فلاطوری، عبدالجواد

فلاطوری، عبدالجواد. اسلام ‌پژوه معاصر و دارای آثاری در فلسفۀ تطبیقی (1304-1375ش).

او 1304ش در محلۀ بیدآباد* اصفهان به دنیا آمد. عبدالجواد ‌از اعقاب حکیم ملااسماعیل واحدالعین بود. ملااسماعیل مشهور به درب کوشکی* اصفهانی شاگردِ ملاعلی نوری (متوفی1246) و استادِ ملاهادی سبزواری (متوفی1289) بود. فلاطوری تحصیلات ابتدایی را در اصفهان و دورۀ متوسطه را در هنرستان صنعتی آلمانی-ایرانی* در اصفهان به پایان رساند. او هم‌زمان در حوزۀ علمیۀ* اصفهان هم تحصیل می‌کرد. در 1323ش، او همراه خانواده به تهران رفت و در مدرسۀ مروی نزد استادانی مانند محمدتقی قمشه‌ای (متوفی 1297ش) و محمدعلی شاه‌آبادی (متوفی 1328ش) مشغول فراگیری علوم اسلامی شد. سپس در 1326ش برای ادامۀ تحصیل به مشهد رفت و آنجا  با لقب «حکیمی» که شهرت عمو و عموزادگانش بود، شناخته می‌شد.¹

فلاطوری در مشهد علوم ادبی را از محمدتقی ادیب نیشابوری، فقه و اصول را از هاشم قزوینی و محمدکاظم دامغانی و فلسفه را از هادی کدکنی آموخت. گویا بیش از همه از مجتبی قزوینی‌ خراسانی (متوفی 1346ش)، مؤلف بیان‌الفرقان و از شاگردان میرزامهدی اصفهانی* (متوفی 1324ش) تأثیر پذیرفت. این تأثیر بعدها در مقالات و آثارش با تفکیک جایگاه فلسفه از ‌آموزه‌های دینی نمود پیدا کرد. فلاطوری همان سال‌ها از محمدرضا کلباسی* (متوفی 1342ش) اجازۀ روایت و اجتهاد گرفت.² فلاطوری در ۱۳۳۰ش بار دیگر به تهران بازگشت و نزد محمدتقی آملی (متوفی 1349ش)، احمد خوانساری (متوفی 1363ش) و میرزا‌مهدی آشتیانی (متوفی 1332ش) مطالعاتش را تکمیل کرد. فلاطوری از شاگردان خاص آشتیانی بود و به توصیۀ وی تحصیل در رشتۀ معقول دانشکدۀ الهیات تهران (دانشکدۀ معقول و منقول سابق) آغاز کرد و با ترجمۀ کتاب المشاعر ملاصدرا به فارسی این دوره را به پایان رساند.³ آشتیانی نیز در نامه‌ای صلاحیت وی را برای تدریس فلسفه تأیید کرد.⁴

فلاطوری در ۱۳۳۳ش/1954م برای ادامۀ تحصیل به آلمان رفت و ضمن تحصیل فلسفه، به‌عنوان رشتۀ اصلی، مدتی در رشته‌های روان‌شناسی، تعلیم‌و‌تربیت، جامعه‌شناسی، شرق‌شناسی، فلسفۀ حقوق و دین‌شناسی تطبیقی نیز مطالعه و تحقیق کرد و سرانجام دین‌شناسی تطبیقی را به‌عنوان رشتۀ دوم انتخاب کرد. فلاطوری با نگارش رساله‌ای با عنوان «تفسیر اخلاق کانت در روشنایی حفظ حرمت [دیگران]»ⁱ موفق به دریافت دکترا از دانشگاه بُنⁱⁱ شد، سپس با نگارش رساله‌ای با عنوان «تفسیری دیگر از فلسفۀ یونان در پرتو اندیشۀ اسلامی»ⁱⁱⁱ برای دریافت اجازۀ تدریس در دانشگاه کُلن^iv به درجۀ استادی رسید و شروع به تدریس در آن دانشگاه کرد.⁵ این رساله 1394ش با عنوان نه چندان دقیق دگرگونی بنیادی فلسفۀ یونان در برخورد با شیوۀ اندیشۀ اسلامی با ترجمۀ محمدباقر تلغری‌زاده در تهران منتشر شده ‌است. فلاطوری مدتی در دانشگاه هامبورگ^vزبان فارسی تدریس می‌کرد و به این منظور کتاب نصاب‌آموز فارسی را تألیف و تدریس کرد.⁶

فلاطوری چُنان که خود گزارش کرده است در آلمان با مارتین هایدگر^vi، فیلسوف مشهور، دیدار و با او دربارۀ امکان مقایسۀ فلسفۀ صدرایی با فلسفۀ وجودی^vii گفت‌وگو کرد.⁷ فلاطوری معتقد بود فلسفۀ یونان و فلسفۀ وجودی معاصر تفاوت بنیادینی با فلسفۀ اسلامی دارند. به نظر او، بااینکه فلسفۀ اسلامی تلاقی دو اندیشۀ یونانی و مبانی اسلامی است، مسائل و اهداف متفاوت دارد. به نظر فلاطوری، کاربرد فلسفه در فرهنگ اسلامی برای هموارکردن مسیر اثبات مبدأ و خالق برای عالم و تبیین حرکت از مبدأ به معاد است. البته فلسفه باید از دین تفکیک شود و روحیۀ پرسشگری و جستجوگری در آن حاکم باشد. در نظر او فلسفۀ اسلامی می‌تواند در جوانب مختلف توسعه یابد و می‌تواند در شئون مختلف اجتماع تحولاتی ایجاد کند، به شرط آنکه استنباط و استنتاج‌های جدید در آن انجام شود.{فلاطوری، 1383ش،ج2، ص84-86؛ 91-92؛ فلاطوری، 1377ش ^الف، ص 79-80.} به نظر فلاطوری، فلسفه در یونان برای تبیینِ تغییر و حرکت در خود طبیعت و علل درونی اشیا بود. در این فلسفه و در فلسفۀ وجودی معاصر، بحث از وجود است بدون اینکه پیوندی با خدا داشته باشد.⁸

فلاطوری حین تحصیل و تدریس در آلمان متوجه شد در محافل علمی و کتاب‌های درسی آلمان تصورات غلطی دربارۀ اسلام و به‌ویژه شیعه وجود دارد. او معتقد بود زبان مشترک و کلید مفاهمه میان اسلام و غرب از دست رفته است و این باعث سوءتفاهم‌ها و پیش‌داوری‌هایی دربارۀ اسلام و مسلمانان شده است. او قصد داشت راه مفاهمه میان این دو محیط فرهنگی را هموار کند. از اقدامات مؤثر او در این زمینه بررسی و ارائۀ پیشنهادهایی برای اصلاح کتاب‌های درسی آلمان در بخش‌های مربوط به اسلام و تاریخ آن بود که با همکاری جمعی از محققان مسلمان آلمانی انجام شد.⁹

برگزاری سمینارهایی برای معرفی شیعه و تأسیس کتابخانۀ معارف شیعی در دانشگاه کُلن نیز از دیگر فعالیت‌های او در این زمینه بود. این کتابخانه نقش مهمی در مطالعات شیعه‌شناسی غرب داشت، هرچند بعد از درگذشت او سرنوشتی تلخ پیدا کرد.¹⁰ علاوه‌براین، او «آکادمی علوم اسلامی»^viii را در شهر کُلن تأسیس کرد. هدف این آکادمی طرح مباحث مشترک، تفاهم و همکاری پیروان ادیان ابراهیمی به‌ویژه اسلام و مسیحیت بود. این آکادمی در 1372ش/1994 به هامبورگ منتقل شد و رئیس وقت کرسی اسلام‌شناسی دانشگاه هامبورگ از آن استقبال کرد. فلاطوری از عالمان مصری دانشگاه الأزهر، مانند شیخ جادالحق و شیخ محمد غزالی برای همکاری دعوت کرد اما با درگذشت آنان در 1374ش/1996 این همکاری محقق نشد. فلاطوری دی 1375 در 71 سالگی در آلمان درگذشت. پیکر او به ایران منتقل شد و در آرامگاه تخت فولاد* اصفهان، تکیۀ فاضل‌هندی*، به خاک سپرده ‌شد.¹¹

آثار فلاطوری بیشتر در قالب مقاله یا گفت‌وگو به زبان آلمانی و فارسی است. او در آنها اصول اعتقادی اسلامی، واقعیت­های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اسلام و مسئلۀ امکان تفاهم و تبادل فرهنگی میان غرب و شرق و همچنین ضرورت و موانع آن را معرفی کرده است. عنوان برخی مقالات آلمانی او عبارت است از: «اسلام در گفتگو با مسیحیت»^ix، «مذاهب اسلامی از منظر دینی-فلسفی»^x، «اسلام تا چه اندازه تحول‌پذیر است؟»^xiو «مسلمانان در میان مسیحیان».^xii

افزون بر این‌ها تصحیح و ترجمۀ چند اثر در کارنامۀ علمی فلاطوری به چشم می‌خورد: شرح دُرَرُ الفَرائد فی غُرَرِ الفَرائد، اثر حاج ملاهادی سبزواری همراه شرح محمدتقی آملی، چاپ 1331ش در تهران؛ شرح منطق سبزواری از ملاهادی سبزواری همراه شرح مهدی آشتیانی، چاپ 1332ش در تهران؛ ترجمۀ مشاعر ملاصدرا به فارسی و ترجمۀ کتاب الخمسین مسئلة فی کسر المنطق از ابونجاة الفرید به آلمانی که 1974م در کُلن منتشر شد.

در سال 1375ش/1997م، گروه شرق‌شناسیِ دانشگاه کُلن به مناسبت درگذشت فلاطوری ضمن برگزاری مراسم یادبود، مجموعه‌ای به نام فلاطوری‌نامه منتشر کرد. در این اثر، علاوه‌‌ بر متن چند سخنرانی، مقالاتی از فلاطوری منتشر شده است. برخی از این مقالات پیش‌ازاین به کوشش دوستان و همکاران از آلمانی به فارسی ترجمه شده ‌بود. همچنین سال  1377ش به ‌مناسبت برگزاری کنگرۀ بزرگداشت فلاطوری در دانشگاه اصفهان*، برخی مقالات فارسی، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌های فلاطوری در کتابی با عنوان ضرورت تبادل و کلید تفاهم فرهنگ‌ها منتشر شد. این کتاب دارای بخش‌های مختلفی ازجمله: «برای عرضه به غرب چه داریم؟ با کدام شیوه؟»، «رابطۀ دین و فلسفه»، «ضرورت تبادل و کلید تفاهم فرهنگ‌ها»، «دو اندیشۀ شرق و غرب»، «موانع بنیادین گفت‌وگو میان اسلام و مسیحیت»، «فارابی و تبادل فرهنگ‌ها»، «اسلام در مدارس آلمان»، «تحقیق عقاید و علوم شیعی»، «اندیشۀ فلسفی بیرونی براساس تکامل تدریجی»، «روش ابتکاری مهندس بازرگان در پژوهش‌های قرآنی». مجموعۀ مباحثات فلاطوری با محمدحسین طباطبائی، مشهور به علامه، و با افراد دیگری ازجمله اکبر داناسرشت و سیدجلال‌الدین آشتیانی نیز در همین مجموعۀ مقالات گرد آمده ‌است. این مباحثات بین سال‌های 1341ش تا 1342ش به‌صورت مسلسل در شماره‌های مختلف مجلۀ راهنمای کتاب منتشر شده‌ بود. مجموعۀ مقالات و سخنرانی‌های همایش دانشگاه اصفهان سال 1386 با عنوان گفت‌وگوی ادیان به کوشش مرتضی حاج حسینی و محمد نوری در اصفهان منتشر شده است.

از دیگر آثاری که به نام فلاطوری منتشر شده‌ مجموعه‌ای است منتخب از مقالات فلاطوری و گفتارهایی از دیگران دربارۀ اوست. این اثر دوجلدی با عنوان فلاطوری به کوشش سید عباس رفیعی‌ پور و مقدمۀ محمدرضا حکیمی 1383ش در قم منتشر شده ‌است. همچنین زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر عبدالجواد فلاطوری از مجموعۀ انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران¹² منتشر شده است. در مجموعه‌ای دیگر که به همت آکادمی اسلامی و مرکز اسلامی هامبورگ با نام مجموعۀ مقالات پروفسور عبدالجواد فلاطوری: انسان-اسلام-غرب تهیه شده، منتخبی از مقالات فارسی یا ترجمه‌شده از آلمانی همراه زندگی‌نامه و کتابشناسی آثار فلاطوری به کوشش یونس نوربخش در هامبورگ[بی‌تا.] منتشر شده ‌است. برخی مقالات این مجموعه عبارت است از: «تحقیق عقاید و علوم شیعی»، «مبانی فکری، انسانی و اجتماعی در نهج‌البلاغه»، «سنت صلح‌دوستی و شکیبایی در اسلام»، «قرآن و تصورات غرب دربارۀ حقوق بشر»، «بنیادگرایی»، «اسلام و مدرنیسم»، «شرایط و تجارب گفت‌وگوی بین مسیحیت و اسلام»، «اشتراکات و تفاوت‌های انجیل و قرآن»، «مقام زن در اسلام» و «آیا تحصیل علوم دینی (فقه اسلامی) امتیازی مختصِ مردان است؟».¹³

/محسن محمدی فشارکی/

منابع

اشمیتکه، زابینه، “کتابخانۀ شیعۀ کلن و جایگاه آن در شیعه‌شناسی غرب”، در گفتگوی ادیان: مجموعۀ مقالات کنگرۀ بزرگداشت پروفسور عبدالجواد فلاطوری، دانشگاه اصفهان- دی ماه1375، گردآورنده: مرتضی حاج‌حسینی و محمد نوری، تهران: دانشگاه تهران، 1386ش.

جعفری، محمدمهدی، “گفتگوی بین مذاهب اسلامی”، در گفتگوی ادیان: مجموعۀ مقالات کنگرۀ بزرگداشت پروفسور عبدالجواد فلاطوری، دانشگاه اصفهان- دی ماه1375، گردآورنده: مرتضی حاج حسینی و محمد نوری، تهران: دانشگاه تهران، 1386ش.

حاج‌حسینی، مرتضی، “در جست و جوی فلاطوری: از اصفهان تا هامبورگ”، در ضرورت تبادل و کلید تفاهم فرهنگها­: مجموعۀ مقالات و مصاحبه های مرحوم عبدالجواد فلاطوری و مباحثات ایشان با مرحوم علامه طباطبائی، گردآوری و تنظیم: کمیتۀ علمی کنگرۀ بین المللی بزرگداشت پروفسور فلاطوری، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1377ش.

حکیمی، محمدرضا، ” آن جا که خورشید می‌وزد” ، در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی زنده یاد پروفسور عبدالجواد فلاطوری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1386ش.

حکیمی، محمد رضا، سپیده باوران: مقالات، قم: دلیل ما، 1382ش.

شریعت، محمدجواد، “فلاطوری؛ مردی از سلالۀ حکمت”، وقف: میراث جاویدان، سال 5، ش3 و 4، ﭘﺎﯾﯿﺰ و زﻣﺴﺘﺎﻥ 1376ش.

فلاطوری، عبدالجواد،  دگرگونی بنیادی فلسفۀ یونان در برخورد با شیوۀ اندیشۀ اسلامی، ترجمۀ محمدباقر تلغری‌زاده، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، 1394ش.

فلاطوری، عبدالجواد، “دو اندیشۀ شرق و غرب”، در ضرورت تبادل و کلید تفاهم فرهنگها: مجموعۀ مقالات و مصاحبه‌های مرحوم عبدالجواد فلاطوری و مباحثات ایشان با مرحوم علامه طباطبائی ، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1377ش ^الف.

 فلاطوری، عبدالجواد،” زندگی‌نامۀ خودنوشت”، در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی زنده یاد پروفسور عبدالجواد فلاطوری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1386 ش.

فلاطوری، عبدالجواد، “ضرورت تبادل و کلید تفاهم فرهنگها”، در ضرورت تبادل و کلید تفاهم فرهنگها­: مجموعۀ مقالات و مصاحبه‌های مرحوم عبدالجواد فلاطوری و مباحثات ایشان با مرحوم علامه طباطبائی، گردآوری و تنظیم: کمیتۀ علمی کنگرۀ بین المللی بزرگداشت پروفسور فلاطوری،اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1377ش^ب.

فلاطوری، عبدالجواد، فلاطوری، ج2: چند مقاله از پروفسور عبدالجواد فلاطوری اصفهانی، به کوشش و گردآوری عباس رفیعی پور، قم: دلیل ما، 1383ش.

 فلاطوری، عبدالجواد، مجموعۀ مقالات پروفسور عبدالجواد فلاطوری: انسان- اسلام – غرب، گردآورنده: یونس نوربخش، هامبورگ: آکادمی اسلامی آلمان و مرکز اسلامی هامبورگ، [بی‌تا.].

فلاطوری نامه: بزرگداشت پروفسور دکتر عبدالجواد فلاطوری، کلن: دانشگاه کلن، 1997.

محقق، مهدی، «یادی از فلاطوری»، در فلاطوری، ج1: چند مقاله دربارۀ مقامات علمی و مجاهدات فرهنگی و خدمات اسلامی او، به کوشش و گردآوری عباس رفیعی پور، قم؛ دلیل ما، 1383ش.

محمدی فشارکی، محسن، «کتاب‌شناسی شادروان پروفسور عبدالجواد فلاطوری»، آینۀ ﭘژوﻫﺶ، سال 15، ش2، ﺧﺮداد و تیر 1383ش.

نوری، محمد، «اندیشه­ها و خدمات پروفسور فلاطوری»، در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی زنده یاد پروفسور عبدالجواد فلاطوری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1386ش ^الف .

نوری، محمد، «کارنامه»، در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی زنده یاد پروفسور عبدالجواد فلاطوری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1386^ب .

1. Zur Interpretation der Kantischen Ethik im Lichte der Achtung[↩]
2. The University of Bonn[↩]
3. Die Umdeutung der griechischen Philosophie durch das islamische Denken[↩]
4. The University of Cologne[↩]
5. The University of Hamburg[↩]
6. Martin Heidegger[↩]
7. Existentialism[↩]
8. Islamische Wissenshaftliche Akademie[↩]
9. Der Islam im Dialog mit dem Christentum[↩]
10. Die islamischen Glaubensrichtungen aus religionsphilosophischer Sicht[↩]
11. Wie wandlungsfähig ist der Islam?[↩]
12. Muslime unter Christen[↩]

1. حاج حسینی، ص هفت؛ نوری، 1386ش ا^لف، ص 135-136.[↩]
2. محقق، ص174-175؛ حکیمی، 1382ش، ص 123؛ حکیمی، 1386ش، ص127؛ نوری، 1386ش ^الف، ص136-137. [↩]
3. فلاطوری، 1386ش، ص 24؛ شریعت، ص238-239؛ فلاطوری، مجموعۀ مقالات ، مقدمۀ نوربخش، ص4-5.[↩]
4. نگاه کنید به: فلاطوری،1383ش، ج2، صفحات پایانی.[↩]
5. حاج حسینی، ص ده؛ فلاطوری، 1386ش، ص24-26.[↩]
6. فلاطوری، مجموعۀ مقالات، مقدمۀ نوربخش، ص5.[↩]
7. فلاطوری، 1377ش^ب، ص 66-67.[↩]
8. نگاه کنید به: فلاطوری، 1383ش، ج2، ص 103- 120؛ فلاطوری،1394ش، ص321-327.[↩]
9. حاج حسینی، ص یازده-هجده؛ نیز نگاه کنید به: فلاطوری، 1383ش، ج2، ص 39-50، 167-169، 207-214.[↩]
10. نگاه کنید به: فلاطوری، 1383ش، ج2، ص23-24، 35؛ نیز نگاه کنید به: اشمیتکه ، ص 48-49.[↩]
11. نگاه کنید به: جعفری، ص 53-59؛ حاج حسینی، ص یازده -هجده؛ فلاطوری، مجموعۀ مقالات، مقدمۀ نوربخش، ص7-9.[↩]
12. شمارۀ 83، سال 1386ش.[↩]
13. برای فهرست مقالات و محل انتشار آنها نگاه کنید به: فلاطوری نامه ،ص 259-271؛ محمدی فشارکی، ص110-113؛ نوری،1386ش ^ب، ص200-220.[↩]