شفقی، سیروس

شفقی، سیروس، جغرافی‌دان و اصفهان‌پژوه معاصر (1312-1401ش).

او در ارومیه متولد شد. شفقی تحصیلات مقدماتی را در ارومیه و تبریز گذراند، 1334ش دیپلم ادبی گرفت و به دانشگاه تبریز رفت. او در 1338ش در رشتۀ تاریخ و جغرافیا و علوم تربیتی تحصیل کرد و با رتبۀ اول موفق به اخذ لیسانس شد. شفقی همان سال برای ادامۀ تحصیل به آلمان رفت و رشتۀ جغرافیای شهری را در دانشگاه کُلن ادامه داد و پس از شش سال، از رسالۀ دکترای‌اش با عنوان «شهر تبریز و پیرامون آن»ⁱ دفاع کرد.

در 1344ش، شفقی پس از دفاع از رسالۀ دکترای‌اش،‌ مشغول به تدریس نقشه‌کشی و کوچ‌نشینی در دانشگاه کلن شد. حدود یک ‌سال بعد، با اطلاع از دعوت‌نامه ادارۀ تعلیمات عالیۀ دولت ایران به دانش‌آموختگان دانشگاه‌های خارجی برای برگشتن به ایران، به کشور بازگشت. برای ادامۀ کار به دو شهر اصفهان و شیراز سفر کرد و سرانجام اصفهان را برای سکونت و تدریس جغرافیا برگزید.¹ شفقی از 1345ش عضو رسمی هیئت‌علمی دانشکدۀ ادبیات و علوم ‌انسانی دانشگاه اصفهان شد. مدتی بعد، گروه جغرافیای این دانشگاه را تأسیس کرد و توسعه داد.² شفقی واحدهای مختلف و مرتبط با رشتۀ جغرافیا، ازجمله جغرافیای انسانی‌ـ‌اقتصادی و جغرافیای طبیعی را تدریس می‌کرد. سال‌های اول به‌دلیل کمبود استاد در این رشته، گاهی 25 ساعت در هفته را در کلاس‌ درس‌های مختلف جغرافیا می‌گذراند.³ او به زبان‌های آلمانی، انگلیسی و ترکی استانبولی مسلط بود و از همان آغاز، بخشی از وقت خود را به نگارش متون گوناگون جغرافیایی و مقالات علمی اختصاص می‌‌داد.⁴ مهم‌ترین کتاب او جغرافیای اصفهان* است که 1353ش منتشر شد. به گفتۀ مصطفی مؤمنی، از استادان گروه جغرافیای دانشگاه شهید بهشتی، سیروس شفقی با این کتاب در زمرۀ پیشروان عرصۀ نگارش کتابهای جغرافیای شهری ایران قرار گرفت.⁵

شفقی در دانشگاه اصفهان* مراتب علمی و اجرایی را مطابق قوانین اعضای هیئت‌علمی پشت سر گذاشت و 1356ش کرسی استادی را به دست آورد. شفقی علاوه ‌بر تأسیس و مدیریت گروه جغرافیا و علوم اجتماعی دانشگاه اصفهان، ریاست دانشکدۀ اقتصاد و علوم اداری، ریاست دوره‌های شبانۀ دانشگاه و مسئولیت‌های دیگری را نیز بر عهده داشت. همچنین چند دوره عضو هیئت ممیزۀ دانشگاه اصفهان بود.⁶ شفقی علاوه بر عضویت در انجمن جغرافی‌دانان ایران و آلمان، عضو انجمن جغرافی‌دانان جهان نیز بود.⁷ از فعالیت‌های علمی او می‌توان به نگارش مقاله و شرکت در کنگره‌ها و سمینارهای داخلی و خارجی رشتۀ جغرافیا اشاره کرد، ازجمله: 1354ش/1975م مقاله‌ای به زبان آلمانی به نام «آریاشهر: شهر جدید ذوب آهن در نزدیکی اصفهان»ⁱⁱ نوشت؛ 1355ش در کنفرانس جغرافیا در دانشگاه توبینگن آلمان حضور یافت و 1357ش دبیر ششمین کنگرۀ جغرافی‌دانان ایران بود که در دانشگاه اصفهان برگزار شد. او همچنین مقاله‌ای به نام «شکل‌گیری منطقه‌ها در اصفهان»ⁱⁱⁱ برای کتاب ایران‌پژوهی میان‌رشته‌ای^iv نوشت که 1358ش/1979م در ویسبادن آلمان منتشر شد⁸. شفقی اردیبهشت 1365ش در کنگره بین‌المللی تاریخ علم و فناوری ترکی و اسلامی در استانبول^v شرکت کرد و 1379ش در کنفرانس مسکن در ابوظبی حضور داشت. مطالعات و تحقیقات شفقی متنوع بود ولی بر حوزه‌های جغرافیای شهری، مسائل کشاورزی ایران، کوچ‌نشینی و ایل‌شناسی تمرکز کرده بود. او علاوه‌ بر تدریس و تحقیق، از مشاوران طرح‌های جامع و تفصیلی شهر اصفهان بود. شفقی 1381ش بازنشسته شد،⁹ اما همکاری او با دانشگاه اصفهان ادامه داشت. تااینکه 1389ش، پس از 44 سال تدریس، هم‌زمان با جدایی دانشکدۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی از دانشکده ادبیات، فعالیت شفقی نیز در این دانشکده به پایان رسید. البته او فعالیت‌های علمی‌اش را ادامه داد و 1397ش در کنفرانس جغرافیا در دانشگاه ماربورگ آلمان شرکت کرد.

سیروس شفقی 6 آبان 1401 در اصفهان درگذشت. پیکر او 10 آبان، پس از تشییع در دانشگاه اصفهان، در قطعۀ نام‌آوران باغ رضوان* به خاک سپرده شد.¹⁰ به نظر برخی متخصصان شفقی از نخستین کسانی بود که در روزگار جدید دانش جغرافیا و تاریخ را با هم تلفیق کرد و به جغرافیا از دریچۀ تاریخ نگریست. او تحقیقات ماندگاری دربارۀ اصفهان انجام داد و برای آیندگان به یادگار گذاشت. امتیاز دیگر پیشگامی در نقشه‌کشی، استفاده از نقشه در مطالعات اصفهان‌پژوهی و ترسیم صدها نقشه بود؛ خودش نیز در مصاحبه‌ای به این پیشگامی اشاره کرده است. به گفتۀ او، سازمان‌های دیگری مانند شهرداری و ارتش پس از او خواهان نقشه شدند. یکی از قدم‌های علمی او در گروه جغرافیای دانشگاه اصفهان اجباری‌کردن نگارش پایان‌نامه در دوره‌های مختلف است.¹¹ شفقی به گفتۀ دانشجویان و نزدیکانش، معلمی دلسوز بود و با اشتیاق به علاقه‌مندان دانش کمک می‌کرد.

آثار

کتاب‌ها

1. جغرافیای اصفهان. شفقی در این کتاب به اصفهان نگاه جغرافیایی ـ تاریخی دارد. انتشارات دانشگاه اصفهان دو ویراست از این کتاب را منتشر کرده است؛ ویراست نخست 1353ش در چهار فصل و 490 صفحه منتشر شد. فصل اول به زمین‌شناسی و ناهمواری‌ها، منابع آب، آب‌وهوا، خاک‌ها و پوشش گیاهی اصفهان می‌پردازد. در این فصل، چند موضوع مرتبط با آب، مانند الحاق آب کوهرنگ* به زاینده‌ رود*، سد شاه عباس* (بعداً زاینده‌ رود) و توزیع آب مطرح شده‌ است. نویسنده در فصل دوم روند شکل‌گیری شهر اصفهان در دوره‌های مختلف تاریخ را تبیین کرده و به این سؤال پاسخ داده که چرا این شهر در بستر جغرافیایی خشک ایران پدید آمده است. او در فصل سوم با عنوان جمعیت اصفهان، به تحولات جمعیتی شهر می‌پردازد و به موضوعاتی مانند آهنگ رشد جمعیت، ساختمان یا ترکیب سن و جنس جمعیت، وسعت خانوارها، اشتغال و درآمد، سواد و تأسیس مؤسسه‌های آموزشی، مانند دانشگاه اصفهان، توجه کرده است. شفقی فصل چهارم کتاب، زیر عنوان اقلیت‌های مذهبی، را به اقلیت‌های دینی شهر اختصاص داده است. او با مراجعه به متن‌های تاریخی و مشاهده‌‌های شخصی، اطلاعات درخوری دربارۀ دو قوم یهود و ارامنه* اصفهان گرد آورده است.

این کتاب شامل فهرست منابع، نمایۀ اعلام و حدود سی تصویر سیاه و سفید است. از امتیازهای این کتاب می‌توان به هفتاد قطعه نقشه، نمودار و عکس، ازجمله نقشۀ حدود و نام محلات شهر اصفهان اشاره کرد. همچنین مفاهیم جمعیت‌شناختی در قالب نمودار ترسیم شده است. شفقی می‌خواست با انتشار این کتاب ضمن ثبت تحولات چشمگیر دهۀ چهل شمسی در اصفهان، مانند ساخت مجتمع ذوب‌آهن*، اثری بیافریند که مدیران در برنامه‌ریزی‌های شهری از آن بهره ببرند. ازاین‌رو، در مقدمۀ کتاب، به پیامدهای منفی صنعتی­شدن ناگهانی اصفهان اشاره کرده است مانند: افزایش نامتعادل جمعیت، مشکلات تردد در شهر، نارسایی‌های بهداشتی و آموزشی. او با رویکرد آینده‌نگرانۀ خود دربارۀ کمبود و رقابت در حوزۀ آب هشدار داده است.¹²

در1381ش، حدود سی سال پس از چاپ نخست، نویسنده جغرافیای اصفهان را ویرایش و در 650 صفحه منتشر کرد. امتیازات ویراست دوم ازاین‌قرار است: بازنگری در فصل‌های کتاب، افزودن یک فصل جدید و وجود 150 قطعه نقشه، نمودار و عکس. یکی از بازنگری‌های فصل نخست این است که به اجرای طرح تونل‌های دوم و سوم کوهرنگ، طرح انتقال آب به شهرهای یزد و کاشان و همچنین چند طرح آبی دیگر استان اصفهان اشاره شده ‌است. در فصل افزودۀ کتاب، محله‌های اصفهان و نقش آنها در تکوین شهر در نود صفحه بررسی شده‌اند و به‌صورت مطالعۀ موردی تحلیل فضایی‌ـ‌کالبدی از دو محلۀ «پشت مسجد امام» و محلۀ «جوباره/ جویباره»* ارائه شده ‌است.

2. بازار بزرگ اصفهان* با روش پیمایشی به بازار اصفهان و ملحقات آن، مانند سراها و تیمچه‌ها، می‌پردازد. این کتاب را سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری* و مرکز اصفهان‌شناسی و خانه ملل* در 1385ش در 856 صفحه در اصفهان منتشر کرد. نویسنده کتاب را در هفت فصل تألیف کرده ‌است؛ در فصل اول به مفاهیم، کلیات و معرفی بازار، به‌عنوان عنصری فضایی‌ـ‌کالبدی در شهرهای اسلامی، پرداخته است. فصل دوم به پیشینۀ تاریخی شهر و بازار و نوشته‌های سیاحان خارجی اختصاص دارد. شفقی در فصل سوم عناصر فضایی‌ـ‌کالبدی بازار اصفهان و کارکرد آنها را تحلیل کرده ‌است. فصل چهارم به بررسی سازمان اقتصادی‌ـ‌نظامی بازار اختصاص دارد. فصل پنجم ویژۀ صنایع دستی بازار اصفهان است. فصل ششم دربارۀ مالکیت واحدها و نقش موقوفات در تداوم حیات بازار اصفهان است. در فصل آخر، کلیۀ عناصر موجود در بازار اصفهان با ذکر شماره معرفی شده‌اند.
3. درآمدی بر شناخت شهر اسلامی‌ـ‌ایرانی. شفقی در این کتاب تجربیات و اصول و فنون شهرسازی و تأثیر جهان‌بینی اسلامی در ساختار و شکل شهرهای اسلامی را بیان کرده و برخی شهرهای اسلامی خاورمیانه و شمال آفریقا ازجمله اصفهان، کوفه، بصره، فُسطاط و قیروان را تحلیل کرده‌ است. شهرهای جهان اسلام، ازجمله اصفهان، دارای عناصر شهرسازی* اسلامی مانند بازار، مسجد، میدان هستند. سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان این کتاب را در 1395ش در دو جلد مشتمل بر یازده فصل منتشر کرده ‌است.

4 . بررسی مناطق خشک و کویرهای ایران. این اثر در واقع کتاب درسی 46 صفحه‌ای است که در 1348ش در انتشارات دانشگاه اصفهان منتشر شد. در این کتاب، شفقی ضمن تمایز دو واژۀ صحرا و کویر، به کویرهای ایران پرداخته و عقاید برخی علما دربارۀ کویرهای ایران را بازگو کرده است. در این کتاب، به تحقیقات شرکت ملی نفت ایران دربارۀ کویر ایران نیز اشاره شده ‌است.

مقالات

سیروس شفقی مقالات بسیاری به زبان‌های فارسی، انگلیسی و آلمانی در نشریات علمی منتشر کرده است که شماری از آنها برای همایش‌های داخلی و خارجی تألیف شده‌اند. در پایگاه سیویلکا^vi، دوازده مقالۀ شفقی در کنفرانس‌ها و چهارده مقاله در مجلات ثبت شده‌ است. پایگاه مجلات تخصصی نور^vii (نورمگز) 23 مقاله و پرتال جامع علوم‌انسانی^viii 25 مقاله از شفقی نمایه کرده‌اند.

دیگر فعالیت‌ها

بر اساس داده‌های سامانه کتابخانۀ مرکزی دانشگاه اصفهان*^ix، 190 رساله و پایان‌نامه در دانشگاه اصفهان با راهنمایی یا مشاورۀ شفقی به انجام رسیده‌اند. همچنین در این سامانه چهار طرح پژوهشی از او ثبت شده که عناوین آنها عبارت‌اند از: پراکندگی موقوفات در شهر اصفهان و بررسی اثرات تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن؛ نقش بازار در ساختار فضایی شهرهای اسلامی؛ جغرافیای تاریخی شهر اصفهان و تحلیل فضایی‌ـ‌کالبدی بازار اصفهان. شفقی از مشاوران طرح کتاب اطلس کلان‌شهر اصفهان بود که زیر نظر معاونت برنامه‌ریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری اصفهان با همکاری گروهی از کارشناسان تهیه شده است. این اطلس را انتشارات هم‌صدا در 1394ش در تهران منتشر کرد.

/عبدالمهدی رجائی/

منابع

شفقی، سیروس، جغرافیای اصفهان: به ضمیمۀ هفتاد نقشه و نمودار و عکس، چاپ اول، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1353ش.

شفقی، سیروس، “سیروس شفقی: جغرافی‌دان و اصفهان‌شناس” (مصاحبه)، آپارات ،  1400ش.

Retrieved Apr.14, 2025, from https://aparat.com/v/d7313px.

شفقی، سیروس، ” گفتگو با سیروس شفقی، بنیان‌گذار گروه جغرافیای دانشگاه اصفهان” ، گفتگو کننده: زهره روحی، انسان‌شناسی و فرهنگ، 1389ش.

Retrieved Apr.14, 2025, from https://anthropologyandculture.com.

علامت‌ساز، محمدحسین، گنجینه‌های علمی دانشگاه اصفهان، اصفهان: هشت‌بهشت، 1382ش.

“مراسم تشییع پیکر بنیان‌گذار گروه جغرافیای دانشگاه اصفهان”، خبرگزاری دانشجویان ایران”ایسنا”، 1401ش.

Retrieved Apr.14, 2025, from https://www.isna.ir/photo/1401081006677.

مؤمنی، مصطفی، پایگاه علم جغرافیا در ایران، تهران: فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، 1377ش.

1. Schafaghi, Sirus, “Die Stadt Tabriz und ihr hinterland”[↩]
2. “Ariaschar: die neue Eisenhüttenstadt bei Isfahan”[↩]
3. “Bildung von stadtvierteln in Isfahan”[↩]
4. Interdisziplinäre Iran-Forschung[↩]
5. . International congress on the History of Turkish-Islamic Science and Technology [↩]
6. https://www.civilca.com[↩]
7. https://www.noormags.ir[↩]
8. http://www.ensani.ir[↩]
9. https://www.lib.ui.ac.ir[↩]

1. شفقی، 1389ش.[↩]
2. شفقی، 1400ش؛ مؤمنی، ص107.[↩]
3. شفقی، 1389ش.[↩]
4. مؤمنی، ص107؛ شفقی، 1400ش.[↩]
5. مؤمنی، ص69 -70.[↩]
6. شفقی، 1389ش.[↩]
7. علامت‌ساز، ص334 – 335.[↩]
8. مؤمنی، ص409.[↩]
9. شفقی، 1389ش.[↩]
10. “مراسم تشییع پیکر بنیان گذار گروه جغرافیای دانشگاه اصفهان”، 1401ش.[↩]
11. شفقی، 1400ش.[↩]
12. شفقی، 1353ش، مقدمه، ص 15.[↩]