محیی، میرزا احمدخان،1 از پیشگامان پزشکی جدید در اصفهان و مؤسس بیمارستان احمدیه.
او در 1308/۱۲۷۰ش در اصفهان زاده شد. نام خانوادگیاش «جراح» بود، اما بعدها آن را به «محیی» تغییر داد. تحصیلاتش را در دارالفنون تهران به پایان رساند و مبانی طبّ سنتی را نزد پدرش، میرزاحسنخان، آموخت. در آن دوره، طبابت اغلب برعهدۀ حکیمان طب سنتی بود که بهصورت تجربی یا موروثی منتقل میشد. احمدخان نیز به پیروی از پدر به طب سنتی روی آورد و پس از دورۀ شاگردی در بیمارستان مُرسلینi یا مسیحی، بعدها عیسی بن مریم، ساختۀ میسیونرهای انگلیسی در محلۀ تبریزیها (عباسآباد* کنونی)، بهعنوان دستیار دکتر شافترii انگلیسی به طبابت مشغول شد.2 او سالها در این بیمارستان فعالیت میکرد تا اینکه در 1301ش در محل سکونت خود در خیابان طالقانی (چهارسوق شیرازیها*، کوی سرتیپ) بیمارستان احمدیه* را تأسیس کرد. البته به گفتۀ برخی از ساکنان محلۀ احمدیه، ابتدا میرزاحسنخان، مکانی را بهعنوان محل درمان بیماران پایهگذاری کرد و بعدها احمدخان آن را به صورت بیمارستان گسترش داد. در آن زمان تنها دو بیمارستان در اصفهان وجود داشت: بیمارستان مُرسلین و بیمارستان امین* (سنبلستان). احمدیه از همان آغاز، در جایگاه نخستین بیمارستان خصوصی شهر، از نظر امکانات و ساماندهی از دیگر مراکز درمانی پیشی گرفت. این بیمارستان با ۲۶ تختخواب تأسیس شد و خیلیزود به یکی از مراکز درمانی پیشرفتۀ اصفهان بدل شد.
به نوشتۀ روزنامۀ اخگر، در زمان انتشار گزارش (1312ش)، این بیمارستان حدود ۳۵ تخت داشت که همگی در اختیار بیماران زن و مرد قرار گرفته بود. نظم اداری، انضباط درونی، بهویژه پاکیزگی محیط، از ویژگیهای شاخص این بیمارستان ذکر شده است. اتاق عمل آن با طراحی جدید ساخته و کف آن بهطور کامل با سنگ مرمر پوشانده شده بود. تخت جراحی نیز از جدیدترین الگوهای موجود در آن زمان بهشمار میرفت و با هزینهای معادل دوهزار تومان از خارج کشور وارد شده بود. طبق دادههای منتشرشده، از تیر 1311 تا تیر 1312، ۴۶۰ عمل جراحی در ۵۰ نوع مختلف، ازجمله پیچیدهترین آنها، انجام گرفته و در همین دوره ۸۹۱۹ بیمار نیز معاینه شدهاند.3 در این گزارش آمده است که تنها کاستی این بیمارستان، ناتوانی مؤسس در خرید قطعه زمینی مجاور بود که مانع از توسعۀ بنا و یکپارچهسازی ساختمانها شد.4
ابوتراب نفیسی* نیز در خاطرات خود از بیمارستان احمدیه یاد کرده و آن را در شمار پنج [شش] بیمارستان فعال اصفهان در آن زمان دانسته است: امین، خورشید*، بیمارستان ملی، بیمارستان مسیحی [عیسی بن مریم]*، بیمارستان ارمنیان (بغوسخانیان) و احمدیه. او احمدخان را مردی پرتلاش، خودساخته و نواندیش معرفی کرده است که برای توسعۀ خدمات در بیمارستانش دستگاه رادیولوژی را از خارج وارد کرد.5 احمدخان مدتی نیز کفالت بهداری اصفهان را برعهده داشت.6
بیمارستان احمدیه حدود ششهزار مترمربع وسعت داشت. بنای قدیمی آن در سالهای اخیر تخریب و بیمارستانی جدید به جای آن در دست ساخت است که تا زمستان ۱۴۰۳ بهسبب مشکلات مالی و اداری، روند احداث آن متوقف یا بسیار کند شده است.
گفته شده احمدخان پزشکی حاذق، خوشخلق و مردمدار بود و در کنار طبابت، بهگرمی از بیماران دلجویی میکرد. در منزل خود (در محلۀ نو، کنار بیمارستان احمدیه)، اتاقهایی برای استراحت بیماران و همراهانشان که از روستاها به شهر میآمدند تدارک دیده بود تا از رنج آنان بکاهد.7 او پس از چند دهه طبابت، در ۲۳ مهر ۱۳۳۲ (صفر ۱۳۷۱) در ۶۲ سالگی درگذشت و در مقبرۀ خانوادگی خود در تکیۀ سادات میرمحمدصادقیها در تخت فولاد* به خاک سپرده شد.8 این تکیه بعدها تخریب و در مجموعه تکیۀ شهدای تخت فولاد ادغام شد.9
احمدخان چهار پسر و دو دختر داشت: حسنخان، علیاصغرخان، محمدخان، حسینخان، فردوس (درگذشتۀ ۱۳۶۲ش) و ملک (درگذشتۀ ۱۳۵۸ش). همۀ پسران او راه پدر را در پزشکی ادامه دادند و از پزشکان موفق و متبحر شدند. حسنخان برای تحصیل در رشتۀ پزشکی به امریکا رفت و با بِتی محییiii ازدواج کرد و پس از اخذ تخصص در جراحی عمومی و شکستهبندی (ارتوپدی) به ایران بازگشت. همسرش مدرس دانشکدۀ زبانهای خارجی دانشگاه اصفهان* بود و فرزندانشان نیز به حرفۀ پزشکی روی آوردند. حسنخان در ۱۸ فروردین ۱۳۷۲ درگذشت و سنگ یادبودی از او در کنار مزار پدرش نصب شد. بتی محیی نیز تا سالها پس از مرگ همسرش به ایران رفتوآمد داشت و در ۱۴۰۲ش در امریکا درگذشت. علیاصغرخان، پزشک جراح، با ملکتاج برومند ازدواج کرد و دو فرزند داشت. او در ۵ آبان ۱۳۵۳ درگذشت. محمدخان، در ۱۳۰۶ش در اصفهان به دنیا آمد. در امریکا در رشتۀ زنان و زایمان تخصص گرفت و با دختردایی خود، دختر عبدالحسین محیی (صاحبامتیاز روزنامۀ حیات اصفهان) ازدواج کرد. او بیمارستان احمدیه را بازسازی نمود و سپس به همراه همسرش به پاریس رفت. از کارهای نوآورانهاش واردکردن دستگاه لاپاراسکوپی به ایران و آموزش آن به پزشکان دیگر بود. حسینخان در ۷ مهر ۱۳۳۲، تنها شانزده روز پیش از درگذشت پدر، از دنیا رفت.10 از دختران میرزااحمدخان اطلاع درخوری به دست نیامد.
خانوادۀ محیی نقشی برجسته در تاریخ پزشکی اصفهان داشتهاند و نام آنان بهعنوان بنیانگذاران و خدمتگزاران عرصۀ سلامت در این شهر در یادها مانده است.
/مهری صدیقی و نفیسه مرتضوی/
منابع
رجایی، عبدالمهدی، تحولات عمران و مدیریت شهری اصفهان در دورۀ پهلوی اول: 1320- 1300، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، ۱۳۸۷ش.
محیی، لیلا، مصاحبه، مصاحبه کننده : مهری صدیقی و نفیسه مرتضوی، ۱۳۹۲ش.
مهدوی، مصلحالدین، اعلام اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، 1386ش- .
مهدوی، مصلحالدین، لسان الارض، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان: انجمن کتابخانههای عمومی اصفهان، ۱۳۷۰ش.
نفیسی،ابوتراب، “اینجانب”، در نبض حیات: در گذر طب سنتی و طب نوین ایران، زندگی و آثاردکتر ابوتراب نفیسی، به اهتمام نسرین نفیسی و مهدی نفیسی، اصفهان: نقش خورشید، ۱۳۸۰ش.
- این مقاله قبلاً در دانشنامۀ تخت فولاد، ج4، ص 101-103 چاپ شده و در دانشنامۀ اصفهان با اندکی بازنگری منتشر شده است.[↩]
- نفیسی، ص111.[↩]
- رجایی، ص568، به نقل از اخگر، سال5، ش 862، 2 مرداد 1312.[↩]
- رجایی،ص568، به نقل از اخگر، سال 5، ش862، 2 مرداد 1312؛ رجایی،ص 588، به نقل از اخگر، سال10، ش1299، 6 دی 1316.[↩]
- نفیسی، ص111.[↩]
- رجایی، ص345،به نقل از اخگر، سال 12، ش1565، 1 مهر 1319.[↩]
- محیی، مصاحبۀ مورخ 1392ش.[↩]
- مهدوی، 1370ش، ص214.[↩]
- مهدوی،1386ش، ج۲، ص۶۲۳.[↩]
- همانجا.[↩]
