مجلسی اصفهانی، میرزا محمدتقی

مجلسی اصفهانی، محمدتقی، مرجع تقلید و فقیه در قرن چهاردهم و پانزدهم، از نوادگان دختری علّامه مجلسی.

نَسَب او از طرف مادری به محمدتقی مجلسی* (متوفی 1070) و از طرف مادر پدری به محمدباقر مجلسی* (متوفی 1110) می‌رسد.¹ جد اعلای او، محمدتقی تاجر عباس‌آبادی، تاجری معروف، جواهرفروش و واقف مدرسۀ علمیه شمس‌آباد، در خیابان شیخ بهایی* اصفهان، بود² و به ثروت و ذکاوت شهرت داشت. حکایاتی خواندنی از بخشش و سخاوت او نقل شده‌ است.³ پدربزرگش، میرزا آقا، و پدرش، محمدحسن، هر دو در اصفهان به دنیا آمدند. پدرش کاسبی متدیّن، اهل تهجّد و نماز شب و مادرش معلم قرآن بود و از سادات. محمدتقی مادرش را در هفت‌سالگی و پدرش را در بیست‌ودوسالگی از دست داد. هر دوی آنها در تخت فولاد* اصفهان دفن شده‌اند.⁴

مجلسی در 1308ش در محلّۀ عباس‌آباد* اصفهان به‌ دنیا آمد⁵ و تا پایان دورۀ متوسطه همان‌جا تحصیل کرد. سپس در سال 1323ش برای فراگیریِ علوم دینی وارد مدرسۀ صدر بازار* شد.⁶ دروس مقدماتی حوزه را نزد ابراهیم امینی نجف‌آبادی* (متوفی 1399ش)⁷ و ادبیات عرب و دروس فقه و اصول را در مرحلۀ «سطح» از دیگر علمای اصفهان، ازجمله علی‌اصغر بَرزانی (متوفی ۱۳۵4ش)، علی قدیری کَفرانی (متوفی 1365ش)، محمدحسن عالم نجف‌آبادی (متوفی 1343ش)، محمدرضا جَرقویه حسین‌آبادی (متوفی 1331ش) و محمدعلی معلم حبیب‌آبادی* فراگرفت.⁸ همچنین علم هیئت را از مجدالدین نجفی معروف به مجدالعلما (متوفی 1362ش) و شرح منظومۀ ملاهادی سبزواری را از محمدحسین مِشکی، معروف به مقدس، (متوفی 1345ش) آموخت⁹ و در حدود سال 1329ش، به قم مهاجرت کرد. در آن‌جا دروس «خارج» فقه و اصول را از سید‌حسین طباطبائی بروجردی (متوفی ۱۳۴۰ش)، سیدمحمد حجّت کوهکَمَری (متوفی 1331ش) و محمدتقی خوانساری (متوفی 1331ش) فراگرفت. در حدود سال‌‌های 1332 تا 1340ش به حوزۀ نجف رفت و در درس‌­های فقه و اصول حسین حمامی (متوفی 1338ش)، عبدالهادی شیرازی (متوفی 1341ش)، سید محسن حکیم (متوفی 1349ش)، سید ابوالقاسم خوئی (متوفی 1371ش)، علی علامه فانی (متوفی 1368ش) و میرزا هاشم آملی (متوفی 1371ش) شرکت کرد.¹⁰ میرزا هاشم آملی اجتهاد مجلسی اصفهانی را تأیید کرد و در سال 1339ش بر کتابش، منتهی الافکار، تقریظ نوشت.¹¹ مجلسی مدت کوتاهی نیز در درس فقه حسین حِلّی (متوفی 1353ش) و سید‌محمود هاشمی شاهرودی (متوفی 1353ش) حضور یافت.¹² برخی مجلسی را در زمرۀ شاگردان امام خمینی (متوفی 1368ش)، روح‌الله کمال‌وند (متوفی 1343ش)، محمد صدوقی یزدی (متوفی 1361ش)، سید حسین خادمی* (متوفی 1363ش) و عبدالحسین طیب اصفهانی* (متوفی 1370ش) ذکر کرده‌اند.¹³ ازجمله هم‌بحثان وی در ادبیات و حکمت در اصفهان اسدالله جوادی گورتانی و در نجف، حسن صافی اصفهانی* (متوفی1374ش)، محمدتقی جعفری (متوفی 1377ش)، محمدحسن اصطهباناتی (متوفی 1399ش)¹⁴ و حسین راستی کاشانی (متوفی 1396ش) بودند.¹⁵

مجلسی در 1340ش، پس از بازگشت به ایران، به دعوت روح‌الله کمالوند، عالم بزرگ دینی خرم‌آباد، به آن شهر رفت و مشغول تدریس علوم دینی شد. سپس در 1348ش به قم نقل‌مکان کرد و دوازده سال در آن شهر به تدریس درس‌های «خارج» فقه و اصول اشتغال داشت. مجلسی در 1361ش به اصفهان بازگشت و در مدرسۀ صدر بازار تدریس کرد.¹⁶ برخی از مشهورترین شاگردان او عبارت‌اند از: محمدجواد ذهنی تهرانی (متوفی 1381ش)،¹⁷ محمد شاه­رجبیان گرگابی (متوفی 1391ش)، احمد بهشتی‌نژاد، ابراهیم کلاهدوزان،¹⁸ مصطفی مهدوی متخلص به نحوی،¹⁹ باقر فخّار دیزیچه، حامد ناجی اصفهانی،²⁰ عباس‌علی معینی کربکندی (متوفی 1399ش)، عباس مصباح دستگردی (متوفی 1366ش)،²¹ سید نورالدین موحد محمدی،²² شیخ کریم بهشتی سینی²³ و شیخ اصغر صالحی تبار.²⁴ همچنین هادی نجفی (در 1392ش/1434ق) از مجلسی اجازۀ اجتهاد و نقل روایت²⁵ و عبدالستار حسنی بغدادی (متوفی 1392ش)²⁶ از مجلسی اجازۀ نقل روایت گرفتند.

مجلسی پس از درگذشت استادش، سید ابوالقاسم خوئی، مرجع تقلید شد و در 1375ش، رسالۀ عملیۀ خود را منتشر کرد.²⁷ وی در درس‌های خود از سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، تجلیل می‌کرد²⁸ و نظر او را در تعیین عید فطر کافی می‌دانست.²⁹ مجلسی از میان معاصران به آرا و دیدگاه‌های فقهی و اصولی سید محمد روحانی، سید علی سیستانی، حسینعلی منتظری* و حسن صافی اصفهانی توجه خاصی داشت.³⁰

حسین خادمی، رئیس وقت حوزۀ علمیۀ اصفهان، محمدتقی مجلسی را «مجلسی ثالث» می‌نامید.³¹ وی در میان کسانی که او را می‌شناختند، فقیهی برجسته، باهوش و با دقت ذهنی بالا شناخته می‌شد که سجایای اخلاقی نیکو داشت و پرهیزکار، ساده‌زیست و متواضع بود. برای رسیدگی به مشکلات مردم تلاش فراوانی می‌کرد.³² ابراهیم کلاهدوزان تک‌نگاری‌‌ای در شرح‌حال محمدتقی مجلسی با عنوان تندیس تواضع تألیف کرده است.

مجلسی در خرداد 1402ش در اصفهان درگذشت. پیکر او، پس از تشییعی باشکوه و اقامۀ نماز میت به امامت سید‌یوسف طباطبائی، امام جمعۀ اصفهان، در کنار قبر علامه مجلسی به خاک سپرده شد. به مناسبت درگذشت او، مجالس سوگواری بسیاری در اصفهان و شهرهای دیگر ایران برگزار شد³³ و برخی شاعران برای او مرثیه‌سرائی کردند.³⁴

برخی از آثار محمدتقی مجلسی عبارت‌اند از:

1. ولایة الأولیاء (قم 1354ش/1395ق) دربارۀ اولیای شرعی در فقه امامی است. مبحثی از این کتاب به ولایت فقیه اختصاص دارد. به‌نظر او، از روایات مربوط به ولایت فقیه چنین برمی‌آید که منصب قضاوت و کارهایی که شارع راضی به ترک آنها نیست (امور حِسبه)، مانند سرپرستی و حفظ اموال غایبان و مَحجوران در اختیار ولی‌فقیه است، ولی این روایات ناظر به لزوم تصدّی مسئولیت حکومت و حفظ نظم اجتماعی به دست ولی‌فقیه نیستند.³⁵
2. المنتقی فی شرح العروة الوثقی شرح قسمت اجتهاد و تقلید عروة الوثقی است که در 1345ش در قم و چاپ دوم آن در 1368ش در تهران منتشر شده است.
3. السُّنّةُ الوسطی فی التمسک بالعروة الوثقی که تعلیقاتی بر مباحث زکات تا وصیّت کتاب العروة الوثقی است، در 1384ش در انتشارات مهر قائم اصفهان منتشر شده است.
4. الدُرّة البَهیّة فی مسائل التّحیة دربارۀ فقهِ تحیّت و سلام است که به احکام و مستحبات مربوط به سلام‌دادن و پاسخ‌دادن به آن می‌پردازد.
5. آداب الجُمُعة در بیان مستحبات شب و روز جمعه که در 1338ش در نجف تألیف و در 1345ش در خرم‌آباد منتشر شده است.
6. مُنتهَی الأفکار تقریرات درس أصول میرزا هاشم آملی است و محمدتقی مجلسی جلد دوم آن را در سال 1380ق در نجف تقریر کرده و همان سال در نجف منتشر شده است.
7. مُحاضَرات الأصول تقریرات درس اصول سید ابوالقاسم خوئی است و مجلسی در 1339ش در نجف تقریر کرده است.
8. رسالة فی صَلاة الجُمُعة تقریرات درس مجلسی به قلم محمد جواد ذهنی است و در 1355ش در قم با تقریظ مجلسی به چاپ رسیده است. به‌نظر او، نماز جمعه در عصر غیبت امام زمان علیه السلام به قصد مطلوب بودن خوانده می‌شود و باید نماز ظهر نیز خوانده شود.
9. کتاب الأربعین فی الأحادیث الجامعه.
10. رسالۀ توضیح‌المسائل که بارها تجدید چاپ شده است؛ استفتائات مجلسی نیز در 1395ش منتشر شد.
11. رسالة فی بیان الکُر من الماء و أحکامه که در 1366ش تألیف و منتشر شده است.³⁶
12. چند رسالۀ فقهی و اصولی دیگر با موضوعات رِضاع، تَجنیس المُتنجّس، اِنفعال آبِ قلیل، اجاره، تقلید، روزه، ربا و فروع علم اجمالی به او نسبت داده شده است.³⁷

/مهدی باقری سیانی/

منابع

آینۀ پژوهش، سال 34، ش2، خرداد و تیر 1402.

انصاری قمی، ناصرالدین، اختران فضیلت، ج1، قم: دلیل ما، 1388‌ش.

باقری سیانی، مهدی، سیمای صالحان: آشنایی با مدرسۀ چهار باغ اصفهان و پنجاه تن از فرزانگان آن، قم: مؤسسهٔ کتابشناسی شیعه، 1399‌ش.

بهشتی سینی، کریم، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 11 تیر 1404.

حضوربخش، محمدرضا، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 28 تیر 1404.

ذهنی تهرانی، محمدجواد، رسالة فی صلاة الجمعة، قم: [بی‌نا]، 1355‌ش.

زاهد نجفی، محمد و زاهدپور، علی، زاهد صادق، قم: هستی‌نما، 1395‌ش.

صالحی‌تبار، اصغر، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 23 تیر 1404.

قاسمی، رحیم، درة الصدف فیمن تلمذ من علماء اصفهان بالنجف، قم: مجمع الذخائر الاسلامیة، 2015.

کلاهدوزان، ابراهیم، تندیس تواضع: زندگی نامۀ مجلسی رابع، اصفهان: مهر قائم، 1393ش.

مجلسی اصفهانی، محمدتقی، آداب الجمعة، خرم‌آباد: دانش، 1345ش.

مجلسی اصفهانی، محمدتقی، منتهی الافکار، قم: مهر، [بی‌تا.].

مجلسی اصفهانی، محمدتقی، ولایة الاولیاء، قم: [بی‌نا].، 1354ش.

مختاری، رضا، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 26 تیر 1404.

مهدوی، مصطفی، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 12 تیر 1404.

مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1386ش-    .

مهدوی، مصلح‌الدین، زندگی‌نامۀ علامه مجلسی، تهران: دبیرخانۀ همایش بزرگداشت علامه مجلسی، 1378ش.

میرمحمدصادقی، جواد، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 22 تیر 1404.

ناجی، حامد، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 16 تیر 1404.

نجفی، هادی، از شاگردان محمدتقی مجلسی اصفهانی، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: مهدی باقری سیانی، 8 تیر 1404.

نجفی، هادی، طریق الوصول الی اخبار آل الرسول، قم: دارالتفسیر، 1395ش.

نجفی، هادی، قبیلۀ عالمان دین: یادنامۀ ارتحال آیة الله استاد آقای حاج شیخ مهدی غیاث الدین مجدالاسلام، قم: عسگریه، 1381ش.

1. نجفی، 1395ش، ص401؛ قاسمی، ج4، ص199؛ کلاهدوزان، ص14- 15؛ مجلسی اصفهانی، 1345ش، ص91؛ مصلح الدین مهدوی، 1378ش، ج1، ص357؛ مقایسه کنید با: کلاهدوزان، ص72، که تصویر نسب‌نامۀ میرزا محمدتقی مجلسی همراه توضیحات و حواشی به خط وی آمده است.[↩]
2. کلاهدوزان، ص73.[↩]
3. مصلح الدین مهدوی، 1378ش، ج1، ص358-359.[↩]
4. کلاهدوزان، ص31 – 32.[↩]
5. نجفی، 1395ش، ص401؛ مصلح الدین مهدوی، 1378ش، ج2، ص218؛ قاسمی، ج4، ص199؛ مقایسه کنید با: کلاهدوزان، ص31، که ولادت وی را 1307ش ذکر کرده است.[↩]
6. نجفی، 1395ش، ص401؛ مقایسه کنید با: کلاهدوزان، ص32، که ورود وی به مدرسۀ صدر را سال 1325ش دانسته است.[↩]
7. مختاری، مصاحبۀ مورخ 26 تیر 1404.[↩]
8. باقری سیانی، ص224؛ نجفی، 1395ش، ص401 -402؛ مصلح الدین مهدوی، 1378ش، ج2، ص218.[↩]
9. نجفی، 1381ش، ص130؛ همو، 1395ش، ص401. مقایسه کنید با:  قاسمی، ج4، ص199، که گفته استاد شرح منظومۀ وی شیخ محمدحسین مقدس مشکینی بوده است.[↩]
10. نجفی، 1395ش، ص402؛ مصلح الدین مهدوی، 1386ش، ج2، ص218؛ مقایسه کنید با: مصلح الدین مهدوی، 1378ش، ج1، ص360، که به جای هاشم آملی، هاشم قزوینی (متوفی 1339ش) را استاد وی دانسته است.[↩]
11. قاسمی،  ج4، ص200 – 201؛ کلاهدوزان، ص36.[↩]
12. نجفی، 1395ش، ص402؛ کلاهدوزان، ص36.[↩]
13. زاهد نجفی و زاهدپور، ص119؛ مقایسه کنید با: کلاهدوزان، ص42، که گفته وی در درس امام خمینی شرکت نکرده است.[↩]
14. کلاهدوزان، ص34 – 36.[↩]
15. مصطفی مهدوی، مصاحبۀ مورخ 12 تیر1404.[↩]
16. نجفی، 1395ش، ص402 -403؛ مصلح الدین مهدوی، 1386ش، ج2، ص218؛ قاسمی، ج4، ص199؛ کلاهدوزان، ص68 – 69؛[↩]
17. انصاری قمی، ج1، ص373.[↩]
18. مصطفی مهدوی، مصاحبۀ مورخ 12 تیر1404.[↩]
19. نجفی، مصاحبۀ مورخ 8 تیر1404.[↩]
20. کلاهدوزان، ص68 -70.[↩]
21. بهشتی سینی، مصاحبۀ مورخ 11 تیر1404.[↩]
22. حضوربخش، مصاحبۀ مورخ 28 تیر1404.[↩]
23. بهشتی سینی، مصاحبۀ مورخ 11 تیر1404.[↩]
24. صالحی‌تبار، مصاحبۀ مورخ 23 تیر1404.[↩]
25. نجفی، 1395ش، ص405.[↩]
26. همان، ص305، ش 78؛ تاریخ این اجازه 1392ش است.[↩]
27. کلاهدوزان، ص68 -70.[↩]
28. مصطفی مهدوی، مصاحبۀ مورخ 12 تیر1404.[↩]
29. میرمحمدصادقی، مصاحبۀ مورخ 22 تیر1404.[↩]
30. ناجی، مصاحبۀ مورخ 16 تیر1404.[↩]
31. کلاهدوزان، ص31 – 32.[↩]
32. مصلح الدین مهدوی، 1386ش، ج2، ص218 – 219؛ قاسمی، ج4، ص199.[↩]
33. آینۀ پژوهش، ص370.[↩]
34. مصطفی مهدوی، مصاحبۀ مورخ 12 تیر1404.[↩]
35. مجلسی اصفهانی، 1354ش، ص97- 98.[↩]
36. نجفی، 1395ش، ص403 – 404؛ قاسمی، ج4، ص200؛ کلاهدوزان،  ص68-69؛ مصلح الدین مهدوی، 1386ش، ج2، ص218 – 219.[↩]
37. نجفی، 1395ش، ص403 – 404؛ مقایسه کنید با: مجلسی اصفهانی، منتهی الافکار، ج2، ص 308، که 25 اثر وی نام برده شده است.[↩]