفر طبیب مطالعه کرد.¹⁰ رمضان همان سال، از راه دریا برای انجام حج عازم مکه شد.¹¹ سال 1329/1290ش پس از چند سال اقامت در اصفهان، به مشهد بازگشت و تا پایان عمر مجاور حرم امام هشتم شیعیان بود.¹²

نخودکی اصفهانی بیشتر اوقاتش را به عبادت، ریاضت، اعتکاف و زیارت قبور مشایخ تصوف، مانند ابوعلی فارمَذی، محمد کارَندِهی (مشهور به پیر پالان­دوز) و محمد مؤمن، ­گذراند. گاهی ساعت‌ها مشغول خواندن اذکار، ادعیه و نمازهای مستحبی بود. البته بخشی از زمانش را به تدریس اختصاص داده بود و کتاب‌هایی مانند شرح لمعه، معالم‌­الدین و خلاصة الحساب را آموزش می­‌داد و در علوم غریبه نیز شاگردانی داشت.¹³ پاسخگویی به حاجتمندان و توصیۀ دعا و دوا به گرفتاران و بیماران از دیگر اشتغالات او بود.¹⁴در این دوره از حیاتش، نخودکی اصفهانی را با نام «حاج شیخ» می‌شناختند؛ این لقب منحصر به او بود.¹⁵ گفته شده او با لقب طریقتی «بنده­‌علی» شیخ یا قطب طریقت چَشتیه بود ولی ظاهراً کسی را به این طریقت دعوت نکرده است.¹⁶ همچنین در مشهد به دراویش خاکساریه علاقه­ داشت و بیشتر شب­های جمعه به تکیۀ گنبد سبز، محل اجتماع خاکساریان، می­رفت و با آنها معاشرت می­‌کرد.¹⁷

نخودکی اصفهانی در برخی نامه­‌هایش اشاره کرده است که درحال‌حاضر عارفی کامل و استادی توانا برای دستگیری از سالکان وجود ندارد. خودش نیز با اقرار به نقائص‌اش، توصیه‌هایی به طالبان می‌کرد و پیشنهاد می‌داد تا یافتن عارفی کامل بر آنها مداومت کنند.¹⁸ اساس دستورات سلوکی نخودکی اهتمام فراوان به رعایت دستورات شرع و توجه به اعمالی مانند بیداری در سحرگاه، حلال‌­خوری، برپایی نمازهای واجب در اول وقت با حضور قلب تمام بود.¹⁹ تصوف، از نظر او، طریق وصول الی الله بود و اعتقاد داشت تصوف مخصوص ‌اسلام نیست و در همۀ ادیان وجود دارد ولی صورت کامل آن در اسلام به ظهور رسیده است. در نظر او، ظاهر تصوف شریعت اسلام و باطن آن اتصال به ولایت علی­ بن ابی‌طالب و جانشینان وی علیهم‌السلام است؛ بنابراین «قطب» باید رشتۀ اجازه­‌اش به ایشان متصل شود تا شایستگی راهنمایی طالبان را داشته باشد، در غیر این صورت، از اسلام و تصوف دور است، اگرچه ظاهر اعمالش با شرع نبوی مطابقت داشته باشد.²⁰

نخودکی اصفهانی 17 شعبان 1361/8 شهریور 1321 درگذشت و در صحن عتیق حرم امام رضا علیه‌السلام به خاک سپرده شد.²¹ حکایت‌­های شگفت‌انگیز و کرامت­‌های زیادی از او نقل شده است.²² از میان مریدان و شاگردان او، می‌توان به چند شخصیت ممتاز اشاره کرد: علی مقدادی اصفهانی (فرزندش)، عبدالنبی خراسانی، ذبیح­‌الله امیر شهیدی، محمدحسین خراسانی، محمود حلبی، محمدعلی روشن، محمد احمدآبادی (مشهور به طبیب‌­زاده)، سید علی رضوی و ابوالحسن حافظیان.²³ سید شهاب­الدین مرعشی نجفی و شیخ غلامرضا عرفانیان یزدی نیز از او اجازۀ نقل حدیث داشتند.²⁴

آثار نخودکی اصفهانی را فرزندش، مقدادی اصفهانی، در کتابی به نام نشان از بی‌نشان‌ها در دو مجلد منتشر کرده که دارای بخش‌های مختلفی است: تعلیقه­‌ای بر کتاب تذکرة المتقین اثر محمد بهاری همدانی، نامه­‌هایی به برخی مریدان، تقریر پاره‌­ای از مجالس وی و رساله‌­هایی با موضوعات عرفانی و اخلاقی مانند توحید، ولایت و محبت اهل بیت علیهم‌السلام، عشق و محبت، زهد و پارسایی، حقوق مسلمانان بر یکدیگر، دعا و شرایط استجابت آن و اخلاص.‌²⁵ نخودکی در 1315ش کتاب ارشاد البیان یا بیان الارشاد منسوب به عطار نیشابوری و سال بعد اسرار نامۀ عطار را در تهران منتشر کرد. همچنین کتاب ترجمة الصلاة اثر ملا محسن فیض کاشانی را همراه تأویلاتی از خودش دربارۀ نماز تدوین کرد.²⁶ حسنعلی نخودکی طبع شعر نیز داشت و ابیاتی هم از او نقل شده است.²⁷

/شهرام صحرائی/

منابع

آشتیانی،جلال‌­الدین، در حکمت و معرفت: مجموعۀ مقاله­‌ها و مصاحبه‌­های حکمی معرفتی استاد سید جلال‌الدین آشتیانی(ره)، به کوشش حسن جمشیدی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، 1385ش.

آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة،چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت: دارالاضواء، 1403/1983.

ابطحی، حسن، پرواز روح، قم: نشر حاذق، 1376ش.

ابن بابویه، فضائل الاشهر الثلاثة، چاپ غلامرضا عرفانیان، بیروت: دارالمحجة البیضاء،1412/1992.

امامی خوئی، محمدامین، مرآة الشرق: موسوعة تراجم اعلام الشیعة الامامیة فی القرنی الثالث عشر و الرابع عشر، چاپ علی صدرائی خوئی، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1385ش.

امینی، محمدهادی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، [نجف: بی نا.]، 1413/1992.

بلاغی، عبدالحجت، کتاب مقالات الحنفاء فی مقامات شمس العرفاء ، تهران: چاپخانۀ مظاهری، 1327ش.

حافظیان، ابوالحسن، شرح و تفسیر لوح محفوظ، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،  1375ش.

حجت هاشمی خراسانی، علی، کتاب مرآة الحجة: ترجمۀ زندگانی حجت هاشمی خراسانی، مشهد: چاپخانۀ خراسان، 1400.

شریف رازی، محمد، گنجینۀ دانشمندان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352- 1370ش.

عُمَری، علی ­بن محمد، المجدی فی انساب الطالبیین، چاپ احمد مهدوی دامغانی، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی،1409.

کوفی اهوازی، حسین­ بن سعید، الزهد، چاپ غلامرضا عرفانیان، قم: مطبعة العلمیة، 1399.

مدرس، عبدالرحمان بن نصرالله، تاریخ علماء خراسان، چاپ محمدباقر ساعدی خراسانی، مشهد: دیانت، 1341ش.

مدرس گیلانی، مرتضی، منتخب معجم الحکماء، چاپ منوچهر صدوقی­سها، تهران: موسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، 1384ش.

مدرسی چهاردهی، نورالدین، سلسله­‌های صوفیۀ ایران، [تهران]: بتونک، 1360ش.

مرعشی، محمود، المسلسلات فی الاجازات، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1416.

مهدوی، مصلح­‌الدین، تذکرة القبور،یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی، 1348ش.

نخودکی اصفهانی، حسنعلی، نشان از بی‌نشانها: شرح حال و کرامات و مقالات و طریقۀ سیر و سلوک عرفانی عارف ربانی و مقتدای اهل نظر مرحوم حاج شیخ حسنعلی اصفهانی، تألیف علی مقدادی اصفهانی، تهران: جمهوری،1380ش.

همایی، جلال­‌الدین، تاریخ اصفهان: مجلد ابنیه و عمارات، فصل تکایا و مقابر، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما، 1381ش.

1. نخودکی اصفهانی، ج‌1، ص14 – 15، ص80 – 81، پانویس 1؛ آشتیانی، ص‌136.[↩]
2. امامی خوئی، ج‌2، ص‌965؛ نخودکی اصفهانی، ج‌1، ص14؛ مقایسه کنید با:  شریف رازی، ج‌7، ص‌111؛ مرعشی، ج‌2، ص‌307؛ امینی، ج‌3، ص‌1228، که از پدر نخودکی با عنوان آخوند و ملا یاد کرده‌­اند.[↩]
3. نخودکی اصفهانی، ج1، ص14؛ همایی، ص‌121؛ مدرسی چهاردهی، ص‌182؛ مقایسه کنید با:  مدرسی چهاردهی، همانجا، که به‌جای محمدصادق تخت پولادی، محمدصادق اصفهانی رنگرز نوشته است.[↩]
4. نگاه کنید به: نخودکی اصفهانی، ج ‌1، ص 15 -16.[↩]
5. نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 15 -16، 18؛ شریف رازی، ج ‌7، ص‌ 112؛ مقایسه کنید با:  مهدوی، ص‌ 184، که نخودکی را از مریدان محمدجواد سرجوئی بیدآبادی دانسته است؛ نیز مقایسه کنید با:  بلاغی، ص‌217، که او را از مریدان عارفی به نام رستم از سلسلۀ نعمت‌اللهی خوانده است.[↩]
6. نگاه کنید به: امامی خوئی،ج2، ص965؛ نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 16 -17؛ شریف رازی، ج 7، ص 111؛ مرعشی، ج2، ص307.[↩]
7. نگاه کنید به: نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 17، 20 -21؛ امینی، ج3، ص1228؛ مرعشی، ج2، ص307.[↩]
8. نگاه کنید به: نخودکی اصفهانی، ج‌1، ص‌17.[↩]
9. نگاه کنید به: همان، ج 1، ص 17 – 18، ج 2، ص 37.[↩]
10. نگاه کنید به: همان، ج 1، ص 22 -23.[↩]
11. نگاه کنید به: همان، ج 1، ص 23، 102 – 103.[↩]
12. نگاه کنید به: همان، ج 1، ص 23 -24.[↩]
13. نگاه کنید به: ابطحی، ص‌243 -244.[↩]
14. نگاه کنید به: مدرس، ص 252 -253؛ شریف رازی، ج 7، ص 112 -113؛ نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 24 – 25، 28؛ آشتیانی، ص 136؛ مرعشی، ج2، ص307.[↩]
15. نگاه کنید به: عُمَری، ص 93، پانویس.[↩]
16. نگاه کنید به: مدرسی چهاردهی، ص 182؛ آشتیانی، ص 137؛ مقایسه کنید با:  بلاغی، ص217، که بنا به نقلی او را از فقرای ذهبیه دانسته است.[↩]
17. مدرسی چهاردهی، ص182؛ نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 25.[↩]
18. نگاه کنید به: نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 134، 137، 139 – 140، 142، 144 ـ 146، 153.[↩]
19. برای نمونه نگاه کنید به: همان، ج 1، ص 141، 145، 147 – 148.[↩]
20. همان، ج1،ص256ـ266.[↩]
21. نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 34 -35؛ شریف رازی، ج 7، ص 112؛ امینی، ج 3، ص 1228 -1229؛ مقایسه کنید با:  بلاغی، ص 217، که به اشتباه درگذشت وی را 1365 نوشته است.[↩]
22. مدرس، ص252-253؛ امینی، ج 3، ص 1229؛ آشتیانی، ص 137؛حجت هاشمی خراسانی، ص 11؛ برای نمونه نگاه کنید به:نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 49 به بعد.[↩]
23. نگاه کنید به: بلاغی، ص 217، 220- 221؛ نخودکی اصفهانی، ج 1، ص 107؛ ابن‌بابویه، مقدمۀ عرفانیان، ص 150؛ حجت هاشمی خراسانی، ص 3، 11، 33؛ مدرس گیلانی، حاشیۀ صدوقی­سها، ص 25 -26.[↩]
24. نگاه کنید به: حافظیان، مقدمۀ حکیمی، ص 13؛ ابطحی، ص 243 – 244؛ کوفی اهوازی، مقدمۀ عرفانیان، ص 42؛ مرعشی، ج2،ص 307.[↩]
25. نگاه کنید به: نخودکی اصفهانی، ج‌1، ص‌117ـ166، 168ـ 493، 504ـ 593.[↩]
26. آقابزرگ طهرانی، ج 9، قسم 3، ص730 ،  ج 11، ص 57؛ مدرس، ص252-253؛ مهدوی،ص184؛ مقایسه کنید با:  مدرسی چهاردهی، ص 183، که گفته است نخودکی منطق الطیر را با حذف منقبت‌های خلفای سه‌گانه به چاپ رساند؛ مقایسه کنید با:  امینی، ج 3، ص 1229؛ مرعشی، ج2، ص307 ،که به اشتباه ترجمۀ کتاب الصلاة را به نخودکی نسبت داده­‌اند.[↩]
27. برای نمونۀ شعر وی نگاه کنید به: حجت هاشمی خراسانی، ص 11؛ نخودکی اصفهانی، ج 2، ص 186.[↩]