ساعت آفتابی

ساعت آفتابی، وسیلۀ سنجش زمان براساس حرکت ظاهری خورشید.

این مقاله دو بخش دارد: در بخش اول مشخصات کلی ساعت‌ آفتابی و در بخش دوم ساعت‌های آفتابی‌ اقلیم اصفهان بررسی شده است.

بخش اول: مشخصات کلی ساعت‌ آفتابی

مبنای ساعت‌ آفتابی، چرخش زمین به دور محور خود یا بازتاب این حرکت، یعنی حرکت ظاهری خورشید در آسمان است. صفحه‌ای درجه‌بندی‌شده و یک شاخص مهم‌ترین اجزای ساعت آفتابی را تشکیل می‌دهد. در گذشته، برای تعیین ساعت در روز از سایۀ یک میلۀ عمودی بر سطحی صاف استفاده می‌کردند. البته این صورت اولیه به‌تدریج و با بهره‌گیری از علم نجوم و ریاضیات کامل شد و به آن به‌عنوان نمادی علمی و فرهنگی توجه شد.¹ ساعت‌های آفتابی قدیم معمولا باعث افتخار جوامع و نشان دهندۀ رشد علمی و فرهنگی بود، اما امروزه کارکرد آن در بسیاری از نقاط دنیا صرفاً جنبۀ زیبایی‌شناختی دارد و یکی از جاذبه‌های گردشگری محسوب می‌شود.

ساعت‌ آفتابی براساس موقعیت جغرافیایی محل استقرارش تنظیم و محاسبه می‌شود. طول و جهت سایۀ شاخص با تغییر موقعیت خورشید در آسمان تغییر می‌کند و مدت سپری‌شده از طلوع یا باقیمانده تا غروب خورشید را نشان می‌دهد. با داشتن معادلۀ زمان و طول دقیق جغرافیایی محلی که ساعت در آن قرار دارد، می‌توان به محاسبه‌ای دقیق همچون ساعت مکانیکی دست یافت.² همچنین، با تشخیص طول شاخص، طول سایۀ فصل قابل اندازه‌گیری است و با رسم منحنی‌هایی روی ساعت‌ آفتابی می‌توان فصول را نیز مشخص کرد.

ساعتهای آفتابی بسته به نوع صفحه و نحوۀ عملکردشان به چند دسته تقسیم می‌شوند:ⁱ

ساعت آفتابی افقی (Horizontal sundial): این نوع رایج‌ترین شکل ساعت آفتابی است که از یک صفحۀ تراز (افقی) و یک لبه سایه‌انداز (شاخص) تشکیل می‌شود. برای نمایش دقیق زمان، زاویۀ قرارگیری شاخص نسبت به صفحۀ افقی باید دقیقاً با عرض جغرافیایی محلِ نصب برابر باشد. با حرکت ظاهری خورشید در طول روز، سایۀ شاخص روی خطوط صفحه جابه‌جا شده و زمان را نشان می‌دهد.³

ساعت آفتابی عمودی (Vertical sundial): در این گونه، صفحۀ ساعت بر سطح زمین عمود است و معمولاً روی دیوار ساختمان‌های عمومی یا مسجدها و کلیساها نصب می‌شده است. اگر صفحۀ ساعت دقیقاً رو به یکی از جهات اصلی (شمال، جنوب، شرق یا غرب) باشد، به آن «ساعت عمودی مستقیم» (Vertical Direct) می‌گویند. اما اگر دیوار نسبت به جهات اصلی زاویه داشته باشد، به آن «ساعت عمودی مایل» (Vertical Declining) گفته می‌شود. زاویۀ شاخص و خطوط ساعت در این نوع، با توجه به عرض جغرافیایی و میزان انحراف دیوار محاسبه می‌شود.⁴ ساعت‌های آفتابی عمودی در دیوارۀ مساجد برای تعیین ظهر شرعی استفاده می‌شدند. این ساعت‌ها در نیم‌کرۀ شمالی باید به سمت جنوب باشند تا زمان با استفاده از حرکت سایه شاخص روی صفحه از طلوع تا غروب نمایش داده شود.

ساعت آفتابی اِستِوایی (Equatorial sundial): دلیل این نام‌گذاری این است که صفحۀ آن کاملاً موازی با صفحۀ اِستِوای زمین قرار می‌گیرد. شاخص این ساعت میله‌ای است که عمود بر صفحۀ ساعت و موازی با محور چرخش زمین نصب می‌شود. این ساعت در تمام عرض‌های جغرافیایی قابل استفاده است، اما در روزهای اعتدال بهاری و پاییزی، به دلیل تابش عمود خورشید به لبۀ صفحه، سایه‌ای برای خواندن زمان تشکیل نمی‌شود.⁵

ساعت آفتابی قطبی (Polar sundial): صفحۀ این نوع ساعت به گونه‌ای نصب می‌شود که با محور چرخش زمین موازی باشد؛ یعنی زاویۀ صفحه با افق، برابر با عرض جغرافیایی محل باشد. در این ساعت، خطوط نشان‌دهندۀ زمان موازی با یکدیگرند. با این حال، فواصل این خطوط یکنواخت نیست؛ بلکه هرچه از خط ظهر دورتر می‌شویم، به دلیل محاسبات مبتنی بر تانژانتِⁱⁱ زاویۀ ساعتی، فاصلۀ خطوط از یکدیگر بیشتر می‌شود. شاخص نیز موازی با این خطوط قرار می‌گیرد.⁶

ساعت آفتابی آنالماتیک (Analemmatic sundial): طراحی این ساعت بر اساس مسیر ظاهری خورشید در آسمان (آنالما) است و خطوطِ ساعت روی محیط یک بیضی قرار دارند. ویژگی این ساعت این است که یک شاخص عمودی متحرک دارد که باید بر اساس تاریخ در نقطۀ مشخصی قرار گیرد. این قبیل ساعت‌ها معمولاً در ابعاد بزرگ در پارک‌ها ساخته می‌شود تا خود انسان‌ها با ایستادن روی نقطۀ تاریخ تقویم، نقش شاخص را ایفا کنند و سایۀ آن‌ها زمان را نشان دهد.⁷

ساعت ارتفاعی(Altitude sundial): این ساعت‌ها زمان را بر مبنای ارتفاع خورشید از افق می‌سنجند. از آنجا که ارتفاع خورشید در فصل‌های مختلف تغییر می‌کند، این ساعت‌ها مقیاس‌های متغیری برای ماه‌های مختلف سال دارند و در اشکال اُستُوانه‌ای، تخت یا حلقوی ساخته می‌شدند.⁸

ساعت آفتابی شیب‌دار (Reclining or Inclining Sundials): این ساعت‌ها برای نصب روی سطوح شیب‌دار، مانند سقف شیروانی خانه‌ها، طراحی می‌شوند. محاسبات این ساعت‌ها ترکیبی از محاسبات ساعت‌های افقی و عمودی است و بسته به زاویۀ شیب سطح انجام می‌شود.⁹

ساعت‌های آفتابی سقفی بازتابی (Reflected Ceiling Dials): در این نوع، یک آینۀ کوچک به صورت افقی در لبۀ پنجره‌ای رو به جنوب قرار می‌گیرد. این آینه پرتو خورشید را روی سقف اتاق بازتاب می‌دهد. خطوط ساعت روی سقف رسم می‌شوند و با حرکت خورشید، لکۀ نور روی سقف جابه‌جا شده و زمان را نشان می‌دهد.¹⁰

ساعت کُرۀ آرمیلاری یا ذات‌الحلق (The Armillary Sphere): این ساعت یک مدل سه‌بعدی از کرۀ آسمان است که از حلقه‌هایی متقاطع (نشان‌دهندۀ اِستِوا، نصف‌النهار و افق) تشکیل شده است. میله‌ای که از مرکز این حلقه‌ها می‌گذرد، نقش محور زمین و شاخص ساعت را ایفا می‌کند و سایۀ آن روی حلقۀ اِستوایی زمان را نشان می‌دهد.¹¹

اگرچه پیشینۀ استفاده از شاخص به ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد، نخستین تمدنِ استفاده‌کننده از آن مشخص نیست. بااین‌حال، منشأ ساعت‌های آفتابی به بین‌النهرین، مصر و یونان باستان نسبت داده می‌شود. کهن‌ترین ساعت آفتابیِ سنگیِ موجود متعلق به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد در مصر است که اکنون در موزه‌ای در برلین نگهداری می‌شود.¹² نخستین‌بار در زیج شهریار (یا زیج شاه؛ متعلق به دورۀ ساسانیان) به ساعت آفتابی در ایران و روش درجه‌دار‌کردن آن اشاره شده است. هرچند اصلِ پهلوی این اثر از بین رفته، بخش‌هایی از ترجمۀ عربی آن در آثار مُنجمان سده‌های نخست اسلامی به جا مانده است.¹³

کاربرد ساعت‌ آفتابی در تعیین اوقات شرعی مسلمانان، دانش طراحی انواع ساعت‌ آفتابی را با علم میقات پیوند داده است. علم میقات یا مواقیت، یکی از شاخه‌های نجوم دورۀ اسلامی است که مهم‌ترین کاربرد آن تعیین زمان نماز براساس شاخصه‌های نجومی خورشید بوده است.¹⁴ بخش مهمی از پیشرفت‌ها در ساخت ساعت‌های آفتابی‌ در پیوند دانش ساخت این ابزار با علم میقات ریشه دارد.

تنوع ساعت‌های آفتابی‌ و رساله‌های مرتبط با آن در فرهنگ اسلامی، حاکی از توجه مسلمانان به ابعاد نظری و کاربردی آن‌هاست. این دانش احتمالاً ریشه‌ای یونانی دارد؛ برای نمونه، ثابت‌بن قُرّه روش آنالما را از دیودوروسⁱⁱⁱ وام گرفت.¹⁵ در دورۀ اسلامی، به دلیل استفاده از سنگ مرمر (رُخام) در صفحۀ ساعت آفتابی، به آن «رُخامه» و به دانش مرتبط با آن‌ «علم‌الرُّخامات» گفته می‌شد. نوع افقی آن نیز به سبب سطح هموارش «بسیطه» خوانده می‌شد؛ مدلی ساده و پرکاربرد که بیشتر رساله‌های موجود به طراحی آن اختصاص داشته است.¹⁶

یکی از دستآوردهای منجمان اسلامی، استفاده از شاخص مایل به جای عمودی است. با مایل‌شدن شاخص به سمت شمال و تنظیم زاویۀ آن با عرض جغرافیایی، شاخص با محور زمین موازی و بر مدار ظاهری خورشید عمود می‌شود. این تقارن، دقت ساعت آفتابی را افزایش می‌دهد. کهن‌ترین نمونۀ این روش، ساعت آفتابی افقی مسجدجامع اموی دمشق است که در قرن هشتم به دست ابن‌شاطر دمشقی ساخته شد.¹⁷

در پی توجه منجمان مسلمان به تدوین جداول اوقات نماز، محمدبن موسی خوارزمی به‌عنوان نخستین عالم نجوم، طول سایه در ظهر و زمان آغاز و پایان نماز عصر را برای عرض جغرافیایی بغداد در زیج خود محاسبه کرد.¹⁸ بااین‌حال، تا پیش از سدۀ هفتم، تعیین اوقات نماز غالباً برعهدۀ مؤذنانی بود که به روش سنتی عرب‌ها عمل می‌کردند. آنان زمان نمازهای ظهر و عصر را از روی طول سایۀ شاخص، و صبح و مغرب را براساس منازل قمری (جایگاه حرکت ماه) تشخیص می‌دادند.¹⁹ پس از قرن هفتم، ساخت ساعت‌ آفتابی با اهداف مذهبی در حکومت عثمانی رواج یافت؛ هرچند گاهی خطوطی نیز برای تعیین زمان روزمره داشتند. این نوع ساعت‌ها که معمولاً پای مَناره‌ها، روی دیوارهای مسجد یا پایه‌هایی در حیاط نصب می‌شدند، به‌مرور تکامل یافتند و امکاناتی چون خطوط ساعات مُعوَّج و مُستوی،^iv کمان‌های تعیین ارتفاع خورشید و مقیاسِ سنجش سمت خورشید به آن‌ها افزوده شد.²⁰

از دیگر ساعت‌های آفتابی‌ نسبتاً نادر دورۀ اسلامی، نوعی ساعت مخروطی است که به دلیل شباهت ظاهری‌اش به سُرمه‌دان، «مُکحُلَه» نامیده می‌شود. هرچند ظاهراً رومیان باستان نمونه‌های آن را در سدۀ اول پیش از میلاد ساختند، اما ساختار این ساعت در رساله‌ای منسوب به خوارزمی به‌اختصار آمده است.²¹

«مِکنَسِه» نیز گونه‌ای دیگر از ساعت‌‌های آفتابی‌ دورۀ اسلامی است که از دو صفحۀ مستطیلِ متصل به هم با زاویه‌ای مشخص تشکیل می‌شود و شاخص آن، میله‌ای افقی است که روی فصل مشترک این دو صفحه قرار می‌گیرد.²²

بخش دوم: انواع ساعت‌ آفتابی‌ در اصفهان

با پیشرفت علم نجوم و ریاضیات در دورۀ اسلامی، انواع ساعت‌ آفتابی نیز رواج یافت. در دورهٔ صفوی* (حک: حـ907-1135)، با رونق شهرسازی و ساخت بناهای عام‌المنفعه در اصفهان، برای تعیین اوقات شرعی، آفتاب‌نماها هم در ترکیب معماری شهر قرار گرفتند. در ساعت‌های با شاخص مایل در اصفهان، محور شاخص باید در امتداد محور چرخش زمین، یعنی با زاویه‌ای برابر عرض جغرافیایی محل، قرار می‌گرفت تا زمان‌سنجی دقیق باشد. از آنجا که عرض جغرافیایی اصفهان حدود ۳۲ درجۀ شمالی است، زاویۀ شاخص در ساعت‌های آفتابی نیز حدود ۳۲ درجه نسبت به افق تنظیم می‌شد. بسیاری از آن‌ها یک نیمروز محلی را نشان می‌دادند که برای اوقات شرعی کفایت می‌کرد؛ شاخص‌های ظهر نوع سادۀ ساعت‌های آفتابی‌ هستند که در آن‌ها سایۀ شاخص میله‌ای یا مثلث‌شکل لحظۀ دقیق ظهر خورشیدی را نشان می‌دهد.

در دورۀ صفوی، علاوه‌بر ساعت‌های آفتابی ثابت، قبله‌نماهایی نیز در اصفهان ساخته شد که از شاهکارهای علمی و هنری ایران به شمار می‌روند؛ ازجمله نمونه‌ای مجهز به ساعت آفتابی که با لولایی بر لبهٔ صفحهٔ قبله‌نما تثبیت شده است. این ساعت‌ها که معمولاً همراه با یک قبله‌نما بوده‌اند، همگی برای عرض جغرافیایی ۳۲ درجه ساخته شده‌اند و، بنابراین، از روی این ویژگی نجومی در کنار تاریخ ساخت یا نوشته‌های روی آن‌ها، می‌توان مطمئن بود که مختص شهر اصفهان طراحی شده‌اند. نمونه‌هایی از این ساعت در حراجی‌ها و عتیقه‌فروشی‌های اروپا کشف شده و در موزه‌های خارج ایران نگهداری می‌شوند.²³ بر صفحهٔ سه نمونه از این ساعت‌ها، سه بیت شعر فارسی حک شده است که ضمن آموزش نحوهٔ کار، نشان می‌دهد این آثار در سده‌های هفدهم یا هجدهم میلادی در اصفهان ساخته شده‌اند.²⁴ از نظر فنی، این ساعت‌ها از نوع ساعت‌های آفتابی مایل نیستند، بلکه ساعت‌هایی با شاخص عمودی‌اند. این ابزارها نه ساعت مُستویه (ساعتهای برابر) را نمایش می‌دهند و نه ساعت مُعوّجه (ساعت‌های نابرابر فصلی) را؛ بلکه مختص نمایش «ساعت‌های بابِلی»اند؛ یعنی مقدار یا تعداد ساعت‌های گذشته از طلوع خورشید را نمایش می‌دهند. علاوه بر این، با این ساعت‌ها می‌توان اوقات نمازهای روزانه به‌ویژه زمان اذان عصر را پیدا کرد. روش محاسباتی و نجومی و همچنین ظرافت ساخت ابزار و فلزکاری در آن حاکی از نوآوری و دانش نجومی آن ایام بوده است.

ساعت‌های آفتابی که اکنون در اصفهان در دسترس هستند عبارت‌اند از:

1. ساعت آفتابی مسجدجامع عباسی. یکی از شاخص‌های آفتابی شناخته‌شده در اصفهان برای تعیین نیمروز، سنگ ساعتی است که در مجموعهٔ مسجدجامع عباسی*، در جنوب میدان نقش جهان*، قرار دارد. این شاخص معروف، در پای یکی از جِرزهای صحن مدرسهٔ سلیمانیه نصب شده است؛ مدرسه‌ای که در گوشهٔ جنوب غربی مسجد واقع شده و از طریق یک درِ ورودی می‌توان به آن راه یافت. سنگ شاخص یا نیمروزنما قطعه‌سنگی متشکل از دو بخش مستطیلی و مثلثی است که درمجموع یک ذوزنقهٔ قائم‌الزاویه را تشکیل می‌دهند. سازنده بخش مثلثی را با چُنان دقتی تراشیده و در کنار بخش مستطیلی نصب کرده است که در تمام روزهای سال، هنگام نیمروز، آفتاب مُماس بر بدنهٔ آن می‌تابد و هیچ سایه‌ای بر زمین نمی‌افتد. اوج پیچیدگی و اهمیت این ابزار در محاسبهٔ دقیق زاویه و ابعاد همین بخش مثلثی نهفته است؛ طراحی هوشمندانه‌ای که سبب می‌شود سایهٔ بخش مستطیلی در لحظهٔ ظهر کاملاً محو گردد.²⁵ در زمان نیمروز یا ظهر شرعی محلی، این سنگ طوری عمل می‌کند که سایه ناپدید می‌شود. به‌ عبارت دیگر، سنگ به‌عنوان شاخص نیمروز عمل می‌کند. این سنگ نه‌تنها کاربرد مناسکی داشته بلکه تجلی هماهنگیِ معماریِ مسجد با محاسبات نجومی و هندسی و نشان‌دهندهٔ ترکیب هندسهٔ معماری با نیازهای عبادی و زمانی مردم است. محاسبه، تنظیم و نصب این سنگ منسوب به شیخ بهائی* است،²⁶ ولی به احتمال قوی، مانند نسبت‌های دیگر، مستندی ندارد.

1. ساعت آفتابی مسجدجامع عتیق* اصفهان. مسجدجامع اصفهان، که از بناهای شاخص تاریخی ایران به شمار می‌رود، حاصل دگرگونی‌های مستمری است که در ادوار مختلف تاریخی، به‌ویژه در دوره‌های ایلخانیان (حک: حـ654ـ حـ750)، مظفریان (حک: 718ـ795)، تیموریان (حک: 771ـ907)، صفویان و قاجار (1210ـ1344/1304ش)، به خود دیده است. در این مسجد دو ساعت آفتابی با کارکرد نیمروزنُما وجود دارد؛ یکی مشابه ساعت نیمروزنمای مسجدجامع عباسی، البته در ابعاد و مقیاس کوچک‌تر، و دیگری به‌صورت دو کاشی لُعاب‌دار کوچک بر لبۀ ایوان طبقۀ دوم. اولی که در روزهای آفتابی از آن برای آگاهی از زمان نیمروز و ظهر شرعی استفاده می‌شده است، در قسمت شرقی ایوان شمالی و روی زمین قرار دارد. این ساعت روی قطعه‌سنگی متشکل از یک مستطیل و یک مثلث قرار گرفته که مجموعاً یک ذوزنقۀ قائم‌الزاویه را تشکیل می‌دهند. ساعت در زمان نیمروز یا ظهر شرعی طوری عمل می‌کند که سایه ناپدید می‌شود. سنگ مثلث‌شکل به ابعاد سایۀ ایجادشده از سوی سنگ مستطیل‌شکل در نیمروز، تراشیده شده و در کنار آن قرار گرفته است تا در هنگام ظهر سایه را ناپدید کند. شاخص آفتابی دوم به‌صورت دو کاشی کوچک لعاب‌دار بر لبۀ ایوان طبقۀ دوم بنا شده است. در هنگام ظهر شرعی، سایۀ دیوار جلویی ابتدا به نشانۀ اول و سپس به نشانۀ دوم می‌رسد. براساس تجربه، زمانی که سایه به خط دوم می‌رسد، هنگام اذان ظهر به افق اصفهان است.²⁷ دربارهٔ کارکرد این شاخص اختلاف‌نظر وجود دارد؛ برخی بر این باورند که این سنگ برای تعیین زمان نماز ظهر و عصرِ اهل تسنن کاربرد داشته است. درمقابل، عده‌ای دیگر این ادعا را رد کرده و تاریخ نصب آن را به دورهٔ صفوی یا قاجار نسبت می‌دهند. به اعتقاد گروه دوم، رسیدن سایه به خط اولِ سنگ نشان‌دهندۀ زمان اذان، و رسیدن آن به خط دوم نشان‌دهندۀ زمان اقامهٔ نماز است.²⁸

1. ساعت آفتابی مسجد حکیم. مسجد حکیم*، که با نام جورجیر نیز شناخته می‌شود، نمونه‌ای از مساجد چهارایوانیِ اواخر عصر صفوی است. بانی این مسجد، حکیم داوود، طبیب مخصوص شاه‌عباس دوم (حک: 1052ـ1077)، آن را بر بقایای مسجدجامع دیلمی جورجیر (متعلق به سدۀ چهارم هجری) احداث کرد.²⁹ ساعت آفتابی این مسجد از نوع عمودی است که بر بالای ایوان شمال غربی مسجد و روی یک کتیبه قرار دارد. سکوی این ساعت از آجر و گچ ساخته شده است. بدنهٔ سکو گچ‌کاری شده و در ارتفاع یک‌متری آن، میله‌ای فولادی به طول ۳۰ سانتی‌متر عمود بر سطح دیوار تعبیه شده است. خطوط شعاعیِ روی سطح گچی، نشانگر ساعات روز هستند. خط میانیِ این صفحه کاملاً عمودی است و در زمان ظهر شرعی، سایهٔ میله دقیقاً بر روی این خط منطبق می‌شود. این مسجد ساعت آفتابی دیگری نیز داشته است که بر روی زمین و در محل اتصال دیوار شمالی و غربی قرار داشته است. پایۀ این ساعت از مصالح ساختمانی ساخته شده و مقطعی به شکل مثلث قائم‌الزاویه داشته است. همچنین ساعت دارای شاخصی فولادی بوده است.³⁰ این ساعت، در حال حاضر، تخریب شده ولی رد آثار سازۀ آن بر روی سنگ‌های دیواره مشهود است. تاریخ نصب این دو ساعت مشخص نیست.

1. ساعت آفتابی مسجد سید. در محلۀ بیدآباد* اصفهان، به نام بانی آن، سیدمحمدباقر شفتی* (متوفی ۱۲۶۰) مشهور به «سید حجت‌الاسلام». مسجد سید* یک ساعت آفتابی عمودی دارد که در حال حاضر، شاخص آن افتاده و شیارهای ساعت محو شده است. این ساعت در محل اتصال دیوار شمالی و غربی مسجد بر روی بام مسجد قرار گرفته است. سازۀ ساعت از آجر و گچ است.
2. ساعت آفتابی مدرسۀ چهارباغ. یک شاخص سنگی ظهرنما در حیاط مدرسۀ چهارباغ* هست که وجهی از یک سنگ تراش‌خورده است که عمودی و در راستای شمال/جنوب قرار گرفته است. در این نوع شاخص، وجه مورد نظر در طول ساعات پیش از ظهر در سایه می‌ماند و از لحظۀ ظهر به بعد پرتو آفتاب بر آن می‌تابد. امروزه، این سنگ شاخص از مکان اولیۀ خود جابه‌جا شده و کارکرد اولیۀ خود را از دست داده است. این شاخص ظهر را سیدجلال‌الدین حسینی طهرانی (متوفی 1366ش) محاسبه، طراحی و به شکل سنگی مکعب مستطیل در حیاط مدرسه نصب کرده است.³¹ روی دو وجه جنوبی و شرقی این شاخص کتیبه‌ای شامل روش محاسبات نجومی، تاریخ نصب و روش کار شاخص، حکاکی³² شده است.

6. ساعت آفتابی مسجد قطبیه. مسجد قطبیه*، واقع در خیابان طالقانی، در دورۀ شاه طهماسب صفوی (حک: 930ـ984) ساخته شده است. بانی و سازندۀ این مسجد قطب‌الدین علی باب‌الدشتی (متوفی 955) بوده است. این مسجد یک شاخص ظهر میله‌ای فلزی دارد که به‌صورت عمودی روی یکی از دیوارهای شمالی با صفحه‌ای کاشی‌کاری‌شده قرار دارد. این ساعت به علت نگهداری نامناسب در حال تخریب است و شاخص آن در محل خود چرخیده، از حالت عمود بر صفحه خارج شده و کارایی خود (نمایش نیم‌روز) را از دست داده است.
7. ساعت آفتابی مسجد نو بازار بزرگ. مسجد نو* بازار، واقع در خیابان عبدالرزاق، کوی مسجد نو متعلق به دورۀ قاجار* است. در دیوارۀ شمالی مسجد روی پایۀ سنگی یکی از ستون‌های آن، شاخصی فلزی در ارتفاع تقریبی یک متر از سطح زمین کار شده است که از آن به‌عنوان «شاخص ظهر» استفاده می‌شده است. در نیمروز، سایۀ شاخص فلزی مستطیل‌شکل به‌صورت خطی باریک و در کوتاه‌ترین حالت در زیر شاخص دیده می‌شود. اکنون، در محل اتصال شاخص با ستون، آثار ترمیم مشاهده می‌شود.
8. ساعت آفتابی مسجد رحیم‌خان. مسجد رحیم‌خان متعلق به دورۀ قاجار در خیابان طالقانی واقع شده است. در بام مسجد، محل رأس دیوارۀ شمالی و شرقی، یک ساعت آفتابی عمودی از جنس آجر و گچ ساخته شده است. این ساعت شبیه ساعت آفتابی مسجد حکیم است و در هنگام نگارش این مقاله (1405ش) میلۀ شاخص آن وجود ندارد و تقسیم‌بندی‌های روی صفحه هم محو شده است.

6. ساعت آفتابی مسجد علیقلی‌آقا. این مسجد در دورۀ شاه سلطان حسین* صفوی (حک: 1105ـ1135) ساخته شده و در دورۀ قاجار گسترش یافته است. ساعت آفتابی آن بر روی محل تلاقی دیوار شمالی و غربی به‌صورت عمودی بنا شده و از جنس آجر و گچ است. این ساعت دارای میلۀ شاخص است ولی تقسیم‌بندی‌های روی صفحه محو شده است.

6. ساعت آفتابی خانۀ کدخدایی. خانۀ تاریخی منسوب به کدخدایی در خیابان ابن‌سینا*، یکی از بناهای ارزشمند دورۀ قاجار است. این بنا پس از مرمت کلی، تغییر کاربری یافت و امروزه با کاربری اداری به‌عنوان محل استقرار سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان استفاده می‌شود. پس از بازسازی، یک ساعت آفتابی در ضلع شمالی حوض و آب‌نمای این بنا کار شده است. این ساعت از نوع افقی با شاخص فلزی و پایه و صفحۀ سنگی است که در 1385ش به دست پایان امینی، محقق نجوم، طراحی و ساخته شد. این ساعت علاوه‌بر گاه‌شماری، قابلیت تطبیق ساعت رسمی و ساعت نجومی را دارد.
7. ساعت آفتابی میدان جلفا. این ساعت آفتابی در 1395ش در میان یک حوض در میدان جلفا، واقع در محلۀ جلفا*، در کنار خیابان نظر* ساخته شده و در بین سه کلیسای معروف اصفهان، وانک*، حضرت مریم و بتلِحِم (بیت‌اللحم)*، قرار گرفته است. این ساعت با مدل سیاره‌ای ساخته شده و قطر خارجی آن 130 سانتی‌متر است. تنظیمات زاویه‌ایِ این سازه براساس مختصات جغرافیایی میدان جلفا طراحی و اجرا شده است. مقیاس زمان در این ساعت با فواصل ده‌دقیقه‌ای درجه‌بندی شده و حاشیهٔ خطای خوانشِ آن در حدود سه دقیقه است. محاسبات به‌کاررفته در شاخص ساعت، علاوه‌بر نمایش زمان استاندارد، امکان تعیین طول روز، زمان طلوع و غروب خورشید و همچنین محاسبهٔ اذان ظهر را فراهم می‌آورد. همچنین، در شب با نگاه به امتداد شاخص می‌توان ستارۀ قطبی و درنتیجه، موقعیت قطب شمال سماوی را پیدا کرد. ساختار فیزیکی و محاسباتی این ابزار، با الگوبرداری از «ذات‌الحلق» (از ابزارهای نجومی کهن) شکل گرفته و به‌عنوان نمونه‌ای تکامل‌یافته از ساعت‌های آفتابی کلاسیک شناخته می‌شود.³³

6. ساعت آفتابی دانشگاه اصفهان. ساعت آفتابی دانشگاه اصفهان* روبه‌روی دانشکدۀ فیزیک به‌عنوان یادبود احمد کیاست‌پور (متوفی 1398ش)، استاد فیزیک و نجوم دانشگاه اصفهان، نصب شده است. محاسبه، طراحی و ساخت این ساعت را ایرج صفایی، مسئول رصدخانۀ دانشگاه کاشان در سال 1400ش انجام داد. سازۀ نجومی این ساعت از نوع اِستِوایی است که قابلیت تعیین زمان برپایۀ ساعت رسمی ایران را دارد. برخلاف دیگر گونه‌های ساعت آفتابی، در این نمونه، با جابه‌جایی خورشید در آسمان، نور خورشید از روزنه‌هایی که به شکل اعداد فارسی در صفحه بریده شده‌اند، بر روی شاخص میانی در صفحۀ ساعت می‌افتد و زمان را نشان می‌دهد. تشخیص نیمروز یا لحظۀ اذان ظهر، تشخیص تقویم برپایۀ گاه‌شمار ایرانی و منحنی آنالمای خورشید در طول سال، از دیگر کاربردهای این ساعت در روز است. این سازۀ نجومی در شب هم کاربرد دارد و تعیین تقریبی زمان در شب‌های مهتابی و تعیین جایگاه قطب شمال آسمانی و جایگاه ستارۀ قطبی از کاربردهای آن در شب است. مشخصات کامل ساعت در پایین ساعت ثبت شده است.

در دانشگاه اصفهان ساعت آفتابی دیگری در ضلع جنوبی ساختمان پردیس فنی و مهندسی وجود دارد که از نوع آنالماتیک است و با سنگ و موزاییک ساخته شده و، درواقع، بخشی از محوطه و فضای بیرونی دانشکدۀ فنی است. منحنی آنالماتیک دقیقاً محاسبه و به‌صورت حک‌شده روی زمین اجرا شده است. برای نمایش ساعت، شخص روی تاریخ روز می‌ایستد و سایۀ شخص ساعت را نشان می‌دهد. محاسبات، طراحی و ساخت آن را پایان امینی در 1386ش انجام داده است.

13. ساعت آفتابی آرامگاه احمد کیاست‌پور. کیاست‌پور علاوه‌بر فعالیت‌های نجومی حرفه‌ای در توسعۀ نجوم آماتوری ایران نیز اثرگذار بوده است. یک ساعت آفتابی بالای سنگ قبر او، واقع در قطعۀ نام‌آوران باغ رضوان* ساخته شده است. طرح اولیۀ آن با همکاری محمد باقری، عضو بازنشستۀ گروه تاریخ علم بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، آماده شده و محاسبات، طراحی و ساخت این سازۀ نجومی را رضا منجمی، از منجمان آماتور که مدتی مسئولیت مرکز نجوم ادیب اصفهان را برعهده داشت، انجام داده است.

14. ساعت آفتابی خانۀ ریاضیات اصفهان. این خانه در خیابان سعادت‌آباد اصفهان قرار دارد و از بناهای فرهنگی تأسیس‌شده از سوی شهرداری* است. بر روی ستون سردر این خانه یک ساعت آفتابی به دست احمد کیاست‌پور در 1387ش طراحی و نصب شده است.

گفتنی است مسجد آقانور، مدرسۀ نیم‌آورد*، و مسجد مصلای اصفهان نیز دارای شاخص ظهرنما و ساعت آفتابی بوده‌اند که درحال حاضر، به‌ علت تخریب یا بازسازی از بین رفته‌اند یا در دسترس نیستند. همچنین در سه دهۀ گذشته، شهرداری اصفهان در مکان‌های مختلف این شهر ساعت‌های ‌‌آفتابی‌ متنوعی ساخته است. ازجمله در ورودی پارک غدیر، واقع در ضلع شرقی اتوبان حلقوی دور شهر اصفهان، یک ساعت آفتابی روی زمین با صفحۀ بتنی ساخته شده است. شاخص آن فلزی مثلثی است که آرم شهرداری اصفهان درون آن کار شده است. ساعت آفتابی دیگری در پارک آبشار اول، بین پل خواجو* و پل بزرگمهر*، ساخته و اجرا شده است. این ساعت آفتابی از نوع افقی با شاخص فلزی است. صفحۀ ساعت دایره‌ای و از جنس سنگ یک‌تکه به قطر دو متر است و اعدادش بر روی آن حک شده است. همچنین، در میدان نقش جهان و در وجه شمالی حوض مرکزی میدان یک ساعت آفتابی با پایه و صفحۀ یک تکۀ سنگی و شاخص فلزی مایل وجود دارد.

ساعت‌‌های آفتابی‌ خارج شهر اصفهان

چند ساعت یا شاخص آفتابی در مناطقی از اقلیم اصفهان وجود دارد، مانند ساعت آفتابی آنالماتیک با شاخص انسان که در محوطۀ بیرونی دانشکدۀ علوم دانشگاه کاشان در 1398ش ساخته شده است. همچنین یک ساعت آفتابی در دانشگاه پیام نور آران و بیدگل در 1389ش با مدل سیاره‌ای به قطر دو متر ساخته و در این مرکز نصب شده است. درضلع شمالی پشت بام مسجدجامع دهاقان نیز یک ساعت آفتابی کار شده که کاربرد آن تشخیص زمان اذان ظهر بوده است. این ساعت در دورۀ قاجار ساخته شده است. علاوه‌براین‌ها، در سد گلپایگان اصفهان یک ساعت آفتابی از نوع استوایی با صفحۀ بتنی و شاخص فلزی به دست سازندۀ سد در 1336ش ساخته شده است.

پیش از رواج زمان‌سنج‌های مصنوعی، بهره‌گیری از عوارض جغرافیایی یکی از روش‌های تشخیص بود؛ یکی از نمونه‌های این روش، پدیده‌ای به نام «ساعت بروزاد» در شهرستان مبارکه* (منطقهٔ لنجان بزرگ) است. این شاخصِ طبیعیِ نیمروزنما، حفره‌ای عظیم بر دیوارهٔ شاه‌کوه در جنوب غرب استان اصفهان است که گسترهٔ دید وسیعی در سطح منطقه دارد. سازوکار این ساعت طبیعی به‌گونه‌ای است که هم‌زمان با لحظهٔ اذان ظهر، سایهٔ درون حفره به‌طور کامل محو می‌شود و بدین‌ترتیب، زمان دقیق نیمروز را فقط با اتکا به موقعیت خورشید و بدون نیاز به هیچ‌گونه ابزار دست‌ساز مشخص می‌کند.³⁴ همچنین، شاخص طبیعی نیمروز کِی‌شاپوران که در دره‌ای به شکل عدد هفت در راستای شمال و جنوب و در دیوارۀ جنوبی شاه‌‌کوه قرار گرفته است، قسمت‌هایی از دیوارۀ شرقی این درۀ عمودی است. در نیمروز، سایه در پای یکی از این بخش‌ها ناپدید می‌شود. مردم دو روستای کِی‌شاپوران (قهشاپوران) و قلعه‌سرخ برای تشخیص نیمروز از این ویژگی بهره می‌برده‌اند. برخلاف ساعت بروزاد، شاخص نیمروز کِی‌شاپوران به دلیل ارتفاع کمتر و محدودیت زاویهٔ دید، تنها برای اهالی دو روستای پیرامون آن دیدنی است. کارکرد اصلی این شاخصِ محلی در مدیریت تقسیم منابع آب بوده است؛ به گونه‌ای‌که لحظهٔ نیمروز به‌عنوان مبدأ زمانی برای انتقال سهمیهٔ آب میان کشاورزان استفاده می‌شده است.³⁵

/محمدامیر شیوافر/

منابع

باقری، محمد، «فهرست ساعت‌های آفتابی ایران»، میراث علمی اسلام و ایران، سال 3، ش۱، بهار و تابستان 1393.

رضوانی، پویان، «ساعت آفتابی»، در دانشنامۀ جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج22، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، 1396ش.

ریوس- پینیس، مونیکا، «علم میقات و موقّت‌های نامدار در غرب جهان اسلام»، ترجمۀ پویان رضوانی، میراث علمی اسلام و ایران، سال 3، ش۱، بهار و تابستان 1393.

سعیدنیا، احمد، «راز سنگ ساعت مسجد امام (شاه عباسی) اصفهان»، هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، دورۀ 13، ش3، پاییز1387.

« شناسایی و معرفی شاخص نیمروز کی شاپوران»، رصدخانۀ دانشگاه کاشان، 1400ش.

Retrieved Jul.1, 2026, from https://uko.kashanu.ac.ir/fa/news/17887/.

صدری افشار، غلامحسین، « سیدجلال‌الدین طهرانی»، میراث علمی اسلام و ایران، سال 3، ش۱، بهار و تابستان 1393.

صفایی، ایرج، مسئول رصدخانۀ دانشگاه کاشان، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: محمدامیر شیوافر، 10 مهر 1404.

فراری، جانی، «ساعت‌های آفتابی عثمانی»، ترجمۀ مهدی نوروزی‌بخش، میراث علمی اسلام و ایران، سال 8، ش۲، پاییز و زمستان 139۸.

کارگر، عبدالرضا، سرپرست مسجد جامع عتیق اصفهان، مصاحبه، مصاحبه کننده: محمدامیر شیوافر، 20 آذر 1404.

ماهرالنقش، محمود، معماری مسجد حکیم، تهران: سروش، 1376ش.

مظفری، محمد و بادکوبه هزاوه، احمد، «مواقیت و ضوابط نویافته»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال 43، ش۱، بهار و تابستان 1389.

« معرفی شاخص نیمروز طبیعی بروزاد در شهرستان مبارکه»، رصدخانۀ دانشگاه کاشان، 1400ش.

Retrieved Jul.1, 2026, from https://uko.kashanu.ac.ir/fa/news/17560/.

« هدیۀ نجومی به مسیحیان اصفهان »، رصدخانۀ دانشگاه کاشان، 1396ش.

Retrieved Jul.1, 2026, from https://uko.kashanu.ac.ir/fa/achievement/74/.

هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی،1350ش.

هوخندایک، یان، «اسرار قبله‌نماهای اصفهان»، ترجمۀ صمد فرخ‌نهاد، میراث علمی اسلام و ایران، سال 1، ش۱، بهار و تابستان 1391.

History of Science Museum, 2026. Retrieved Jul.1, 2026, from https://www.hsm.ox.ac.uk/collections-online#/item/hsm-catalogue-2972.

Sotheby’s, 2026a. Retrieved Jul.1, 2026. Retrieved Jul.1, from https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2016/arts-islamic-world-l16220/lot.90.html.

Sotheby’s, 2026b.Retrieved Jul.1, 2026. Retrieved Jul.1, from https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2019/arts-of-the-islamic-world/a-safavid-brass-horizontal-dial-and-qibla.

Waugh, Albert E., Sundials: their theory and construction, New York: Dover Publications, 1973.

تصویر شاخص مقاله:
یک ساعت افقی و نشانگر قبله مربوط به دوران صفوی، ایران، اواخر قرن هفدهم/اوایل قرن هجدهم.

1. این بخش برگرفته از کتاب زیر است:
   Waugh, Albert E. Sundials: their theory and construction, New York: Dover Publications, 1973.[↩]
2. Tangent[↩]
3. Diodorus[↩]
4. یک‌بیست‌وچهارم طول روز[↩]

1. باقری، ص49.[↩]
2. همان، ص51.[↩]
3. Waugh, p. 35, 37.[↩]
4. ibid, p. 52, 74.[↩]
5. ibid, p. 29.[↩]
6. .ibid, p. 70-72[↩]
7. ibid, p. 108, 114 .[↩]
8. ibid, p. 135-136, 150 .[↩]
9. ibid, p. 100.[↩]
10. ibid, p. 116.[↩]
11. ibid, p. 174, 178 .[↩]
12. رضوانی، ص461.[↩]
13. باقری، ص50.[↩]
14. دربارۀ علم میقات نگاه کنید به: ریوس- پینیس، ص۸۸-۹۶.[↩]
15. رضوانی، ص۴۶۲.[↩]
16. همانجا.[↩]
17. باقری، ص۵۱.[↩]
18. مظفری و بادکوبه هزاوه، ص۱۵۸-۱۵۹.[↩]
19. همان، ص۱۶۰.[↩]
20. فراری، ص۱۱۷-۱۲۰.[↩]
21. رضوانی، ص462.[↩]
22. همان، ص463.[↩]
23. هوخندایک، ص۲۱. نمونه‌هایی از این ساعت‌ها در مجموعه‌های معتبری همچون موزه تاریخ علوم دانشگاه آکسفورد نگهداری می‌شوند یا در حراجی‌های معتبر جهانی مانند ساتبیز (در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۹) به عنوان آثار برجستهٔ هنر اسلامی به نمایش و فروش گذاشته شده‌اند. برای نمونه نگاه کنید به:

    History of Science Museum, 2026; Sotheby’s, 2026a; Sotheby’s, 2026b.[↩]

24. دربارۀ این ابزارها و کارکرد و دقت نجومی آن‌ها نگاه کنید به: هوخندایک، ص۲۱-۳۰.[↩]
25. سعیدنیا، ص۱۳.[↩]
26. همان، ص۱۱.[↩]
27. کارگر، مصاحبۀ مورخ 20 آذر 1404.[↩]
28. همان مصاحبه.[↩]
29. هنرفر، ص۶۱۲.[↩]
30. ماهرالنقش، ص49.[↩]
31. صدری افشار، ص۱۴۱.[↩]
32. «در روز یکشنبه ۲۹ جمادی‌الآخرۀ ۱۳۵۱ قمری و ۷ عقرب و ۸ آبان‌ماه ۱۳۱۱ شمسی این سنگ برای تعیین ظهر حقیقی بیادگار سفر اصفهان اینجانب سیدجلال‌الدین الحسینی الطهرانی در مدرسۀ چهارباغ نصب شد که چون جدار غربی این سنگ سایه‌اش معدوم شد ظهر حقیقی واقع می‌گردد در زمان تولیت آقای آقامصطفی مدرس نجل مرحوم سیدعبدالحسین سیدالعراقین طول اصفهان ۵۱ درجه و ۳۵ دقیقۀ شرقی گرینویچ و عرض آن ۳۲ درجه و ۴۵ دقیقۀ شمالی استوا و انحراف قبله از جنوب به مغرب ۴۵ درجه و ۱۱ دقیقه و جنوب جغرافیایی ۴ درجه و ۵۴ دقیقه در شرق جنوب مغناطیسی قطب‌نماست ارتفاع اصفهان از سطح اقیانوس مابین ۱۴۷۵ تا ۱۵۲۰ متر است و به واسطۀ انکسار شعاع روزهای سال از ۳ دقیقه تا ۷ دقیقه بلندتر از روزهای حقیقی می شود» (صدری افشار، ص۱۴۱).[↩]
33. صفایی، ایرج، مصاحبۀ مورخ 10 مهر 1404 ؛ «هدیۀ نجومی به مسیحیان اصفهان»، 1396ش.[↩]
34. صفایی، همان مصاحبه؛ «معرفی شاخص نیمروز طبیعی بروزاد در شهرستان مبارکه»، 1400ش.[↩]
35. صفایی، همان مصاحبه؛ «شناسایی ومعرفی شاخص نیمروز کی شاپوران»، 1400ش.[↩]