مینا کاری/میناسازی

میناکاری/میناسازی، از هنرهای سنتی و صنایع دستی.

 تعریف

مینا ماده‌ای شیشه‌ای است که بر اثر حرارت، روی سطح اشیاء فلزی ذوب می‌شود و به آن نمایی شفاف می‌دهد.¹ میناکاری یا میناسازی، هنری است که در آن سطح فلزات با لایه‌ مینایی تزئین می‌شود. در این فرآیند، لایه پودرِ شیشه که با اکسید‌های فلزی رنگین شده، بر سطح فلزاتی چون طلا، مس، برنز و گاهی نقره و آهن اِعمال می‌گردد؛ سپس با حرارت‌دهی در کوره، این لایه بر روی فلز تثبیت و همچون شیشه‌ای کبود رنگ جلوه‌گر می‌شود.² میناکار یا میناساز به هنرمندی گفته می‌شود که این فرآیند را با مهارت اجرا می‌کند. میناکاری به شیوه‌های متعددی چون مینای نقاشی، مینای خانه‌بندی، مینای شان‌پلِوه انجام می‌شود.³ در میان این‌ها مینای نقاشی* در ایران بیشتر مورد توجه است و امروزه اصفهان یکی از مراکز عمدۀ تولید آثار مینای نقاشی است.⁴ همچنین در تعریف دیگر، میناکاری را می‌توان پوشش‌دهی هنری و تزئینی فلزات دانست.⁵

تاریخچه

میناسازی هنری کهن و فناورانه است که از دیرباز در عرصه‌های گوناگون به‌ویژه جواهرسازی و هنرهای تزیینی کاربرد داشته است. در میان سرزمین‌های مشرق زمین، ایران جایگاهی برجسته در این هنر دارد و هنرمندان ایرانی آثاری پدید آورده‌اند که در آن‌ها رنگ‌های درخشان و نقش‌های اسلیمی پیچیده باهم ترکیب‌شده‌اند. ایران، در کنار تمدن روم شرقی یا بیزانس و چین یکی از مراکز اولیه توسعه‌دهنده هنر میناکاری بوده است. آثار برجای‌مانده از دورۀ ساسانی و اسلامی، کیفیت بالای رنگ و طراحی روی فلز را نشان می‌دهد. این هنر به‌مرور به مناطق دیگر جهان منتقل شد و آثار ایرانی، الهام‌بخش میناکاری در کشورهای هم‌جوار شده است.⁶

در دورۀ صفوی*، هنر میناسازی روی فلز به سطح بالایی از ظرافت رسید. رنگ‌ها درخشان و طرح‌ها غالباً برگرفته از نقش‌های گیاهان، حیوانات یا دارای خوشنویسی بودند.⁷ هنرمندان میناکار این عصر، صحنه‌هایی از مجالس بزم درباری، شکار و اسب‌سواری را نیز با مهارت تمام بر سطح اشیای مختلف به تصویر می‌کشیدند. در این دوره، نقوش اسلیمی و ختایی بیشترین کاربرد را داشت و آثار بر بسترهایی از مس و گاه طلا و نقره ساخته می‌شد.⁸ به‌مرور زمان از نقره، برای اشیایی چون جعبه‌ها، کاسه‌ها، قاشق‌ها استفاده گردید.⁹ ژان شاردن*، جهانگرد فرانسوی، به یک اثر میناکاری متعلق به دورۀ صفوی در اصفهان اشاره می‌کند که شامل نقوش پرندگان و حیوانات بر زمینه‌ای گل‌دار با رنگ‌های آبی روشن، سبز، زرد و قرمز بوده است.¹⁰

از برجسته‌ترین میناسازان دورۀ صفوی می‌توان به رشیدا زرگر میناکار اشاره کرد؛ هنرمندی چیره‌دست در زرگری و میناکاری که نزد شاه‌عباس دوم* (حکـ: 1052-1077) جایگاهی ارجمند داشت و در اوایل سلطنت شاه سلیمان* (حکـ: 1077 یا 1078ـ1105) درگذشت.¹¹ همچنین، جعفرخان میناکار از دیگر هنرمندان اواخر دوره صفوی بود که عمده آثارش در زمان شاه سلطان حسین* (حکـ: 1105-1135) خلق شده است.¹²

در دورۀ قاجار، به‌ویژه در زمان فتحعلی شاه (حکـ: 1212ـ1250)، هنر میناکاری دچار تحولاتی چشمگیر شد و جلوه‌ای عینی‌تر و ملموس‌تر یافت. این هنر در دربار قاجار مورد توجه، تشویق و حمایت قرار گرفت و در نتیجه، آثار میناکاری به خانه‌های اشراف و بزرگان آن عصر راه یافت.¹³ همچنین در این دوره، میناکاری بیشتر بر بستر طلا و نقره انجام می‌گرفت و اغلب با سنگ‌های قیمتی تزیین می‌شد. یکی از ویژگی‌های این دوره، وجود امضا بر روی آثار مینایی است که هویت هنرمندان را آشکار می‌سازد.¹⁴ از میان هنرمندان شناخته شده این دوره می‌توان به کاظم بن نجفعلی، محمد جعفر بن نجفعلی، احمد بن نجفعلی،¹⁵ حسینعلی (علی)، محمدباقر (باقر) و محمدابراهیم اشاره کرد که آثار رقم دار آن‌ها تا امروز باقی‌مانده است (تصویر1-4). بااین‌حال، در اواخر عصر قاجار، هنر میناکاری رو به افول نهاد و تنها شمار اندکی از هنرمندان به ادامه آن پرداختند.

امروزه نمونه‌هایی از میناکاری ایران مربوط به دوران هخامنشی، ساسانی،²⁰ قرون میانی اسلامی، زندی²¹ و قاجاری در موزه‌‎های ایران و جهان در دسترس است. بر اساس منابع، اطلاعات موجود به طور عمده شامل تاریخچه آغاز هنر میناکاری، هنرمندان فعال و توصیف آثار مربوط به دوره‌های پیشین می‌شود. بااین‌حال، شمار قابل‌توجهی از آثار میناکاری دورۀ قاجار، که برخی از آن‌ها دارای رقم هنرمند هستند، در موزه‌ها و مجموعه‌های مختلف جهان محفوظ و قابل مشاهده است. در این آثار رنگ‌های درخشان و نقوش اسلیمی به طور چشمگیر استفاده شده‌اند و بیانگر ویژگی‌های زیباشناختی و ذوق هنری ایرانی به شمار می‌آیند.²²

میناکاری معاصر اصفهان

میناکاری سنتی ایران همچنان در شهر اصفهان تداوم یافته است؛ جایی که صنعتگران با حفظ شیوه‌های کهن، به تولید آثار مینایی با رنگ‌های شاخص فیروزه‌ای و سبز ادامه می‌دهند.

در دورۀ معاصر، میناکاری از حدود 1310ش به توسط شکرالله صنیع‌زاده* احیا و سپس اعتلا داده‌ شد. وی شاگردان متعدد پرورش داد که هریک سبب توسعه و بالندگی این هنر گردیدند.²³ صنیع‌زاده با تکیه بر دانش و تجربه‌ای که از پدربزرگش، میرزا عبدالحسین صنیع‌همایون* (از هنرمندان شناخته شده دوره قاجار) به ارث برده بود، سبب احیا و گسترش میناسازی گردید.²⁴ وی به‌عنوان یک نقاش متبحر و بر اساس آموخته‌های خانوادگی خویش، در این زمان در صدد احیا هنر میناکاری برآمد. لیکن از آنجا که تهیه رنگ و ابزار میناکاری به‌شیوه سنتی از پایان دوره قاجار دشواری‌های زیادی داشت،²⁵ صنیع‌زاده از حضور ماکس اوتو شونمان*،ⁱ تبعۀ آلمان، که در آن ایام در اصفهان در تأسیس کارخانجات²⁶ و واردات محصولات صنعتی آلمان به ایران، مانند نساجی، برق و عکاسی، فعالیت می‌کرد، برای تهیۀ رنگ بهره جست. از این رو، صنیع‌زاده از رنگ‌های آلمانی استفاده و آثاری در زمینۀ مینای نقاشی خلق کرد.²⁷ این آثار مورد توجه شونمان قرار گرفت و او در قبال واردات صنعتی این آثار را به آلمان صادر می‌کرد. پس از اخراج شونمان از ایران در جنگ جهانی دوم (1320ش)، صنیع‌زاده میناکاری را با ابتکارات خود از حیث کمی و کیفی توسعه داد و هنرمندان دیگری از جمله عبدالله مصور طاهری، برادران نعمت اللهی، ابراهیم زرقونی، احمد رائض، شریفیان، غلامحسین فیض‌اللهی*، مهدی غفاریان، حسین هنردوست و علی والیان به توسعه و خلق آثار مینایی ادامه دادند.²⁸

فن شناسی آثار میناکاری

جنس بدنه آثار

فلز پایه‌ای که مینا روی آن اعمال می‌شود اهمیت زیادی دارد. فلزاتی که در زیرساخت یا بدنه برای آثار میناکاری استفاده می‌شود شامل: طلا، نقره، برنج و مس است. امروزه به دلیل قیمت مناسب، چکش‌خواری و انعطاف‌پذیری، از فلز مس برای هنر میناکاری استفاده می‌شود. ضخامت مس‌های مورد استفاده برای ساخت این آثار معمولاً 7 دهم یا 8 دهم میلی‌متر است. گاهی هم از مس با ضخامت یک میلی‌متر و بیشتر برای کارهای برجسته و بزرگ استفاده می‌شود. درخور توجه است که مس مورد استفاده برای این امر باید به‌صورت تخته و خالص باشد. مس‌هایی که دارای ناخالصی هستند برای میناکاری مناسب نیستند زیرا ورقه می‌شوند و بدین‌صورت مینای به دست آمده ترک خواهد خورد.²⁹ برای شروع، استاد مسگر هر چیز مورد نظری مانند بشقاب، گلدان، و جعبه را که بناست میناکاری کنند به شکل و اندازه لازم درمی‌آورد. برای ساخت محصول، اولین مرحله تهیۀ زیرساخت است که معمولاً به دو روش خَم‌کاری یا چکش‌کاری اجرا می‌شود. در روش خم‌کاری، قالب ویژۀ بشقاب، گلدان یا هر چیز دیگری میان قالب و گیره دستگاه قرار می‌گیرد و هم‌زمان با اعمال فشار وزنه، قالب نیز به حرکت درمی‌آید. اما در روش چکش‌کاری با بهره‌گیری از ابزارهایی چون انواع چکش، میل قلوه، انبر و سِندان، اجسام را به تدریج شکل می‌دهند و به صورت دلخواه درمی‌آورند.³⁰ جسم آماده شده را پس از چکش‌کاری، که امروزه کمتر صورت می‌گیرد، تاب می‌دهند. تابش کاری در اصطلاح این است که مسگر آثار تهیه شده را در آتش حرارت می‌دهد تا سرخ شود، سپس آن‌ها را داخل آب فرومی‌برد. این فرآیند به سبب جلوگیری از شکنندگی مس و انعطاف بهتر آن صورت می‌گیرد. پس از آن برای از بین بردن پوسته‌ها یا لایه‌ اکسیدشده روی مس، ظروف را زاغاب می‌کنند؛ یعنی مقداری جوهر نمک در آب حل می‌کنند و اجسام مسی را در کمتر از یک دقیقه در این محلول قرار می‌دهند و سپس آن را خارج می‌کنند و با آب شستشو می‌دهند تا چربی‌ها و لایه‌هایی که روی مس قرار دارد از بین برود. این کار که در واقع گونه‌ای اسیدکاری است باعث می‌شود رنگ لعاب بهتر جذب مس شود.³¹

لعاب و رنگ‌های میناکاری

لعاب مینا ماده‌ای سخت و شیشه گون است که نه‌تنها در هنر میناکاری به کار می‌رود، که در لعاب‌کاری بر روی اشیای سفالی و چینی، با درجۀ پخت متفاوت، نیز استفاده می‌شود. ترکیبات این لعاب به‌ اختصار چنین است: لعاب سفید آمیزه‌ای است از سنگ چَخماق (سیلیس)، بلور، سُرب و قلع. هنر میناسازی معیار تا حد زیادی به شناخت درست نوع لعاب و انتخاب اکسید مناسب برای رسیدن به جلوۀ مطلوب بستگی است. ترکیب پایه لعاب بدین شرح است: ماده شیشه گون اصلی، سیلیس است. برای پایین آوردن نقطۀ ذوب و شفافیت از سرب استفاده می‌شود و برای بهبود ذوب و پایداری از قلیا بهره می‌برند.³² رنگ‌های مورد استفاده در میناکاری به‌طور عمده از اکسیدهای فلزی حاصل می‌شوند. هر رنگ ویژگی ذوب و شفافیت خاص خود را دارد و باید دقت شود در دمای مناسب پخته شود تا کیفیت نهایی حفظ شود.³³

در جدول زیر، اکسیدهای فلزی برای رنگ‌های مورد استفاده در هنر میناکاری، طبق نظر سید محمد فقیهی³⁴ و داده‌های کتاب ماریونⁱⁱ ارائه شده است.

درخشش رنگ‌های ایرانی ناشی از استفادۀ آن‌ها از اکسید مس و کبالت بر روی فلاکسی غنی از سرب است که رنگ فیروزه‌ای شاخص را پدید می‌آورد.³⁵

بست

بَست یا مادۀ چسبنده در میناسازی ضروری است و برای اتصال رنگدانه‌های پودری به هنگام نقاشی استفاده می‌شود.³⁶ بست‌های مورد استفاده در میناکاری همان‌طور که در جدول 2 قابل مشاهده است شامل: آب، روغن میخک، صَمغ کتیرا و صمغ عربی است؛ هرچند در میناکاری سنتی اصفهان تنها از صَمغ عربی به عنوان بست استفاده می‌شود. رنگ‌های مینا در زمرۀ رنگ‌دانه‌هاⁱⁱⁱ قرار می‌گیرند و زود ته‌نشین می‌شوند، بست‌ها باعث می‌گردند که این رنگ‌ها معلق باقی بمانند و راحت‌تر با قلم‌مو بر سطح فلز نشانده می‌شوند.³⁷ این بست تنها برای نگه‌داشتن ذرات مینا تا زمان پخت به‌کار می‌رود و در کوره به‌طور کامل از بین می‌رود. برخی میناسازان ترجیح می‌دهند از صمغ کتیرا یا صمغ‌های گیاهی دیگر که در آب حل‌شده‌اند برای بست موقت در رنگ‌های مینا استفاده کنند.³⁸ بست میناکاری به شیوه سنتی در اصفهان، ماده رقیق شده صمغ عربی با آب است که سبب می‌شود رنگ‌های پودری مینا، هنگام کار نقاشی به هم متصل شده و برای کار با قلم‌مو مناسب باشد. همچنین افزودن مقداری گیلیسیرین به بست موجب دیر خشک شدن رنگ و سهولت تراشیدن رنگ هنگام کار می شود.

کوره و پخت آثار میناکاری

کورۀ سنتی میناکاری از پنج بخش اصلی تشکیل می‌شود: ساختمان آجری، محفظه نسوز فلزی، موتور باد، مشعل نفتی و مخزن نفت.

ساختمان آجری کوره به شکل مربع‌مستطیل و در دو مرحله ساخته می‌شود. در مرحله نخست، دیوار آجری تا ارتفاع حدود 50 سانتی‌متر بالا آورده می‌شود، به گونه‌ای که دریچه‌ای برای قرار دادن مشعل نفتی باقی بماند. سپس در دو طرف کوره پله‌هایی ایجاد می‌شود تا محفظه فلزی- که پیش‌تر به‌صورت مکعب مستطیلی درب دار از آهن نسوز ساخته شده است- بر روی آن جای گیرد. این محفظه باید با دیواره‌های آجری کوره، در سه طرف، فاصله‌ای حدود 15/5 تا 20 سانتی‌متر داشته باشد.

در مرحلۀ دوم، پس از استقرار محفظه فلزی بر روی پله‌ها، دیوارۀ آجری پیرامون آن به همان ترتیب بالا برده می‌شود تا به قسمت فوقانی کوره برسد. در این بخش، بالای کوره به‌صورت طاق بسته می‌شود، اما جایگاهی برای دودکش بر روی طاق تعبیه می‌گردد تا هنگام روشن شدن مشعل، دود ناشی از احتراق به سهولت از اطراف محفظه فلزی خارج شود و به درون آن- که فضای اصلی کوره محسوب می‌شود- راه نیابد. باید توجه داشت که ظروف مینا هرگز نباید در تماس مستقیم با شعله آتش قرار گیرد. همین ضرورت سبب می‌شود که ساختمان کورۀ مینا با کوره‌های مورد استفاده در کاشی‌سازی تفاوتی بنیادین داشته باشد.³⁹

کوره‌ای که برای میناسازی به کار می‌رود باید بتواند به حرارت سرخ روشن، حدود 850 درجه سانتی گراد برسد. آثار میناکاری باید به‌سرعت پخته شود؛ اگر زمان زیادی در کوره بماند ممکن است رنگ‌ها تغییر کرده یا بسوزند. هنگامی که لعاب به درستی ذوب شود، سطح آن باید صاف و براق ظاهر گردد. موفقیت کار تا حد زیادی به تشخیص درست در پخت بستگی دارد؛ اگر دما بیش از حد پایین باشد، سطح مینا زبر و دانه‌دانه باقی می‌ماند و اگر دما بیش از حد بالا رود، رنگ‌ها روان شده یا کدر می‌گردند.⁴⁰ دمای معمول پخت بین 750 تا 850 درجه سانتی گراد است، به‌طوری‌که مینا ذوب شود و به سطح فلز بچسبد.⁴¹ تکنیک‌های سنتی ایرانی اغلب شامل پخت مرحله‌ای در کوره بود که به هنرمند اجازه می‌داد رنگ‌ها را با دقت لایه‌لایه اعمال کنند.⁴²

در کارگاه‌های امروز، کوره‌های مورد استفاده مانند گذشته زغالی یا نفتی نیستند بلکه از کوره‌های گازی یا برقی کوچک استفاده می‌شود.

ویژگی‌های آثار میناکاری

اجسام میناکاری شده اگر به‌صورت اصولی ساخته شده باشند دارای ویژگی‌هایی هستند که به شرح زیر است:

یک جسم میناکاری کدر نیست. قابل شستشو با آب و اسفنج است و حتی با پاک‌کننده‌ها می‌توان آن‌ها را تمیز کرد. حرارت روی آن‌ها تأثیری ندارد و در برابر انواع آب‌وهوا نیز واکنشی نشان نمی‌دهد. اگر با اشیا تیز و برنده بر روی سطوح آثار مینایی کشیده شود، اثری از خراشیدگی دیده نمی‌شود. آثار مینایی درصورتی‌که با زمین برخورد کنند یا ضربه ببیند، ممکن است گوشه‌ای از آن‌ها به‌اصطلاح لب پر شود که قابل تعمیر است. این آثار در برابر اکثر اسیدها مقاوم هستند به جز برخی از اسیدها مانند اسید سولفوریک. باگذشت سال‌های طولانی از عمر آثار میناکاری، با شستشو مانند روز اول براق و شفاف خواهد شد. ظروف میناکاری را می‌توان برای کاربردهای مختلفی چون بشقاب غذا، میوه‌خوری، شربت‌خوری و غیره استفاده کرد. اگر سطوح اجسام میناکاری لمس شود، برجستگی‌های ناچیزی از رنگ‌ها حس می‌شود. نکته دیگری که در آخر می‌توان ذکر کرد این است که همه اجسام میناکاری به یک‌شکل یکسان نیستند؛ چون هنر دست ممکن است تغییرات ناچیزی با دیگر اجسام ساخته شده قبلی داشته باشد.⁴³

انواع میناکاری

میناکاری در اصفهان با توجه به وجود هنرمندان نقاش، به طور عمده، به شیوه مینای نقاشی انجام می‌‎گیرد. همچنین طی دهه‌های گذشته مواردی از شیوه‌های موسوم به حفره‌ای، شِکری و در سالیان اخیر مینای خانه‌بندی تولید شده است.

/عاطفه حداد/

منابع

اسلامی، مونا و رهنمون، پوپک رهنمون، میناکاری روی فلز، تهران: سمت، 1391ش.

پاکباز، رویین، دایره‌المعارف هنر، تهران: فرهنگ معاصر، 1395ش.

رحیمی، طیبه، «میناکاری فلزی و نگرشی بر تکنیک های اجرای آن در ایران عصر قاجار»، مطالعات ایرانشناسی، سال3، ش 5، تابستان 1396.

شریف‌زاده، سید عبدالمجید، «مینا: نقش و آتش»، ش 45 و 46، خرداد و تیر 1381.

صنیع‌زاده، حیدر، «استاد شکرالله صنیع‌زاده؛ احیاگر و اعتلادهنده میناکاری معاصر»، مشکات هنر،

ش8-10، پاییز 1390.

صنیع‌زاده، حیدر، «هنر میناکاری و حرم مطهر حضرت شاهچراغ  علیه السلام»، احمد بن موسی: نشریۀ داخلی آستان مقدس احمدی و محمدی علیهما السلام، ش 38، فروردین 1391.

صنیع‌زاده، حیدر، مصاحبه، اصفهان، مصاحبه کننده: طاها صنیع زاده، 7/10/1404

فقیهی، سید محمد، « میناکاری:هنر درخشان آتش و خاک»، فصلنامۀ هنر، ش 5، زمستان 1362– بهار 1363.

فیض‌اللهی، غلامرضا، مصاحبه، اصفهان، سیزدهم مرداد 1398.

فیض‌اللهی، غلامعلی، هنر مینا، اصفهان: نهفت، 1387ش.

کریم‌زاده تبریزی، محمدعلی، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی،

ج1، لندن: کریم زاده تبریزی، 1363ش.

لوسی-اسمیت، ادوارد لوسی، فرهنگ اصطلاحات هنری، ترجمه فرهاد گشایش، تهران: انتشارات عفاف، 1380.

همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: مجلد هنر و هنرمندان، به کوشش ماهدخت‌بانو همایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375ش.

هنرفر، لطف‌الله، «میناکاری»، در سیری در صنایع دستی ایران، [گردآوری] جی گلاک و سومی هیراموتو گلاک، [تهران] : بانک ملی ایران، 1355ش.

Christie’s, 2026. Retrieved Feb. 27, 2026, from https://www.christies.com/lotfinder/Lot/an-enamelled-portrait-medallion-signed-ghulam-khanzadeh-6065474-details.aspx;

Fisher, Alexander, The art of enameling upon metal, London: Offices of the Studio, 1906.

Henry, Françoise, “Enamels”, in Encyclopedia of world art, vol.4, New York: McGraw-Hill Book Company, 1971.

Maryon, Herbert, Metalwork and Enameling, London: Chapman & Hall, 1959.

The Metropolitan Museum of Art, 2026. Retrieved Feb. 27, 2026, from https://www.metmuseum.org/art/collection/search/444660?rpp=30&pg=1&ft=turban+ornament&pos=2;

Robinson, B.W., “Qājār painted enamels”, in Paintings from Islamic lands, ed. R. Pinder-Wilson, Columbia: University of South Carolina Press, 1969.

Rogers, J. M., The arts of Islam: masterpieces from the Khalili Collection, London: Thames & Hudson, 2010.

Seeler, Margarete, Enamel: medium for fine art, Pittsburgh, Pa.: Dorrance Pub., 1997.

Sotheby’s, 2026. Retrieved July 27, 2026, from https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2015/arts-islamic-world-l15223/lot.390.html

Strange, Edgar, Enamels, London: Methuen & Co, 1909.

Unsworth, Rosemary E. F., Metal & enamel, London: Chapman & Hall, 1978.

Victoria and Albert Museum, 2025. Retrieved Feb. 27, 2026, from https://collections.vam.ac.uk/item/O344605/pipe-head-muhammad-ibrahim;

Winter, Edward, Enamel painting techniques, New York: Praeger, 1970.

1. .M.O. Schunemann[↩]
2. Herbert Maryon[↩]
3. Pigment[↩]

1. پاکباز، ج2، ص 1468.[↩]
2. Henry, p 735.[↩]
3. لوسی-اسمیت، ص 213-214.[↩]
4. غلامعلی فیض‌اللهی، ص 16 و 26.[↩]
5. صنیع‌زاده، 1390ش، ص34.[↩]
6. Winter, p. 9[↩]
7. Unsworth, p. 5[↩]
8. اسلامی و رهنمون، ص12– 13.[↩]
9. Fisher, p. 2[↩]
10. Fisher, p. 2[↩]
11. همایی، ص 364.[↩]
12. همان، ص 366.[↩]
13. رحیمی، ص131.[↩]
14. اسلامی و رهنمون، ص12- 13.[↩]
15. کریم‌زاده تبریزی، ج1، ص55؛ Robinson, p. 189.[↩]
16. Christie’s, 2026.[↩]
17. Rogers, p. 376.[↩]
18. Victoria and Albert Museum, 2025.[↩]
19. Sotheby’s, 2026.[↩]
20. هنرفر، ص161-162.[↩]
21. صنیع‌زاده، 1391ش، ص55.[↩]
22. Fisher, p. 98-99[↩]
23. هنرفر، ص163.[↩]
24. غلامرضا فیض‌اللهی، مصاحبۀ مورخ 13 مرداد 1398.[↩]
25. صنیع‌زاده،1390ش، ص35.[↩]
26. همایی، ص336.[↩]
27. صنیع‌زاده، 1390ش، ص35.[↩]
28. صنیع‌زاده، مصاحبۀ مورخ 7 دی 1404.[↩]
29. غلامعلی فیض اللهی، ص30.[↩]
30. رحیمی، ص133.[↩]
31. غلامعلی فیض اللهی، ص30-31.[↩]
32. Fisher, p. 37-41[↩]
33. Winter, p. 19-21[↩]
34. فقیهی، ص257-263.[↩]
35. Strange, p. 61[↩]
36. Unsworth, p. 96-100[↩]
37. شریف زاده، ص35.[↩]
38. Fisher, p. 44-46[↩]
39. فقیهی، ص263.[↩]
40. Fisher, p. 47-52[↩]
41. Winter, p. 29[↩]
42. Seeler, p. 20-25[↩]
43. غلامعلی فیض اللهی، ص 32-33.[↩]
44. The. The Metropolitan Museum of Art, 2026[↩]