عمادزاده، حسین

عمادزادۀ اصفهانی، حسین. محقق و نویسندۀ پرکار معاصر (1284ش-1369ش).

او در 1284ش/1325ق در محلۀ احمدآباد* به دنیا آمد. پدرش، حاج میرزا احمد عمادالواعظین، و جدش، ملا محمدحسین کُربِکندی برخواری، از روحانیان و واعظان مشهور اصفهان بودند.¹

عمادزاده در خانواده‌ای مذهبی رشد کرد و در محیطی دینی پرورش یافت؛ به همین دلیل از 1300ش، در ایام نوجوانی به آموختن دروس دینی و مقدمات آن ازجمله ادبیات، منطق، فقه، اصول، رجال، کلام و حکمت در حوزۀ علمیۀ اصفهان* روی آورد و مدت کوتاهی نیز به جامۀ روحانیت ملبّس بود. علاوه‌براین، در اوقات فراغت مقدمات علومی مانند طب، هیأت و ریاضیات را فرامی‌گرفت. از میان استادانی که وی آنها را درک کرد، می‌توان به سید علی نجف‌آبادی، شیخ محمود مفید، میرزا علی‌آقا شیرازی*، شیخ محمد حکیم خراسانی، سید صدرالدّین کوپایی، میرزا رضا کلباسی، شیخ علی مدرّس یزدی، میرزا محمد طبیب‌زاده، شیخ محمدحسین ذوعلم فشارکی و سید ابوالقاسم دهکردی* اشاره کرد. عمادزاده به‌منظور ادامۀ تحصیلات دینی‌ مدتی در مشهد، نجف و کربلا ساکن شد و در کلاس علمای این شهرها نیز حضور یافت.² به گفتۀ خودش،  برخی آثار فلسفی، مانند شرح منظومۀ حاج ملاهادی سبزواری، الاسفار ملاصدرا* و شرح اشارات ابن سینا*، را درس گرفت.³

او از برخی استادانش، مراجع تقلید شیعه و عالمان مشهور امامی درخواست اجازۀ اجتهاد و نقل روایت کرد ولی بعضی استادان دورۀ جوانی‌اش فقط حضور او در مدرسه و کلاس‌ها را تأیید کردند.⁴ بعدها، استادان دیگری ازجمله⁵ آقا بزرگ طهرانی، سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، سید ابوالحسن اصفهانی*، میرزا محمدعلی معلم حبیب‌آبادی*، سید حسن صدر کاظمی، سید محمدمهدی اصفهانی، شیخ عبدالکریم زنجانی، سید محمد حجت کوهکمری، میرزا حسین فقیه سبزواری، شیخ محمدرضا مظفر، میرزا ابوالحسن رفیعی قزوینی، سید محسن حکیم، سید عبدالحسین شرف‌الدین عاملی، سید یونس اردبیلی و سید ابوالقاسم خویی به او اجازۀ نقل روایت دادند که در عرف علمای حدود صد سال اخیر، به‌هیچ‌وجه به معنای مراتب بالای علمی یا اجتهاد اجازه‌گیرنده نیست.⁶ به گفتۀ رضا استادی، فقیه، مورخ و کتاب‌شناس معاصر، عمادزاده فقط از شهاب‌الدین مرعشی و میرزا عبدالله چهل ستونی اجازۀ اجتهاد گرفت که احتمالاً از «باب ضرورت یا مصلحت یا مسامحه» صادر شده‌اند و اعتباری ندارند.⁷

عمادزاده 1315ش مقیم تهران شد و وقت خود را صرف فعالیت‌های تبلیغی و فرهنگی گوناگون کرد؛ ازجمله تألیف کتاب‌های دینی و تاریخی، تدریس در دبیرستان‌ها و محافل علمی، نوشتن مقالات دینی در برخی روزنامه‌ها و مجلات همچنین سخنرانی در رادیو.⁸ او یکی از اعضای دائم «مجلس دعوت اسلام» نیز بود که تشکلی برای پاسخ به شبهات دینی و سؤالات مذهبی جوانان به شمار می‌رفت.⁹ براساس زندگی‌نامه‌ای که غلامحسین عمادزاده، برادرزادۀ او، سال 1396ش نوشته است، حسین عمادزاده در دوره‌ای وارد کارهای دولتی نیز شد. او در1333ش در «معاونت استانداری و فرمانداری مشهد» خدمت می‌کرد. او این مسئولیت را باتکیه‌بر رؤیایی که خودش دیده بود، مأموریتی از طرف امام رضا^(ع) تلقی می‌کرد.¹⁰

حسین عمادزاده 1369ش در تهران درگذشت و در ابن‌بابویه شهرری به خاک سپرده شد.¹¹ برادرش، حاج رضا عمادزاده، نیز از مبلغان آموزش قرآن بود که به خاندان اهل‌البیت علاقۀ زیادی داشت و از خیرین خوش‌نام اصفهانی به حساب می‌آمد. او 1378ش از دنیا رفت و در حسینه‌ای که در خیابان احمدآباد ساخته بود، به خاک سپرده شد.

حسین عمادزاده از نویسندگان پرکار زمانۀ خودش بود و برخی آثارش را بیش از یکصد و بیست عنوان دانسته‌اند؛¹² آثاری که بسیاری از مطالب آن از سنخ گردآوری است و با یکدیگر هم‌پوشانی دارد. برخی از آنها عبارت‌اند از: زندگانی علی‌اکبر وعلی‌اصغر علیهما‌السلام (1365ش، تهران)؛ زندگانی قمر بنی‌هاشم؛  تاریخ انبیاء از آدم تا خاتم یا قصص انبیاء (1334ش، تهران)؛ تاریخ مفصل اسلام (1337ش، تهران)؛ ترجمه و تفسیر قرآن مجید در شش جلد (1345ش)؛ جهان اسلام، اسلام در جهان [بی‌تا.]؛ صحیفۀ کاملۀ سجادیه^(ع) زبور آل‌محمد (1334ش)؛ مجموعۀ زندگانی چهارده معصوم علیهم‌السلام (1340-1341ش، تهران)؛ معراج حضرت رسول اکرم صلی‌الله علیه وآله (1350ش، تهران) و مکتب اسلام (1338ش، تهران).¹³

از دیگر آثار وی می‌توان به بُستان الأدب اشاره کرد که مختص دانش‌آموزان کلاس‌ پنجم و ششم متوسطه است و 1309ش در تهران منتشر شد؛ تاریخ جغرافیایی کربلا؛ تاریخ عاشورا، عاشورا چه روزی است؟ (1321ش، تهران)؛  تاریخ جغرافیایی مکۀ معظمه و مدینۀ طیبه (1327ش، تهران).

عمادزاده علاوه‌بر نگارش زندگانی حضرت فاطمۀ زهرا و زینب کبری علیهما‌السلام، زندگی‌نامۀ چند امام شیعه را نوشته است؛ علی بن ابی‌طالب، حسن بن علی المجتبی؛ ابا‌عبدالله الحسین سیدالشهداء، علی بن الحسین السجاد؛ علی‌ بن موسی الرضا.¹⁴ برخی دیگر از آثار عمادزاده مقدمه‌های وی بر برخی کتاب‌هاست؛ مانند مقدمۀ گزیده‌ای از اصول کافی در مبانی دین اسلام با ترجمۀ علی‌اصغر خسروی شبستری.¹⁵

عمادزاده طی سال‌ها فعالیت، نامه‌ها، زندگی‌نامه‌های خودنوشت و عکس‌هایی از علما همچنین اَسنادی دربارۀ آنها جمع‌‌آوری کرده بود و می‌خواست این مجموعه را منتشر کند و از آن در سخنرانی‌ها و آثار خودش با نام‌های «کتاب رجال اسلام» و «دائرة‌المعارف رجال اسلام» یاد کرده است.¹⁶ او در سال 1358ش، در 75سالگی، درصدد بود این اثر را در چهارده جلد سامان دهد و حتی مقدمۀ آن را نیز نوشت اما درنهایت موفق به انتشار آن نشد. این مجموعه آثار و اسناد، پس از درگذشت او، مفقود و سال‌ها بعد اتفاقی در کتاب‌فروشی‌ای پیدا شد. رسول جعفریان این مجموعه را خرید و در 1396ش در قالب پانزده جلد با 7 هزار و 426 صفحۀ تدوینی بدون فهرست و با غلط‌های تایپی فراوان در تیراژ محدود منتشر کرد.¹⁷ اما استفاده از این اثر بدون نمایه و فهرست آسان نبود؛ ازاین‌رو حاج شیخ رضا استادی و علی‌اکبر زمانی‌نژاد فهرست الفبایی عناوین آن را همراه مستدرکی، شامل مطالبی که جای آن در ذیل حرف کاف بود، فراهم آوردند و به اهتمام مؤسسۀ شیعه‌شناسی با عنوان دائرة‌المعارف عمادزاده اصفهانی، فهرستِ عناوین و مترجَمین، نقد و معرفی، مستدرک در قم (1400ش) منتشر شد.

فعالیت‌های علمی و تبلیغی عمادزاده در زمانۀ خودش شایستۀ تقدیر است ولی برخی دربارۀ جایگاه او مبالغه کرده‌اند.¹⁸ از سوی دیگر، برخی دربارۀ مراتب علمی او شک دارند و بر این باورند که هرکس را باید در مرتبۀ خود قرار داد.¹⁹ به نظراستادی، هیچ‌یک از آثار عمادزاده جنبۀ تحقیقی ندارد و صرفاً روایت اقوال و جمع‌آوری مطالبی با هدف تبلیغ شعائر و اعتقادات اسلامی بین عامۀ مردم است که در انجام رسالت خود موفق بوده و درخور احترام است.²⁰

/محمود فروزبخش و شهرام صحرائی/

منابع

آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت: دارالاضواء، 1403/1983.

استادی، رضا، «آشنایی با دائرةالمعارف عمادزادۀ اصفهانی»،  کتاب شیعه، ش 17 – 18، بهار – زمستان 1397.

جواهرکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم: انصاریان، 1382-1383ش.

حسینی اِشکِوَری، احمد، المفصل فی تراجم الاعلام، قم: مجمع الذخائر اسلامیة، ۱۴۳۶.

عمادزاده، غلامحسین، «شرح حال مرحوم عمادزاده»، در دایرة المعارف رجال اسلام، [گردآوری] حسین عمادزاده اصفهانی، ج1، [بی جا: بی نا.، ?1396ش ].

عمادزاده اصفهانی، حسین، «دو شرح حال از عمادزاده اصفهانی به قلم خودش»، در دایرة المعارف رجال اسلام،  [گردآوری] حسین عمادزاده اصفهانی، ج1، [بی جا: بی نا.، ?1396ش ].

قاسمی، رحیم، درة الصدف فیمن تلمذ من علماء اصفهان بالنجف، قم: مجمع الذخائر الاسلامیة، 1393ش.

کرباسی‌زاده اصفهانی، علی، «عمادالواعظین، حاج میرزا احمد»، در دانشنامۀ تخت فولاد اصفهان، زیر نظر اصغر منتظرالقائم، ج3، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1392ش.

کُلَینی، محمد بن یعقوب، تحفة الاولیاء: ترجمۀ اصول کافی، [از] محمدعلی بن محمدحسن اردکانی، چاپ محمد مرادی و عبدالهادی مسعودی، قم: دارالحدیث، 1388ش.

مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران: [ بی نا. ]، 1350-1355ش.

مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تا کنون، تهران: [بی نا. ]، 1340-1344ش.

معلم حبیب‌آبادی، محمدعلی، مکارم‌الآثار، ج3، اصفهان: انجمن کتابخانه های عمومی اصفهان، ۱۳51ش.

یادنامۀ علامۀ فقید میرزا محمدعلی معلم حبیب آبادی مؤلف مکارم الآثار، در محمدعلی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج5، اصفهان: انجمن کتابخانه‌های عمومی اصفهان، 1355ش.

1. مشار، 1340- 1344ش، ج2، ستون829؛ قاسمی، ج۳، ص321.[↩]
2. همانجاها.[↩]
3. عمادزاده اصفهانی،  ص5.[↩]
4. همان، ص8.[↩]
5. مشار، 1340-1344ش، ج2، ستون829؛ یادنامۀ …معلم حبیب آبادی، ص10؛ حسینی اِشکِوَری، ج3، ص84، ج4، ص125؛ قاسمی، ج3، ص321 – 322، 324 ـ 326؛ برای تصویر برخی از این اجازه‌ها، نگاه کنید به: قاسمی، ج3، ص327 ـ 342.[↩]
6. استادی، ص151.[↩]
7. همانجا.[↩]
8. مشار، 1340-1344ش،ج2، ستون829؛ قاسمی، ج3، ص322.[↩]
9. جواهرکلام، ج2، ص848.[↩]
10. عمادزاده، ص14.[↩]
11. مقایسه کنید با: قاسمی، ج3، ص327،که سال درگذشت عمادزاده را 1367ش ثبت کرده است.[↩]
12. قاسمی، ج3، ص321- 322.[↩]
13. آقابزرگ طهرانی، ج١٢، ص٥٧؛ معلم حبیب‌آبادی، ج3، ص765؛ مشار، 1350-1355ش، ج1، ستون1034، 1140، 1317، ج2، ستون1625، ج3، ستون3375، ج4، ستون4575، 4917.[↩]
14. مشار، 1340-1344ش، ج2، ستون829 ـ 831؛ آقابزرگ طهرانی، ج12، ص52، 55؛ برای اطلاع از نام برخی دیگر از آثار وی نگاه کنید به: قاسمی، ج3، ص322.[↩]
15. کُلَینی، ج1، پیشگفتار مرادی، ص10 – 11؛ برای تردید در انتساب مقدمۀ کتاب حکمت بوعلی از علامه سمنانی به حسین عمادزاده نگاه کنید به: استادی، ص151.[↩]
16. برای تعبیرهای گوناگون او از این اسناد نگاه کنید به: استادی، ص152-153.[↩]
17. خود این اثر تاریخ و محل نشر و نام ناشر ندارد ولی مقدمۀ رسول جعفریان با تاریخ 17 آذر 1396 در تیراژ محدود منتشر شده است. «دائرة‌المعارف» نامیدن چنین اثر آشفته‌ای جفا به ماهیت و محتوای آثاری است که با این عنوان در ایران و جهان منتشر شده‌اند.[↩]
18. برای نمونه نگاه کنید به: کرباسی زاده اصفهانی، ذیل «عماد الواعظین، حاج میرزا احمد»، که حسین عمادزاده را از نوابغ دانشمندان و نویسندگان بزرگ معاصر دانسته است. [↩]
19. استادی، ص151.[↩]
20. همان، ص150، 153؛ همچنین استادی معتقد است عمادزاده در ترجمۀ رسالۀ معراجیۀ محمدصالح حائری مازندرانی دچار اشتباهات فاحشی شده است.[↩]