چهلستون

چهلستون، کاخی تشریفاتی از دورۀ صفویه* در اصفهان*، دارای بیست ستون.¹

دلیل چهلستون نامیدن این بنا تعدّد ستون­‌های آن است و عدد چهل در این نام کنایه از فراوانی است. نیز گفته‌اند از آنجا که تصویر بیست ستون کاخ در حوضِ مقابلِ آن انعکاس می­‌یابد، با احتساب آن، کاخ دارای چهل ستون می­‌شود.² کاخ چهلستون در میان باغی به همین نام به وسعت 67000 متر مربع در حد فاصل میدان نقش جهان* و خیابان چهارباغ* قرار دارد.³

گویا بنای اولیۀ کاخ به دستور شاه عباس اول*(حک: 996-1038)، ساخته شده و در دورۀ شاه عباس دوم*(حک: 1052-1077)، به صورتِ کنونی در آمده است.⁴ کتیبۀ* 1057 شاهدِ کارهای دورۀ شاه‌عباسِ دوم است. در کتیبه‌ای دیگر، تاریخ 1118 آمده که سال تعمیر بنا پس از آتش‌­سوزی زمان شاه سلطان حسین* است.⁵ تالار هجده ستونه و تالار آیینه، آیینه­‌کاری*­ها و نقاشی­‌های تالارها (به جز تصویر نادرشاه*) از آثار دورۀ شاه عباس دوم است.⁶ سلاطین صفویه، بعضی جشن­‌ها و مراسم سلام را، در این کاخ برگزار می­کردند.⁷ در تاخت و تاز افغان­‌ها قسمت­‌هایی از تزیینات کاخ، از جمله تخت سلطنتی مجلّل آن، از بین رفت،⁸ ولی بعد محمود افغان* به آن توجه کرد و در همین بنا بر تخت نشست. به دستور شاه طهماسب دوم*، خرابی‌­های کاخ مرمت شد.⁹ در 1300، که مسعودمیرزا ظل­‌السلطان* حاکم اصفهان بود، بیشتر لوازم نفیس کاخ یا از بین رفت یا برای استفاده در کاخ او در تهران (ساختمان مسعودیه) به کار گرفته شد. برخی از این لوازم نیز به موزه‌­های مختلف دنیا انتقال یافت.¹⁰ در زمان حکومت ظل­‌السلطان، این بنا نخست کارگاه دوخت چادرهای سفری و سپس محل پذیرایی مهمانان و استقرار انجمن ایالتی شد و ظل‌­السلطان در آنجا به شکایات مردم رسیدگی می­‌کرد.¹¹ کاخ چهلستون در 1310ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.¹² این بنا از 1311ش به بعد بارها مرمّت شده است.¹³ این کاخ از 1327ش موزه شد و اکنون آثار گرانبهایی در آنجا نگهداری می­شود.¹⁴

کاخ چهلستون، با مساحت 2120 متر مربع، با آجر و سنگ تیشه‌­ای و به شکل مستطیل، روی صُفه‌­ای سنگی به ارتفاع حدود یک متر ساخته شده است.¹⁵ در جانب شرقی بنا، ایوان اصلی قرار دارد که دارای هجده ستونِ شانزده و هشت ضلعی از تنۀ درخت چنار و کاج است. سقف ایوان دارای نقاشی­‌های زیبایی است که بخشی از آن در بارندگی سال 1333ش آسیب دیده است. در وسط ایوان، یک حوض مرمرین و در پشت ایوان، تالاری معروف به تالار آیینه با ورودی و سقف آیینه­‌کاری و دو ستون دیگر قرار دارد. در شمال و جنوب تالار آیینه، دو اتاق بزرگ ساخته شده‌است.¹⁶ پشت تالار آیینه، تالار پادشاهی قرار دارد و سقف آن با سه گنبد پوشیده شده است. تالار پادشاهی با سه ایوان شمالی و جنوبی و غربی احاطه شده است. ایوان غربی، ایوان شاه­­نشین است.¹⁷ سقف بنا بیشتر با چوب کاج پوشیده شده است.¹⁸ بام عمارت به صورت شیروانی و دوپوش است و بلندای بام در نقاط مختلف از حدود 50 سانتی­متر تا بیش از 2 متر است.¹⁹

در اطراف این عمارت، مجرای آبی ساخته و در طول آن فواره‌­های سنگی تعبیه کرده‌­اند. حوض مستطیل روبه‌­روی کاخ با همین مجرای آب به کاخ متصل است.²⁰ این حوض بزرگ با ابعاد 16×­110متر، در شرق عمارت قرار دارد و تصویر کاخ را در خود منعکس می­کند.²¹ در غرب بنا و به قرینه، حوض دیگری در حد فاصل کاخ و خیابان چهارباغ وجود داشته که طی کاوش باستان­‌شناسی 1384ش آشکار شده است.²² افزون­‌بر این دو حوض، حوض‌­های دیگری در شمال و جنوب، و حوض­‌های کوچک دیگری در سراسر باغ کاخ وجود داشته‌­اند.²³

مهم­ترین تزیینات کاخ، طلاکاری* و دیوارنگاره‌­های تالار پادشاهی و دو اتاق اطراف تالار آیینه است.²⁴ نقاشی­‌های کاخ چهلستون، با تنوعی بی­نظیر از نظر کمیت و نوع سبک­های به‌­کار رفته، شامل موضوعات گوناگونی چون پذیرایی شاهان ایرانی از پادشاهان سرزمین‌های دیگر، جنگ‌­ها، صحنه­‌های شکار و سور و جشن­‌های درباری و یا مضامین ادبی مانند مجالس یوسف و زلیخا، و خسرو و شیرین است.²⁵ شماری از نقاشی­‌های دیواری کاخ چهلستون متأثر از شیوۀ رضا عباسی* است.²⁶ دیواره‌ای کاخ تا نیمه با سنگ مرمر سفید پوشیده شده و نیمۀ دیگر نیز با نقش‌­ها و آیینه و شیشه­‌های رنگی تزیین شده است.²⁷ مجسمه­‌سازی، که در دورۀ صفویه بیشتر مورد توجه بوده، نیز در تزیینات کاخ به کار رفته است که از جمله می­‌توان به مجسمه­‌های شیرهای زیر ستون‌­ها و شیرهای سنگی نشسته در حوضِ روبه‌­روی کاخ اشاره کرد.²⁸

افزون‌­بر کتیبه­‌هایی که تاریخ اتمام و مرمت بنا را نشان می­‌دهند، دو کتیبۀ قرآنی در ایوان شاه‌­نشین نصب شده است.²⁹ ستون­‌های بیست­گانۀ چوبی کاخ در گذشته با آیینه و شیشه­‌های رنگی پوشیده شده بود.³⁰ سرستون‌­های مُقَرنَس­کاری* شده و مُزیّن به آیینه و شیشه­‌کاری‌­ها از قدیم‌­ترین نمونه‌های بهره­‌گیری از این هنر در ایران است.³¹ اُرُسی‌­ها و نورگیرهای مُشبّک و تزیینی چوبی، درهای مُنبّت* و خاتم‌­کاری* شده، قاب­‌های سقف و منبر خاتم کاخ از بهترین آثار چوبی در این بنا است.³²

/ عبدالکریم عطارزاده /

منابع

آژند، یعقوب، مکتب نگارگرى اصفهان، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1385ش.

ارباب اصفهانى، محمدمهدى‌بن محمدرضا، نصف جهان فى تعریف‌الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران: امیرکبیر، 1340ش.

بهنام، عیسى، “هنر نقاشى در دوران پادشاهى شاه عباس بزرگ”، هنر و مردم، دورۀ جدید، ش 67 و 68، اردیبهشت و خرداد 1347.

پازوکى طرودى، ناصر؛ شادمهر، عبدالکریم، آثار ثبت‌شدۀ ایران در فهرست آثار ملى: از 24/6/ 1310 تا 24/6/ 1384، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1384ش.

جابری انصاری، محمدحسن، تاریخ اصفهان ، به کوشش جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1378ش.

جابری انصاری، محمدحسن، تاریخ اصفهان و ری و همۀ جهان، اصفهان: حسین عمادزاده، ]1322ش[.

دهمشگى، جلیل؛ جان زاده، علی، جلوه‌هاى هنر در اصفهان،]تهران[: جان زاده، 1366ش.

دیولافوا، ژان ‌پل‌ راشل، سفرنامۀ مادام دیولافوا: ایران و کلده، ترجمه و نگارش علی‌محمد فره‌وشى، تهران: دانشگاه تهران، 1361ش.

رستم‌الحکما، محمدهاشم، رستم التواریخ، چاپ محمد مشیری، تهران: امیرکبیر، ۱۳۴۸ش.

سمسار، محمدحسن، “آئینه‌کارى در معمارى ایران دورۀ اسلامى”، در تزئینات وابسته به معمارى ایران دورۀ اسلامى، به کوشش محمدیوسف کیانى، تهران: سازمان میراث فرهنگى کشور، 1376ش.

شاطری، میترا، “چهل ستون”، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج19، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی،1390ش.

شریف‌زاده، عبدالمجید، دیوارنگارى در ایران: زند و قاجار در شیراز، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1381ش.

شفقی، سیروس، جغرافیای اصفهان، به ضمیمۀ یکصدوپنجاه قطعه نقشه، نمودار و عکس، چاپ دوم، اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان، 1381ش.

کمپفر، انگلبرت، سفرنامۀ کمپفر، ترجمۀ کیکاوس جهاندارى، تهران: خوارزمی، 1360ش.

موسوى فریدنى، محمدعلى، اصفهان از نگاهى دیگر، اصفهان: نقش خورشید، 1378ش.

مهرپویا، جمشید، “منبّت و کنده‌کارى چوب در معمارى ایران دورۀ اسلامى”، در تزئینات وابسته به معمارى ایران دورۀ اسلامى، به‌کوشش محمد‌یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث‌ فرهنگی کشور، 1376ش.

نیکزاد امیرحسینى، کریم، تاریخچۀ ابنیۀ تاریخى اصفهان، اصفهان: داد، 1335ش.

وحید قزوینى، محمدطاهربن حسین، عباسنامه، یا، شرح زندگانى 22 سالۀ شاه عباس ثانى ( 1052ـ 1073)، چاپ ابراهیم دهگان، اراک: کتابفروشی داودی، 1329ش.

همایى، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: مجلد هنر و هنرمندان، به‌کوشش ماهدخت بانوهمایى، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375ش.

هنرفر، لطف الله،  آشنایى با شهر تاریخى اصفهان، اصفهان: گلها، 1373ش.

هنرفر،  لطف‌الله، راهنماى ابنیۀ تاریخى اصفهان، اصفهان: چاپخانۀ امامی، 1335ش.

هنرفر، لطف الله، “کاخ چهلستون”، هنر و مردم، ش 121، آبان 1351.

Chardin, Jean, Voyages du chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l’Orient, ed. L. Langlès, Paris : Le Normant, Imprimeur, 1811.

Pope, Arthur Upham,  A Survey of Persian art ,Tehran: Soroush Press, 1977.

Robinson, B. W., “Painting in the post Safavid period”, in The Arts of Persia , ed. Ronald W. Ferrier, New Haven: Yale University Press, 1989.

1. این مقاله قبلاً در دانشنامۀ جهان اسلام، ج12، ص221-224 چاپ شده و در دانشنامۀ اصفهان با اندکی بازنگری و اضافات منتشر شده است.[↩]
2. نگاه کنید به: جابری انصارى، 1322ش، ص343؛ هنرفر، 1335ش، ص70.[↩]
3. شاطری، ص483.[↩]
4. نگاه کنید به: هنرفر، 1351ش، ص3؛ همو، 1335ش، ص67.[↩]
5. نگاه کنید به: وحید قزوینى، ص91؛ هنرفر، 1351ش، ص6، 23ـ24.[↩]
6. هنرفر، 1335ش، ص 67، 70.[↩]
7. نیکزاد امیرحسینى، ص53؛ جابری انصارى، 1322ش، ص344.[↩]
8. دیولافوا، ص244؛ نیکزاد امیرحسینى، ص66.[↩]
9. ارباب اصفهانى، ص206، 245.[↩]
10. جابری انصارى، همانجا؛ مهرپویا، ص231؛ سمسار، ص242.[↩]
11. دیولافوا، ص245.[↩]
12. پازوکى طرودى و شادمهر، ص69.[↩]
13. نگاه کنید به: هنرفر، 1351ش، ص31؛ شفقى، ص362.[↩]
14. نیکزاد امیرحسینى، ص62.[↩]
15. کمپفر، 1 ص 206؛ نیکزاد امیرحسینى، 52؛ Chardin, vol.7, p.377.[↩]
16. ارباب اصفهانى، ص34؛ نیکزاد امیرحسینى، ص53؛ هنرفر، 1335ش، ص70، پانویس؛ همو، 1373ش، ص86ـ87.[↩]
17. نیکزاد امیرحسینى، ص54، 56ـ57، 59ـ60، 64.[↩]
18. جابری انصارى، 1322ش، ص343.[↩]
19. جابری انصاری، 1378، ص۱۵۱؛ شاطری، ص485.[↩]
20. نگاه کنید به: دهمشگى و جان‌زاده، ص271.[↩]
21. هنرفر، 1335، ص70؛ نیکزاد امیرحسینى، ص64.[↩]
22. رستم‌الحکما، ص۷۲؛ کمپفر، ص۲۰۷.[↩]
23. رستم‌الحکما، همانجا؛ کمپفر، همانجا.[↩]
24. هنرفر، 1373ش، ص 87.[↩]
25. جابری انصارى، 1322ش، ص344ـ346؛ هنرفر، 1351ش، ص12؛ آژند، ص276ـ297؛ شریف‌زاده، ص107ـ 109.[↩]
26. هنرفر، 1351ش، ص4؛ همایى، ص289، 320، 331ـ332؛ بهنام، ص10؛Robinson, p.25.[↩]
27. Chardin, vol.7, p.378.[↩]
28. نگاه کنید به:Pope, vol.3, p.1357  .[↩]
29. هنرفر، 1351ش، ص 25؛ نیکزاد امیرحسینى، ص59.[↩]
30. نگاه کنید به: هنرفر، 1335ش، ص70؛Chardin, vol.7, p.378  .[↩]
31. موسوى فریدنى، ص102؛ Pope, vol.3,p.1363.[↩]
32. نگاه کنید به: نیکزاد امیرحسینى، ص54، 57.[↩]