عروس الزهّاد

عروس‌الزهاد، زاهد و محدث اصفهانی در قرن دوم.

ابوعبدالله محمدبن یوسف‌­بن مَعدان­‌بن سلیمان¹ اصفهانی، معروف به عروس‌الزُهّاد، در محلۀ جورجیر*² اصفهان، به احتمال قوی در 144 به دنیا آمد.³ از او با عنوان ابن­‌مَعدان و محمدبن یوسف مَعدانی نیز یاد شده است.⁴ دربارۀ زندگی او اطلاعات اندکی هست. از آنجا که اصفهان در قرن اول و دوم یکی از مراکز مهم و پرجمعیت یهودیان* بود، از روی نام پدر و اجدادش می­توان این احتمال را مطرح کرد که نیاکانش از یهودیان اصفهان بوده‌ باشند. محمد در اصفهان علوم مقدماتی را فراگرفت و سپس در بصره نزد حَمّادبن زید اَزدی (متوفی 179)، حمّاد‌بن سَلَمه بصری (متوفی 167) و صالح­بن بشیر بصری مُرّی (متوفی 176) حدیث خواند.⁵ ابونُعَیم اصفهانی* او را در حدیث، شاگرد برخی از تابعین، مانند یونس‌­بن عُبَید بصری (متوفی 139) و سلیمان­‌بن مهران کوفی معروف به اَعمَش (متوفی 148)، معرفی کرده است و مورخانی مانند ابن­‌جوزی⁶ و محمد‌بن احمد ذهبی⁷ و ابن­‌کثیر⁸ نیز سخن او را تکرار کرده­‌اند، اما با توجه به سال تولد محمدبن یوسف، سخن ابونُعیم درست به نظر نمی‌­رسد.⁹ سُفیان ثَوری، محدث و فقیه و زاهد کوفی (متوفی 161)، مهم­ترین استاد محمدبن یوسف بود و محمد در سالهای آخر عمرِ سفیان، در بصره از او فقه و حدیث و معارف باطنی آموخت.¹⁰

بر اساس گزارشی، محمدبن یوسف در دوره­‌ای از زندگی­‌اش به دامداری اشتغال داشت،¹¹ ولی ناگهان دست از خانه و اموالش کشید و عازم سفر شد. او در عصری می‌­زیست که زهدورزی جریان غالب معنویت در جهان اسلام بود، بنابراین پس از کسب دانش در حدیث و فقه، به زهد و مجاهده و ریاضت و عبادت روی آورد و سرآمد زاهدان شد تا جایی که عبدالله­‌بن مبارک، که خود از پیشوایان زهد در قرن دوم بود، از زهدش در شگفتی بود و او را عروس‌الزُهّاد خواند،¹² زیرا از کثرت عبادت و مناجات شبانه، چهره‌­اش مانند چهرۀ عروس می­درخشید.¹³ افزون بر این، از کثرت عبادت و قرائت قرآن، به او عروس‌العُبّاد و عروس‌القُرّاء هم گفته می‌­شد.¹⁴

عروس‌الزهّاد در یک شهر زیاد توقف نمی­‌کرد و دائم در سفر بود. مدتی در قزوین، اهواز، عبّادان (آبادان)، کوفه، بغداد، دمشق، حلب، اسکندریه، عسقلان و حرّان به سر برد.¹⁵ سپس مدت مدیدی در بصره سکونت یافت و در همانجا با بسیاری از عالمان حدیث دیدار کرد و از محدثان و عابدان و قاریان معتبر آنجا شد.¹⁶ بنابر اقوال مورخان، همانجا بود که با فُضَیل­‌بن عِیاض، پیشوای زاهدان و الگوی صوفیان در قرنهای بعد، دیدار کرد و گفته شده هر دو از دیدن هم بیهوش افتادند.¹⁷ چند بار هم به مکه و مدینه سفر کرد و در یکی از این سفرها سوار شتری بود که فضیل برای او خریده بود.¹⁸ مهم­ترین سفر او به خطوط مقدم جنگ با مسیحیان آسیای صغیر و شام بود.¹⁹ در آن روزگار، زاهدان زیادی مانند ابراهیم ادهم (متوفی 162) و حاتم اَصَم (متوفی 237) به عنوان مُرابط (جهادگر) به مرزهای بلاد اسلامی می­‌رفتند تا با غیرمسلمانان بجنگند.²⁰ عروس‌الزهّاد از زاهدانی بود که در مناطقی مانند مَصّیصه²¹، شهری در ترکیه امروزی، و رَقّه حضور داشت تا بتواند به مُرابطان آموزش علمی و دینی بدهد. فعالیت‌های تبلیغی و دعوت غیرمسلمانان به‌خصوص مسیحیان به اسلام با نرم‌خویی و حُسن خُلق از دیگر اقدامات او بود.²² او در کارش چنان جدیت و شهرتی داشت که عبدالله­‌بن مبارک برای ملاقات با او به مَصّیصه رفت.²³ احمدبن حنبل نیز وصفش را شنیده بود، ولی موفق به دیدارش نشده بود.²⁴

سخنان اندکی که از عروس‌الزهّاد نقل شده است بیانگر دنیاگریزی و معاداندیشی و مرگ­‌طلبی اوست. او از تهیدستی نمی‌هراسید و حتی از ازدواج با دختر مردی ثروتمند امتناع کرد تا مبادا دنیا به او روی آورد، زیرا دنیا را سرای خواری و ذلت و گریز از آن را ناگزیر می­‌دانست.²⁵ پیراهنی نخی نه پشمین (صوف) می‌­پوشید و خوابش بسیار اندک و شب‌زنده­‌دار بود و بیشتر اوقاتش صرف عبادت و ریاضت می­‌شد.²⁶ در نظر او، برترین عبادت ظاهری حج بود. از این رو، به یاران و شاگردانش توصیه می­‌کرد تا می­‌توانند حج بگزارند به شرط آنکه از گناهان پیراسته شوند، چنان‌که گویی تازه از مادر زاده شده‌­اند.²⁷ او از شهرت، که به گفته سفیان ثوری از اقسام زهد واجب است،²⁸ گریزان بود و برای ناشناس‌ماندن حتی از یک نانوا دو بار نان نمی­‌خرید تا مبادا شناخته شود و مورد احترام قرار گیرد.²⁹ چنان بر ناشناخته‌بودن اصرار می‌­ورزید که حتی کسانی که بیست سال او را دیده بودند از هویتش بی­‌خبر بودند و عبدالله­‌بن مبارک در مَصّیصه به‌سختی او را یافت،³⁰ زیرا معتقد بود که هر‌که خدا را دوست بدارد نمی‌خواهد کسی او را بشناسد.³¹ عروس‌الزّهاد زهد را نداشتن مالی و کاستن از آرزوهای دنیوی و پرداختن به کسب و کار به اندازۀ ضرورت می‌دانست.³² تقوا و رسیدن به مقام متقیان برای او غایت آرزوها بود. به سکوت کردن اهتمام ویژه داشت، به همین سبب در اواخر عمرش حدیث نمی­‌گفت و از بحث و جدل پرهیز می­‌کرد تا به خودپسندی و تکبر گرفتار نشود.³³ اندوه و حزن را فقط زمانی جائز می­‌دانست که بر اثر مشاهدۀ کارهای پلید نفس باشد و این حزن را نشانۀ زنده‌­دلی می­‌دانست.³⁴ از صفات بارز او بیزاری از کینه‌توزی بود و اجتماع دین‌داری و کینه‌­توزی را محال می­‌دانست.³⁵ اساس اندیشۀ او مبتنی بر ترس از عذاب آخرت (خوف) و نزدیک دیدن قیامت و مرگ­اندیشی دائم بود و امید و رغبت به بهشت (رجاء) در زندگی او جایگاهی نداشت.³⁶

عروس‌الزهّاد هنوز چهل سالش تمام نشده بود که در 184 در مَصّیصه درگذشت.³⁷ گفته شده او مستجاب‌الدعوه و صاحب کرامات و خرق عاداتی بود که حتی دزدان و راهزنان نیز به آنها باور داشتند.³⁸ او شاگردان متعددی تربیت کرد که هر کدام از آنها در علم و زهد کم­‌نظیر بودند. عبدالله­‌بن مبارک علی­‌رغمِ سن بیشتر شاگرد او بود و از حدیث‌گفتن منع شد.³⁹ برخی از دیگر شاگردان او عبارت‌اند از: یحیی­‌بن سعید قَطّان (متوفی 198)، ابوسفیان صالح­‌بن مهران حکیم، ابوایّوب سلیمان­‌بن داود شاذَکونی (متوفی 236)، عبدالرحمان­‌بن مهدی بصری (متوفی 198)، ابواسحاق ابراهیم­‌بن محمد فَزاری (متوفی 188)، ابومحمد مَخلَدبن حسین بصری (متوفی 191)، محمدبن عُیَینه فَزاری، عامربن حمّادبن حمدویه، و صلت­‌بن زکریا.⁴⁰ همچنین عروس‌الزهّاد دو برادر به نام‌های عبدالرحمان و عبدالعزیز داشت که هر دو اهل علم و زهد بودند.⁴¹ زنی به نام هند نیز خواهر او و همسر عصام‌­بن عبدالمجید انصاری معرفی شده است، که احمدبن عصام* (متوفی 272)، عالم و عابد اصفهان، پسر او بود.⁴²

ظاهراً عروس‌الزهّاد دو صندوقچه کتاب تألیفی و تقریراتی از درسهای مشایخ داشته است،⁴³ که موضوع آنها دانسته نیست و فقط با توجه به عمدۀ کتابهای قرن دوم، که گردآوری احادیث در قالب کتابهای زهد و زمینه­‌ساز متون تصوف بودند،⁴⁴ می­‌توان حدس زد که او نیز صاحب آثاری با عنوان کلی کتاب الزهد یا کتاب الرقائق بوده است،⁴⁵ اما احتمالاً به‌سبب دگرگونی احوال و گوشه‌نشینی و پرهیز از شهرت، همه را زیر خاک کرده بود⁴⁶ و فقط عباراتی ناظر بر زهد از نامه­‌هایی که به شاگردان و یارانش نوشته است در آثاری مثل طبقات‌المحدثین باصبهان ابوالشیخ اصفهانی*⁴⁷ و حلیة الاولیاء⁴⁸ ابونعیم نقل شده است.

گفتنی است نباید محمدبن یوسف عروس‌الزهّاد را با محمدبن یوسف­‌بن معدان‌­بن یزید بنّا (متوفی 286)، جد مادری پدر ابونعیم اصفهانی، خلط کرد؛ اشتباهی که انصاری⁴⁹ و بعد از او ذهبی⁵⁰ و صَفَدی⁵¹ مرتکب شده­‌اند.

/سعید کریمی/

منابع

ابن­‌تَغری بِردی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، قاهره: وزارة الثقافة و الارشادالقومی المؤسسة المصریة العامة، ?]1383[-1392/ ?] 1963 [-1972.

ابن‌­جَوزی، صفة الصفوة، چاپ احمدبن علی، قاهره: دارالحدیث، 1421.

ابن‌­جَوزی، المنتظم فی تاریخ‌ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة،1412/ 1992.

ابن‌­حِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن: مؤسسة الکتب الثقافیة، 1393- 1403/1973- 1983.

ابن شاکرکُتبُی،  فوات الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت: دارصادر، 1973ـ1974.

ابن‌­کثیر، البدایة و النهایة، ج10، چاپ احمد ابوملحم و دیگران، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1408/1988.

ابن‌­منده ، المستَخرجُ من کُتب النَّاس للتَّذکرة و المستطرف من احوال الناس للمعرفة، چاپ عامر حسن صبری ، منامه، بحرین: وزارة العدل و الشئون الاسلامیة، ادارة الشئون الدینیة،[بی تا.].

ابوالشیخ اصفهانی، طبقات المحدثین بإصبهان و الواردین علیها، چاپ عبدالغفور عبدالحق حسین بلوشی، ج2، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1412/1992.

ابونُعَیم اصفهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، چاپ محمدامین  خانجی، بیروت: دارالکتاب العربی، 1387/1967.

ابونعیم اصفهانی، کتاب ذکر اخبار اصبهان، چاپ سون ددرینگ، لیدن: بریل، 1931ـ1934، چاپ افست تهران [بی­تا.].

انصاری، عبدالله­‌بن محمد، طبقات الصوفیه، چاپ محمد سرور مولائی، تهران: توس، 1362ش.

تَیمی اصفهانی، اسماعیل‌بن محمد، سیرالسلف الصالحین، چاپ محمدحسن محمدحسن اسماعیل و طارق فتحی سید، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1425/2004.

ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشّار عوّاد معروف، بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1424/ 2003.

ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسةالرسالة، 1401ـ1409/1981ـ1988.

رافعی قزوینی، عبدالکریم‌­بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، چاپ عزیزالله عطاردی، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1408/1987.

سُلَمى، محمدبن حسین، طبقات الصوفیة، چاپ نورالدین شریبه، قاهره: مکتبة الخانجی، 1406/ 1986.

سوری، محمد، تصویر امامان شیعه علیهم‌السلام در متون زهد و تصوف نخستین، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1400ش.

شعرانی، عبدالوهاب­‌بن احمد، الطبقات الکبری، المسماة بلواقح الانوار فی طبقات الاخیار،چاپ خلیل منصور، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1418/1997.

صَفَدی، خلیل‌بن ایبک، کتاب الوافی بالوفیات،چاپ احمد ارناؤوط و ترکی مصطفى، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1420/2000.

مُناوى، محمد عبدالرؤوف بن تاج العارفین، الکواکب الدرّیة فى تراجم السادة الصوفیة، چاپ محمد ادیب جادر، بیروت: دارصادر، 1999.

همایی، جلال­‌الدین، تاریخ اصفهان: رجال و دانشمندان، به کوشش ماهدخت­‌بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1396ش.

1. مقایسه کنید با: ابن‌­منده ، ج3، ص508،  که سُلَیم ضبط شده است.[↩]
2. از محله­‌های قدیم اصفهان در بخش یهودیه و محدوده­‌ای که امروزه مسجد حکیم در آن واقع است؛ نگاه کنید به: همایی، ج3، ص1835.[↩]
3. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص21؛ ابونُعَیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171؛ همو، 1387، ج8، ص237.[↩]
4. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص230، ج10، ص389؛ همو، 1931-1934، ج2، ص172.[↩]
5. ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171؛ همو، 1387، ج8، ص237.[↩]
6. ابن­‌جَوزی، 1421، ج2، ص286؛ همو، 1412، ج9، ص100.[↩]
7. ذهبی، 1424، ج4، ص968.[↩]
8. ابن­‌کثیر، ج10، ص192.[↩]
9. ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171؛ همایی (ج3، ص1845) نیز شاگردی محمدبن یوسف نزد یونس‌­بن عبید و اعمش را نقل کرده است.[↩]
10. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص24؛ ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171؛ همو، 1387، ج7، ص237.[↩]
11. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص228.[↩]
12. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص23؛ ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171-172؛ همو، 1387، ج8، ص 230.[↩]
13. شعرانی، ص89؛ مُناوی، ج1، ص442.[↩]
14. ابن‌­منده ، ج3، ص508؛ ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص226؛ شعرانی، ص89.[↩]
15. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص226-227، 229، 231؛ تَیمی اصفهانی، ص516.[↩]
16. ابن­‌حِبّان، ج9، ص74؛ ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص 235.[↩]
17. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص 232.[↩]
18. همان، ج8، ص 225، 228.[↩]
19. همان، ج8، ص 228، 233؛ ذهبی، 1424، ج4، ص968؛ همو، 1401-1409، ج9، ص126.[↩]
20. سُلَمی، ص27، 91؛ ابن شاکرکُتُبی، ج1، ص13.[↩]
21. یاقوت حموی (معجم البلدان، بیروت: دار إحیا التراث العربی، بی تا، ج5، ص144-145) مصیصه را به فتح میم و تشدید صاد خوانده است و ابن عُدَیم (بغیة الطلب فی تاریخ حلب، بیروت: دار الفکر، بی تا، ج1، ص154) به کسر میم و تشدید صاد. ضبط یاقوت حموی در اینجا ترجیح داده شده است. ضمناً در منابع غربی به صورت “Mopsuestia” ضبط شده است (نگاه کنید به: گای لسترنج،  جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران: علمی و فرهنگی، 1377، ص140).[↩]
22. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص227؛ شعرانی، ص89.[↩]
23. تیمی اصفهانی، ص516.[↩]
24. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص 225.[↩]
25. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص24؛ ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص173؛ همو، 1387، ج8، ص225، 235، ج10، ص390.[↩]
26. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص229، 234؛ مناوی، ج1، ص443.[↩]
27. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص232؛ مناوی، ج1، ص443؛ ذهبی، 1401-1409، ج9، ص126.[↩]
28. ذهبی، 1401- 1409، ج7، ص244.[↩]
29. ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص172؛ همو، 1387، ج8، ص 231.[↩]
30. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص22؛ ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص226، 232؛ تیمی اصفهانی، ص515-516.[↩]
31. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص234؛ مناوی، ج1، ص443.[↩]
32. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص233، 236؛ مناوی، ج1، ص443.[↩]
33. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص28؛ ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص 236-237. ظاهراً احادیث مروی او مُسنَد نیست و ابوالشیخ (ج2، ص21) فقط یک حدیث مُسنَد به نقل از او شنیده است و ذهبی (1424، ج4، ص968؛ 1401-1409، ج9، ص126) همان یک حدیث را هم ضعیف دانسته است؛ نیز نگاه کنید به: ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171-172؛ همو، 1387، ج8، ص 237؛ رافعی قزوینی، ج1، ص7.[↩]
34. ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص173؛ همو، 1387، ج8، ص233؛ مناوی، ج1، ص443.[↩]
35. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص234؛ مناوی، ج1، ص443.[↩]
36. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص232-233، 235-236؛ ابن­جوزی، 1421، ج2، ص285؛ مناوی، ج1، ص443.[↩]
37. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص21؛ ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171؛ همو، 1387، ج8، ص 229، ج10، ص390؛ ابن‌­تَغری بِردی، ج2، ص117؛مقایسه کنید با: ذهبی، 1424، ج4، ص968، که گفته است شاید تا سال 200 زنده بوده باشد.[↩]
38. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص228، 230-231، 235؛ تیمی اصفهانی، ص516؛ ابن­‌تغری بردی، ج2، ص117.[↩]
39. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص 230.[↩]
40. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص22، 26؛ ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج1، ص322، ج2، ص171؛ همو، 1387، ج8، ص230، 380؛ ذهبی، 1424، ج4، ص968.[↩]
41. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص21؛ ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج2، ص171.[↩]
42. ابونعیم اصفهانی، 1931-1934، ج1، ص87؛ نیز نگاه کنید به: همایی، ج3، ص1835-1836.[↩]
43. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص 227.[↩]
44. سوری، ص17، حدود صد اثر در موضوع زهد از نیمۀ قرن دوم تا اوایل قرن پنجم نوشته شده است، که نخستین اثر بر‌جای‌مانده در این موضوع کتاب الزهد عبدالله­‌بن مبارک، شاگرد عروس‌الزهّاد، است (همان، ص36، 38-45).[↩]
45. ابن‌­حبّان، ج9، ص74.[↩]
46. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص23؛ ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص227؛ تیمی اصفهانی، ص516.[↩]
47. ابوالشیخ اصفهانی، ج2، ص24، 26.[↩]
48. ابونعیم اصفهانی، 1387، ج8، ص232-233، 235-236.[↩]
49. انصاری، ص130.[↩]
50. ذهبی، 1401-1409، ج9، ص126؛ همو، 1424، ج4، ص968.[↩]
51. صَفَدی، ج5، ص159.[↩]