نمادِ اصفهان، نشانۀ شمایلی صورت فلکی قوس، به نشانه طالع اصفهان، بر سردر بازار قیصریه.
این نقش بهسبب طراحی منحصربهفردش بر سردر بازار قیصریه، در شمال غربی میدان نقش جهان*، نشانۀ نمادین اصفهان شناخته میشود.1 قدیمترین اشارە به طالع اصفهان در رسائل ابنسینا* (متوفی ۴۲۸) آمده است که از برج قوس بهعنوان طالع اصفهان نام برده است.2 ابوریحان بیرونی (متوفی ۴۴۲) در کتاب التفهیم ضمن سخنگفتن از دلالت برج قوس بر شهرها، از اصفهان نیز نام برده است.3 امیرمحمد مُعزی نیشابوری (متوفی ۵۲۱)، شاعر دربار سلطان ملکشاه سلجوقی*، در قصیدهای دربارۀ “فتح غَزنین و رسیدن موکبِ تاجالدینخاتون، مادر سلطانسنجر”، ضمن اشاره به آمدوشد او به اصفهان، از طالعِ سعدِ سپاهان، طالعِ دخول به شهر، یاد کرده است.4 محمدبن محمود طوسی (متوفی ۵۶۲) در کتاب عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات ضمن تعریف برجهای فلکی، در شرح برج قوس، آن را طالع اصفهان معرفی کرده است.5
کمالالدین اسماعیل اصفهانی* (متوفی ۶۳۵) در قصیدهای که در پیشواز اتابک سعدبن زنگی، پنجمین حکمران از اتابکان فارس، به هنگام ورود او به اصفهان سروده، به «طالعِ سعدِ سپاهان» اشاره کرده است.6 حمدالله مستوفی (متوفی ۷۴۰) نیز در کتاب نُزهةالقلوب از احداث باروی اصفهان و طالع آن در برج قوس در دوران دیلمیان سخن گفته است.7 جلالالدین منجم یزدی (متوفی ۱۰۲۰) در تاریخ عباسی در شرح وقایع ۱۰۱۶ از «طالعِ دخول شهر» در برج قوس هنگام ورود شاه عباس اول*(متوفی ۱۰۳۸) به اصفهان یاد کرده است.8 ژان شاردن*(متوفی ۱۷۱۳)، گردشگر فرانسوی که در دوران صفویان دو بار از اصفهان دیدن کرده بود، در سفرنامهاش ضمن اشاره به ارتباط برج قوس با طالع اصفهان، از نقش صورت فلکی قوس بر سردرِ قلعه تبرک (طبرک)، سردرِ کاخِ عالیقاپو*، و سردرِ بازارِ قیصریه* نام برده است.9 میرزاحسن جابری انصاری* (متوفی 1376) نیز به زمان آغاز احداث باروی اصفهان* در دوره رکنالدوله دیلمی (متوفی 366) در برج قوس سال 328 اشاره کرده است.10
در دورۀ معاصر، عباس بهشتیان*11 (متوفی ۱۳۴۳ش) و لطفالله هنرفر*12 (متوفی ۱۳85ش) پیشنهاد کردهاند از نقش موجود بر سردر بازار قیصریه، که در دوران صفویان با اقتباس از صورت فلکی قوس طراحی شده بود، بهعنوان نماد اصفهان استفاده شود. همچنین در ۱۳۸۴ش، جمعی از اصفهانشناسان پیشنهاد کردند روز اول آذر (اول برج قوس) بهعنوان روز نکوداشت اصفهان برگزیده شود، چرا که رکنالدوله دیلمی به منظور تضمین امنیت اصفهان، بر اساس طالع این شهر در بُرج قوس، باروی بزرگ اصفهان را بنا نهاده بود.13
نماد اصفهان تصویر دو نقش متأثر از صورت فلکی قوس یا کماندار بر دو لچکی (پُشتبغل) کاشیکاریشده بر سردر قیصریه به صورت متقارن و متناظر است، درحالیکه کماندار تیری در کمان نهاده و آن را به سمت پشت به سوی دُمِ اژدهاگون نشانه گرفته است. دُمِ اژدهاگون نشانۀ دُم یا ذَنَبِ گوزَهَر است و این وضع از منظر احکام نجوم، نشانۀ «شرفِ ذَنَب در برج قوس» و سَعد است.14 بر این پایه، رکنالدوله دیلمی برج قوسِ سال ۳۲۸ را برای آغاز کار احداث باروی اصفهان15 و شاه عباس اول، برج قوس سال ۹۹۹ را برای طرحاندازی سردرِ قیصریه برگزیدند16 تا بر پایۀ باورهای پیشینیان دربارۀ تأثیر کواکب بر امور و طالعِ سعد، این شهر را از حوادث ناگوار در امان نگهدارند.
نقشمایۀ خورشید بر سردر قیصریه نشانۀ مَلِک یا سلطان صفوی است.17 نیمتنۀ پایین کماندار به شکل نقش شیر در صُوَر نجومی قدیم و خانۀ خورشید است. لباس کماندار شامل دو بخشِ تنپوش و تاجکلاه، هردو به سبک تیموری است که در اوایل دوران صفوی* همچنان متداول بود.18
/شاهین سپنتا/
منابع
ابنسینا، رسائل، چاپ حلمی ضیاءاولکن، استانبول: جامعة استانبول، کلیة الآداب، ۱۹۵۳.
ابوریحان بیرونی، کتاب التفهیم لاوائل صناعـة التنجیم، چاپ جلالالدین همایی، تهران: انجمن آثار ملّی، ۱۳۵۱ش.
اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلّان الوفاء، بیروت: الدار الاسلامیة، 1412/1992.
افوشتهیی ، محمودبن هدایتالله، نقاوة الآثار فی ذکر الاخیار: در تاریخ صفویه، چاپ احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1399ش. امیرمعزّی، محمدبن عبدالملک ، دیوان ، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1318ش.
بهشتیان، عباس، بخشی از گنجینۀ آثار ملّی، اصفهان: انجمن آثار ملّی، 1343ش.
جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1378ش.
حمدالله مستوفی، حمدالله بن ابی بکر، نزهة القلوب، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران: طهوری، 1336ش.
سپنتا، شاهین، “نماد نجومی اصفهان”، رهآوردِ مهر، ش۴۰، آبان و آذر۱۴۰۳.
شاردن، ژان، سیاحتنامۀ شاردن، ترجمۀ محمد عباسی، ج7و 8، تهران: امیرکبیر، 1345ش.
طوسی، محمدبن محمود، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، چاپ منوچهر ستوده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
کمالالدین اسماعیل، اسماعیل بن محمد، دیوان خلاق المعانی، چاپ حسین بحرالعلومی، تهران: کتابفروشی دهخدا، ۱۳۴۸ش.
گنابادی، مظفر بن محمدقاسم، شرح بیست باب ملا مظفر (دربارۀ رسالۀ بیست باب در معرفت تقویم اثر عبدالعلی بن محمد بیرجندی)، چاپ سنگی[بی جا]،
منجّم یزدی، جلالالدین محمد، تاریخ عباسی، یا، روزنامۀ ملاجلال، چاپ سیفالله وحیدنیا، تهران: وحید، ۱۳۶۶ش.
هنرفر، لطفالله، اصفهان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
- سپنتا، ص14.[↩]
- ابنسینا، ج2، ص59.[↩]
- ابوریحان بیرونی، ص۳25ـ۳41.[↩]
- امیرمعزّی، ص555.[↩]
- طوسی، ص۶۷.[↩]
- کمالالدین اسماعیل، ص۴۳.[↩]
- حمدالله مستوفی، ص52.[↩]
- منجّم یزدی، ص۳۳۰.[↩]
- شاردن، ج7، ص266 ، ج8، ص 129ـ130.[↩]
- جابری انصاری، ص14ـ15 ،144.[↩]
- بهشتیان، ص۲۲.[↩]
- هنرفر، ص۸7-۸8.[↩]
- سپنتا، ص17.[↩]
- گنابادی، ص78.[↩]
- جابری انصاری، ص144.[↩]
- افوشتهیی، ص280.[↩]
- گنابادی، ص183 ؛ اخوان الصفا، ج2، ص30.[↩]
- سپنتا، ص17.[↩]
