امامی، خاندان کتیبه نویس

امامی اصفهانی، خاندان کتیبه‌نویس در قرن‌های یازدهم و دوازدهم.

به ‌گواهی آثار بر‌جای‌مانده از دورۀ صفوی*، خاندان امامی جایگاهی ویژه‌ در کتیبه‌نویسی دارند. براساس پژوهش‌های صورت‌گرفته، محمدرضا امامی سرسلسلۀ این خاندان خوشنویس است. او پدر محمدمحسن امامی و جدّ علی‌نقی امامی است که هرسه از کتیبه‌نویسان صاحب‌نام ثُلث و نستعلیق در دورۀ صفوی به شمار می‌‌آیند و حدود یک سده (1039-1127) از کتیبه‌نگاران بزرگ بناهای ایران بوده‌اند.

احوال و آثار محمدرضا امامی

محمدرضا امامی اصفهانی ملقب به «امام خطاطان»، از خوشنویسان صاحب‌نام قرن یازدهم است. از تاریخ دقیق تولد و وفاتش اطلاعی در دست نیست. ولی برطبق تاریخ آثارش، دوران پادشاهی شاه‌عباس اول* (996-1038)، شاه‌صفی* (1038-1052)، شاه‌عباس دوم* (1052-1077) و شاه‌سلیمان* صفوی (1077-1105) را درک کرد و از شاگردان عبدالباقی تبریزی* و علی‌رضا عباسی* بود.¹

محمدرضا در بیشتر مساجد، مدارس، کاروان‌سراها و عمارت‌های سلطنتی صفوی، کتیبه نوشت که گفته شده برخی از آن‌ها را مسعودمیرزای ظل‌السلطان* ویران کرد.² براساس آثار بر‌جای‌مانده، بیشتر فعالیت‌های او در شهر اصفهان بود و حدود دوسوم آثارش در بناهای این شهر به چشم می‌خورد. همچنین، در مشهد، قم، قزوین، گلپایگان*، ایزدخواست و نطنز نیز آثاری از او موجود است. مجموعۀ حرم مطهر رضوی در مشهد، دربردارندۀ بیست کتیبه* از محمدرضا امامی است که از نظر فراوانی آثار در صدر قرار می‌گیرد. پس از آن، بیشترین آثار وی در مسجد جامع عباسی* (مسجد امام) و مسجد حکیم* اصفهان به چشم می‌خورد.

آثار محمدرضا امامی در مشهد، طی دو دوره ایجاد شد؛ مجموعۀ اول طی سال‌های 1059 و 1060 و مجموعۀ دوم بین سال‌های 1083 تا 1087. ازاین‌رو، احتمال دارد او حدود هفت سال در مشهد اقامت کرده باشد. از آنجا که آخرین آثار وی به‌ تاریخ 1087 در مسجد گوهرشاد و مدرسۀ سعدیۀ مشهد اجرا شده، نوشتۀ آندره گُدار³ مبنی ‌بر اینکه محمدرضا امامی در مشهد درگذشته است، درست به نظر می‌رسد. همچنین، با توجه به اینکه در «سنه ثلث و ثمانین و الف بعد الهجره النبویه [1083]» کتیبۀ اطراف ایوان مقصورۀ مسجد گوهرشاد مشهد را با رقم صریح «کَتَبَه المُذنب محمدرضا الامامی الاصفهانی» نوشته،⁴ و از دیگر سو، زلزلۀ شدید مشهد در ۱۵ ربیع‌‌الآخر ۱۰۸۴ رخ داد،⁵ می‌توان این‌گونه برداشت کرد که محمدرضا در آخر عمر، مجاور حرم رضوی شد و قبل از زلزله در مشهد زندگی می‌کرد.

به‌ نوشتۀ عبدالمحمد ایرانی، محمدرضا امامی در «هزار و هشتاد و اندی» درگذشته است.⁶ منوچهر قدسی* وفاتش را بعد از سال 1081 دانسته، زیرا آخرین کتیبه‌ای که از او دیده، دارای تاریخ این سال است.⁷ اما با توجه ‌به تاریخ کتیبه‌های مشهد در 1086 و 1087 که اثر محمدرضا امامی است، این مطلب صحیح نیست.

گویا محمدرضا امامی کتیبۀ ثلث اصلی ایوان مقصورۀ مسجد گوهرشاد به‌ خط بایسُنقر میرزا، مورخ 821 را نیز مرمت و بازسازی کرده است.⁸ در سال ۱۰۸۴ و در زمان شاه‌سلیمان صفوی، به‌دنبالِ وقوع زمین‌لرزه، گنبد حرم امام رضا علیه‌السلام آسیب دید و شماری از خشت‌های طلایی آن از جا کنده شد. او دستور داد به‌منظور حکایت این رخداد، گنبد بازسازی و کتیبه‌ای بر آن افزوده شود. دربار صفوی محمدرضا را برای نوشتن کتیبه‌های این دوره از بازسازی‌های حرم مطهر رضوی، برای دومین‌بار، به مشهد اعزام کرد و محمدرضا این کتیبه را نیز به‌صورت چهارترنج در اطراف گنبد و زیر کتیبۀ کمربند گنبد، که به خط علی‌رضا عباسی است، نوشت. متن این کتیبه پس از شرح وقایع مختلف، این‌گونه به پایان می‌رسد: «… حدوث الزلزلة [ا]لعظیمة فی هذه البلدة الطیبة الکریمة سنة اربع و ثمانین و الف و کان هذه [ا]لتجدید الجدید بسنة ست و ثمانین و الف کتبه محمدرضا الامامی الاصفهانی».⁹

هرچند محمدرضا امامی بیشتر به‌سبب نوشتن کتیبه‌های ثلث شهرت دارد، تعدادی کتیبۀ نستعلیق نیز از وی بر‌جای مانده است. همان‌گونه که لطف‌الله هنرفر*¹⁰ و منوچهر قدسی¹¹ ذکر کرده‌اند، نخستین و آخرین کتیبه‌های وی در اصفهان، کتیبۀ ثلث محراب چهلستون شرقی گنبد جنوبی مسجد امام* به تاریخ 1038 و کتیبۀ ثلث گنبد کوچک درب امام به تاریخ 1081 است. گدار اولین کتیبۀ او در اصفهان را به سال ۱۰۳۹ و آخرین کتیبۀ او در اصفهان را متعلق به ۱۰۸۱ دانسته و افزوده است که آثار او در سال‌های ۱۰۸۴ تا ۱۰۸۷ همگی در مشهد هستند؛ شهری که به نظر می‌رسد محمدرضا امامی آخرین سال‌های عمرش را در آنجا گذرانده و پس از پنجاه سال کتیبه‌نگاری، احتمالاً در این شهر درگذشته است.¹² به‌این‌ترتیب، با استناد به دستِ‌کم چهار کتیبۀ متعلق به سال 1087 از محمدرضا امامی در مشهد، قطعاً وفات او بعد از این تاریخ بوده است.

برخی از آثار محمدرضا امامی عبارت‌اند از: کتیبۀ محراب‌های شبستان شرقی گنبد جنوبی مسجد جامع عباسی، کتیبۀ کمربند ایوان و گنبد غربی مسجد جامع عباسی، کتیبۀ سردر مسجد جامع عباسی، کتیبۀ سردر مسجد آقانور اصفهان، کتیبۀ سردر مسجد شهرستان اصفهان، کتیبۀ سردر مقبرۀ باباقاسم* اصفهان، کتیبۀ آب‌انبار مدرسۀ دارالشفاء قم، کتیبۀ سردر کاروان‌سرای ساروتقی، چهارسوی بازار ساروتقی و سردر مسجد کوچک ساروتقی اصفهان، کتیبۀ امامزاده‌ابراهیم سعیدآباد گلپایگان، کتیبۀ سردر دو مدرسۀ جدۀ کوچک و جدۀ بزرگ اصفهان، کتیبه‌های ایوان عباسی صحن عتیق حرم رضوی مشهد، کتیبۀ سردر باب عباسی حرم رضوی مشهد، کتیبۀ مسجد مصری اصفهان، کتیبه‌های متعدد در ایوان‌ها و گنبدخانۀ مسجد حکیم اصفهان، کتیبۀ سردر مدرسۀ شفیعیۀ اصفهان، کتیبۀ سردر مسجد سلیمان‌بیک اصفهان، کتیبۀ سردر مسجد حاجی‌یونس اصفهان، کتیبۀ سردر ورودی مسجد لُنبان* اصفهان، کتیبۀ گنبد کوچک درب امام*، کتیبۀ افقی سردر ایوان طلای صحن عتیق حرم رضوی مشهد، کتیبۀ بدنۀ گنبد حرم رضوی مشهد، کتیبه‌های پیشانی و طرفین ایوان مقصورۀ مسجد گوهرشاد مشهد.¹³

احوال و آثار محمدمحسن امامی

محمدمحسن امامی، معروف به آخوند محسنا،¹⁴ فرزند محمدرضا امامی و پدر علی‌نقی امامی است. غالباً نام خود را در آثارش «محمدمحسن» و در چند نمونه «محسن» رقم زده است.

او مدت‌ها در خدمت میرزا ابوتراب*، شاگرد میرعماد*، بود و در نگاشتن خط ثلث جَلیْ (ثلث درشت) دستی قوی داشت و از مقرّبان درگاه شاه‌سلیمان صفوی و شاه‌سلطان‌حسین* صفوی بود.¹⁵ از آنجا که عبدالمحمد ایرانی وی را شاگرد ابوتراب دانسته، احتمالاً باید در نستعلیق نیز خوشنویس توانمند بوده باشد، ولی چون اثر نستعلیقی از وی تاکنون دیده نشده است، نمی‌‌توان در این زمینه قاطع سخن گفت. درواقع، باید گفت تخصص او در قلم ثلث بوده و کتیبه‌هایی که از او برجای مانده همگی به این قلم نوشته شده است. آثار محمدمحسن، که همگی در اصفهان هستند، در این بناها به چشم می‌خورد: مسجدِ خان، مسجد جامع عتیق*، مسجد ایلچی*، مدرسۀ ناصریه (واقع در مسجد جامع عباسی)، بقعۀ شاه‌زید، مسجد شعیای نبی (واقع در مجموعۀ امامزاده اسماعیل) و مسجد شیشه*.

در شرح‌حال محمدمحسن امامی در احوال و آثار خوشنویسان، شش اثر از وی معرفی شده است: دو قطعۀ ثلث جلی و چهار کتیبۀ ثلث در بناهای اصفهان.¹⁶ این نکته نشان‌ می‌دهد که او نیز مانند محمدرضا امامی، در جَلی‌نویسی (کتیبه‌نویسی با خط درشت) فعال بوده و از نمونه‌های خَفی‌نویسی (خط ریز) و کتابت وی، تا به امروز، اثری مشاهده نشده است. رقم محمدمحسن در انتهای یکی از قطعات معرفی‌شده توسط مهدی بیانی،¹⁷ نشان‌دهندۀ آن است که او از ارادتمندان و علاقه‌مندان به شیوۀ عبدالباقی تبریزی در ثلث بوده است که البته با توجه به مُراوده‌های محمدرضا امامی و عبدالباقی، دور از ذهن نیست. همان‌گونه که اشاره شد، از محمدمحسن کتیبه‌های بسیاری در بناهای تاریخی اصفهان به یادگار مانده است؛ مانند کتیبۀ محراب مدرسۀ ناصریه به‌ تاریخ 1095، که آخرین کتیبۀ موجود در جامع عباسی اصفهان از دورۀ صفوی است.

محمدصالح اصفهانی* در تذکرة الخطاطین، چند تن از شاگردان او را این‌گونه معرفی کرده است: «ملا زین‌العابدین و محمدرضابیگ و شیخ‌رحیم ازجمله شاگردان محسنا و همه در مرتبۀ کمالند».¹⁸ ممکن است محمدرضابیگ همان محمدرضا، خوشنویس کتیبه‌های ایوان شرقی مدرسۀ چهارباغ* به‌ تاریخ 1119 باشد که مهدی بیانی¹⁹ سهواً کتیبه‌هایش را به محمدرضا امامی منسوب کرده و منظور از شیخ‌رحیم نیز، به احتمال قوی، همان عبدالرحیم جزایری*،²⁰ خوشنویس مدرسۀ چهارباغ اصفهان باشد.

از تاریخ تولد و وفات او نیز مانند دیگر خوشنویسان خاندان امامی، اطلاعات دقیق در دست نیست؛ با این‌حال، براساس رقم علی‌نقی امامی در کتیبۀ داخل بقعۀ امامزاده احمد اصفهان، «علی‌نقی‌ ابن ‌المرحوم محمدمحسن الامامی فی 22 شهر شعبان المعظم من سنة 1115»، قطعاً پیش از این تاریخ وفات یافته ‌است.

اولین اثر کتیبه‌ای با رقم «محمدمحسن الامامی»، در مسجد خان* اصفهان به ‌تاریخ 1090 اجرا شده و آخرین نمونۀ موجود متعلق به مسجد شیشۀ اصفهان به ‌تاریخ 1101 است. بین یکی از قطعات او به‌ تاریخ 1077 تا اولین نمونۀ کتیبه‌ای وی، سیزده سال فاصله است که این وقفۀ زمانی نیز جای تأمل دارد. یکی از آثار درخور توجه وی از جنبۀ موقعیت جغرافیایی، کتیبۀ وقفنامۀ شیخ‌علی‌خان زنگنه است که بر دیوارۀ کوه بیستون در کرمانشاه نِقِر شده است. او در این اثر، همانند کتیبۀ بقعۀ شاه‌زید (1097)، کتیبۀ ایوان درویش مسجد جامع عتیق اصفهان (1098) و کتیبه‌های مسجد شعیای نبی اصفهان (1100)، «محسن الامامی» رقم زده که یکی از رقم‌های پرکاربرد وی در آثارش به شمار می‌رود.

احوال و آثار علی‌نقی امامی

بنابر تصریح محمدصالح اصفهانی در تذکرة الخطاطین، «آقا نقی پسر و شاگرد آقا محسنا است»²¹ که در دورۀ شاه‌سلطان‌حسین صفوی (1105-1135) به خوشنویسی اشتغال داشت و در چندین بنای تاریخی اصفهان، آثارى از او موجود است. به‌‌ استناد این آثار، فعالیت هنری وی تماماً در شهر اصفهان بوده است. از بناهایی که آثار علی‌نقی در آن‌ها مشاهده می‌شود، مسجد جامع عتیق، مدرسۀ مریم‌بیگم، مدرسۀ چهارباغ، امامزاده‌ اسماعیل*، مسجد شعیای نبی، امامزاده ‌احمد، بقعۀ درب امام و مسجد علیقلی‌آقا* درخور ذکرند. در بنای امامزاده ‌اسماعیل، کتیبه‌های محمدرضا و محمدمحسن امامی نیز دیده می‌شود که پیشتر بدان‌ها اشاره شد. به‌ گواهی آثار موجود، او حداقل به ‌مدت شانزده سال، از 1111 تا 1127 به کتیبه‌نویسی اشتغال داشت. علی‌نقی امامی آخرین خوشنویس خاندان امامی در عهد صفوی به شمار می‌رود و از خوشنویسان بنام هم‌دوره با او محمدصالح‌بن‌ ابوتراب اصفهانی در نستعلیق و عبدالرحیم جزایری در ثلث است. در کتیبه‌های مدرسۀ چهارباغ اصفهان که آخرین بنای شاهان صفوی است، آثاری از این سه هنرمند مشهور در کنار یکدیگر به چشم می‌خورد.

بیشتر کتیبه‌های علی‌نقی به خط ثلث است، ولی با توجه به چند کتیبۀ نستعلیق به خط وی، می‌توان او را در ردیف خوشنویسان نستعلیق نیز به شمار آورد.²² یکی از ویژگی‌های رقم آثارش آن است که در چندین اثر، خود را «ابن محمدمحسن» معرفی کرده و نام پدر را بر نام خود مقدم داشته است. علی‌نقی در زمان حیات پدرش، محمدمحسن، اثری از خود برجای نگذاشته و بین آخرین اثر محمدمحسن در مسجد شیشۀ اصفهان (1101) تا اولین اثر علی‌نقی در مسجد و مقبرۀ شعیای نبی (1111)، ده سال وقفۀ زمانی وجود دارد.

از تاریخ تولد و وفات علی‌نقی امامی اطلاعی در دست نیست.

/فرهاد خسروی بیژائم/

منابع

اصفهانی، محمدصالح‌بن‌ابوتراب، تذکرة الخطاطین، چاپ پژمان فیروزبخش، در نامۀ بهارستان، سال 6-7، ش1-2، 1385-1384ش.

امبرسز، نیکلاس و ملویل، چارلز پیتر، تاریخ زمین لرزه های ایران، ترجمۀ ابوالحسن رده، تهران: آگاه، 1370ش.

ایرانی، عبدالمحمد، پیدایش خط و خطاطان، مصر 1345، چاپ افست تهران: یساولی، ]بی‌تا.[.

بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران: انتشارات علمی‌ و فرهنگی، 1363ش.

جعفری (زند)، علی‌رضا، «امامزاده‌ابراهیم سعیدآباد گلپایگان و کتیبه‌ای نویافته به خط محمدرضا امامی خوشنویس بنام عصر صفوی»، وقف: میراث جاویدان، ش23 و 24، پاییز و زمستان 1377ش.

خاتون آبادی، عبدالحسین بن محمدباقر، وقایع السنین و الاعوام، یا ، گزارشهای سالیانه از ابتدای خلقت تا سال 1195 هجری، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1352ش.

ستوده، منوچهر، کتابه‌های حرم مطهر حضرت معصومه سلام علیها و حظیره‌های اطراف آن، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، 1375ش.

صحراگرد، مهدی، شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های صحن عتیق، مشهد: مؤسسۀ آفرینش‌های هنری، 1395ش.

صحراگرد، مهدی، شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های مسجد گوهرشاد، مشهد: مؤسسۀ آفرینش‌های هنری، 1392ش.

قدسی، منوچهر، خوشنویسی در کتیبه‌های اصفهان، اصفهان: نشر گلها، 1378ش.

گدار، آندره، « محمدرضا الامامی»، در آثار ایران، اثر آندره گدار و دیگران، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، ج۱، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1385ش.

مدرس رضوی، محمدتقی، سالشمار وقایع مشهد در قرن‌های پنجم تا سیزدهم، به‌کوشش ایرج افشار، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378ش.

مدرسی طباطبائی، حسین، «مدارس قم در دورۀ صفویه: دارالشفاء»، وحید، دورۀ 9، ش8، آبان 1350.

هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثقفی، 1344ش.

1. اصفهانی، ص17؛ ایرانی، ص217؛ قدسی، ص51.[↩]
2. ایرانی، ص218-219.[↩]
3. گدار، ص245.[↩]
4. صحراگرد، 1392ش، ص36 ، 158.[↩]
5. مدرس رضوی، 1378ش؛ نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل همانند منابع متعدد دیگر، تاریخ 1084 را ذکر کرده‌اند (ص163). بااین‌حال، در یک مورد، خاتون‌آبادی، «زلزلۀ مشهد مقدس» را در ذیل وقایع سال 1083 درج کرده است (ص532).[↩]
6. ایرانی، ص222.[↩]
7. قدسی، ص51.[↩]
8. صحراگرد، 1392ش، ص56.[↩]
9. همو، 1395ش، ص97.[↩]
10. هنرفر، ص442.[↩]
11. قدسی، ص128-132.[↩]
12. گدار، ص245.[↩]
13. هنرفر، ص347، 442، 450، 452، 501، 541، 551 – 553، 556، 586، 589، 611، 616، 619، 630؛ قدسی، ص127- 132؛ گدار، ص246- 248؛ ستوده، ص106؛ مدرسی طباطبائی، ص1251؛ جعفری، ص82؛ صحراگرد، 1392ش، ص36، 164.[↩]
14. اصفهانی، ص17.[↩]
15. ایرانی، ص227.[↩]
16. بیانی، ج۴، ص1196.[↩]
17. همانجا.[↩]
18. اصفهانی، ص17.[↩]
19. بیانی،​ ج۴، ص1168.[↩]
20. نگاه کنید به: همان، ج۴، ص1100.[↩]
21. اصفهانی، ص17.[↩]
22. بیانی، ج۴، ص491.[↩]