دومین نشست از سلسله‌نشست‌های علمی «اصفهان خوانی» با هدف بازشناسی ابعاد تمدنی، هویتی و فرهنگی اصفهان و بررسی چشم‌انداز تدوین «دانشنامه اصفهان» با حضور جمعی از استادان برجسته، پژوهشگران تاریخ و فرهنگ در تاریخ 1405/07/14 به میزبانی دانشگاه اصفهان برگزار گردید.
دانشنامه اصفهان؛ جریانی زنده و امتدادی از گذشته به آینده
دکتر رسول رکنی‌زاده در ابتدای این نشست با عرض خیرمقدم به استادان، اعضای هیات علمی گروه تاریخ و میهمانان به‌ویژه دکتر عدالت‌نژاد، تدوین دانشنامه اصفهان را اقدامی بنیادین و شایسته‌ی نام و تبار این شهر تاریخی توصیف کرد و گفت: «دانشنامه‌ها در بنیاد خود رسالت هویت‌بخشی به یک شهر و پیکره تمدنی را بر عهده دارند. هرچند در نگاه نخست تدوین دانشنامه غالباً رسالتی بر دوش پژوهشگران تاریخ تلقی می‌شود و منظر تاریخی بی‌گمان دارای جایگاهی بی‌بدیل است، اما دانشنامه اصفهان نباید در گذشته متوقف بماند؛ این دانشنامه یک رویداد مقطعی یا صرفاً تاریخی نیست، بلکه جریانی زنده و دائمی است که از اعماق تاریخ گذشته آغاز می‌شود و باید تا افق‌های آینده امتداد یابد.»
وی در ادامه با اشاره به اینکه هدف غایی این دانشنامه «کشف حقیقت و هویت تاریخی اصفهان» است، افزود: «اصفهان دارای هویتی تکوین‌یافته و حقیقتی زنده است؛ شهری که مکتب فلسفی، فرهنگ غنی، مساجد و بناهای باشکوه و شریان حیاتی زاینده‌رود تاروپود هستی تاریخی آن را شکل داده‌اند. رسالت ما پذیرش و بازنمایی علمی این حقیقت تاریخی و امتداد بخشیدن به آن است.»
بحران بی‌هویتی در جهان معاصر و گسست میان اندیشه و ساخت‌وساز
دکتر رکنی‌زاده با برشمردن یکی از دشوارترین چالش‌های دوران کنونی یعنی «بحران هویت»، به تحلیل معماری و شهرسازی معاصر پرداخت و اظهار داشت: «در عصر شکوفایی مکتب اصفهان، عالی‌ترین جلوه‌های معماری به عرصه جهانی معرفی شد؛ این درخشش حاصل پیوند وثیق و اندام‌وار میان اندیشه فلسفی و معماری بود. اما در دوران مدرن، متأسفانه این رشته پیوند گسسته شد و تفکر عمیق بومی نتوانست در ساختارهای فناوری و کالبد ابنیه نوین بازتولید شود.»
وی با تأمل بر وضعیت کالبدی شهرهای امروز تصریح کرد: «امروز با پدیده شهر بی‌هویت روبه‌رو هستیم؛ بناهایی که ساخته می‌شوند، نه نشانی از میراث دیرینه دارند و نه با نظام اندیشگی امروز اصفهان پیوند خورده‌اند. پارادوکس دردناک این است که با تمام توان از خانه‌ها و بناهای تاریخی ۴۰۰ یا ۵۰۰ ساله حفاظت می‌کنیم چرا که آن‌ها را بخشی اصیل از جان و هویت خویش می‌دانیم، اما ساختمان‌های معاصر را تنها پس از چند دهه به سادگی کلنگی خوانده و تخریب می‌کنیم. ریشه این انفصال بنیادین میان فناوری ساخت و معماری با زیست‌بوم ما، در بحران هویت و فقدان پیوستگی در نظام اندیشه نهفته است.»
پیوستگی ساختاری مداخل دانشنامه؛ از فلسفه و سیاست تا زاینده‌رود و فرونشست زمین
دکتر رکنی‌زاده با تأکید بر اینکه دانشنامه اصفهان نباید به مجموعه‌ای از گزارش‌های مجزا و تقلیل‌یافته تاریخی بدل گردد، خاطرنشان ساخت: «مداخل این دانشنامه نباید انتزاعی و بریده از هم باشند؛ هیچ مدخلی در اصفهان مستقل از نظام اندیشگی، بستر اجتماعی، مبارزات تاریخی مردم و جایگاه معنوی آن به‌منزله دارالمؤمنین نیست. مداخل دانشنامه باید زنده باشند و پیوسته یکدیگر را فرا بخوانند و به هم ارجاع دهند.»
وی به عنوان نمونه به اهمیت مدخل «زاینده‌رود» اشاره کرد و افزود: «اگر از زاینده‌رود سخن می‌گوییم، این مدخل از یک سو باید با دوران صفویه و دستاوردهای مکتب علمی و فلسفی اصفهان پیوند بخورد و از سوی دیگر باید تا متن مسائل امروز کشیده شود؛ تا جایی که صادقانه تبیین کند چگونه در مواجهه با مدرنیته و رفتارهای ناصواب با محیط زیست، نگین تمدنی ایران امروز گرفتار فرونشست هولناک زمین و تهدید حیات اقلیمی شده است. دانشنامه زمانی اصالت دارد که تاریخ و بحران‌های زیست‌محیطی را در پیوند با یکدیگر روایت کند.»
امانت‌داری تمدنی و ضرورت روایت درست از عصر حاضر
رئیس دانشگاه اصفهان، با اشاره به نقش تدوین‌کنندگان دانشنامه در صورت‌بندی فردای این شهر گفت: «کسانی که امروز درباره هویت اصفهان قلم می‌زنند، در معماری آینده آن سهیم هستند؛ مشروط بر آنکه روایتی دقیق، جامع و شجاعانه از دوران معاصر نیز داشته باشند. ما باید بدانیم اصفهان را چگونه از پیشینیان تحویل گرفته‌ایم و با چه کیفیت و ماهیتی می‌خواهیم آن را به آیندگان بسپاریم. دانشنامه کتابی متعارف پیرامون رویدادهای گذشته نیست؛ سرمایه‌ای راهبردی و تمدنی در سطح ملی و جهانی است.»
جامعه بی‌تاریخ، جامعه‌ای آلزایمری و فاقد آینده است
دکتر رسول رکنی‌زاده در پایان سخنان خود با تمثیلی هشداردهنده نسبت به فراموشی هویت تاریخی یادآور شد: «جامعه‌ای که تاریخ خویش را از دست بدهد، همانند فردی مبتلا به آلزایمر است؛ انسانی که حافظه و گذشته‌اش را از یاد برده، قادر به ترسیم هیچ چشم‌انداز و برنامه‌ای برای آینده نخواهد بود. جامعه ناآگاه از تاریخ نیز آینده‌ای نخواهد داشت. دانشنامه اصفهان باید دیده‌بان و نگاهبان چنین هویتی باشد تا نه‌تنها از دیروز پرافتخار این مرزوبوم صیانت کند، بلکه میراثی راهگشا و روشن برای نسل‌های فردا به یادگار بگذارد.»
پذیرش مسئولیت اجتماعی؛ رسالت دانشگاه اصفهان در قبال هویت شهری
در ادامه دکتر صفاری، ضمن خیرمقدم به میهمانان و قدردانی از سعید عدالت‌نژاد و علیرضا حسینی به دلیل اهتمام و پیگیری‌های مجدانه در مسیر شکل‌گیری این دانشنامه، اظهار داشت: «دانشگاه اصفهان به واسطه جایگاه خود، مسئولیت اجتماعی سنگینی در قبال جامعه پیرامون احساس می‌کند. مشارکت در تدوین دانشنامه اصفهان، در راستای ایفای همین مسئولیت اجتماعی است که امیدواریم این مسیر، منشأ خیر و برکتی ماندگار برای کلان‌شهر اصفهان باشد.»
گذار از نگارش‌های روتین به سمت پژوهش‌های عمیق آکادمیک
معاون اداری و مالی دانشگاه اصفهان با تبیین تفاوت ماهوی این دانشنامه با متون گردآوری‌شده مرسوم، افزود: «مداخلی که در این دانشنامه طرح‌ریزی و تدوین می‌شود، قرار است از فرمت‌های روتین فاصله بگیرد و دارای سهم تحقیقاتی و پژوهشی قابل‌توجهی باشد. دانشگاه اصفهان بر این مبنا، وظیفه پژوهشی خود را در این حوزه تعریف کرده و به‌طور مشخص، مدخل «دانشگاه اصفهان» را به‌عنوان نخستین گام در این مسیر در اولویت قرار داده است.»
وی تأکید کرد: «برای تدوین مدخل دانشگاه اصفهان، باید از ظرفیتِ بی‌بدیل افرادی استفاده کرد که نزدیک به ۴۰ تا ۵۰ سال در این دانشگاه زیسته‌اند؛ کسانی که حافظه شفاهی و متحرک این نهاد آموزشی هستند. ثبت اندیشه‌ها و تجربیات این پیشکسوتان، غنای علمی این بخش از دانشنامه را تضمین می‌کند.»
سازوکارهای حمایتی دانشگاه برای پژوهشگران
دکتر صفاری در ادامه به تشریح سیاست‌های حمایتی معاونت پژوهشی دانشگاه پرداخت و گفت: «دانشگاه تمامی توان خود را برای پشتیبانی از همکاران فعال در این طرح به کار خواهد گرفت. این حمایت‌ها در سه لایه عملیاتی خواهد شد: نخست، ثبت این اثر به عنوان یک دستاورد پژوهشی رسمی که همکاران بتوانند از امتیازات پژوهشی آن بهره‌مند شوند؛ دوم، تأمین مالی و تخصیص گرنت‌های پژوهشی برای موضوعات خاص و کلیدی؛ و سوم، هدایت پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکتری به سمت مداخل دانشنامه.»
وی تصریح کرد: «با این رویکرد، ضمن در اختیار قرار دادن منابع و دانشجویان تحصیلات تکمیلی مرتبط به این پروژه، تلاش می‌کنیم کیفیت و دقت علمی در تمامی مداخل دانشنامه اصفهان تضمین شود.»
دکتر صفاری در پایان سخنان خود، تدوین دانشنامه اصفهان را یک «تکلیف و وظیفه دانشگاهی» خواند و ابراز امیدواری کرد که با هم‌افزایی همکاران دانشگاهی، گام‌های مؤثری در شکل‌گیری این سرمایه تمدنی برداشته شود تا جامعه علمی و عموم مردم بتوانند از خروجی‌های دقیق، عمیق و جامع آن بهره‌مند گردند.
شایان ذکر است، در این نشست ضمن هم اندیشی با اساتید دانشگاه، مدخل هایی از دانشنامه اصفهان توسط دکتر سید مسعود سید بنکدار رئیس موزه و مرکز اسناد دانشگاه اصفهان، جهت تدوین مقالات برای پژوهشگران حاضر در نشست ارائه شد.
منبع خبر: