دانشنامه شهدای دانش آموز استان اصفهان

دانشنامۀ شهدای دانش آموز استان اصفهان، کتاب شش‌جلدی دربارۀ دانش‌آموزان شهید.

در سال تحصیلی ۱۳۹۳ـ۱۳۹۴ش، ادارۀ امور شاهد و ایثارگران ادارۀ کل آموزش‌وپرورش* استان اصفهان پنج مدرسه همراه مدارس منطقۀ رهنان را به دلیل آنکه هریک بیش از یکصد شهید در دوران انقلاب و جنگ عراق بر ضد ایران (دفاع مقدس* اول) تقدیم کرده‌اند، به عنوان مدارس شاخص این استان در عرصۀ فرهنگ ایثار و شهادت برگزید و معرفی کرد. این مدارس عبارت‌اند از: «هنرستان فنی ابوذر»، «دبیرستان شهدای هاتف»، هر دو در شهر اصفهان، «دبیرستان شهید محمد منتظری»، در نجف‏‌آباد؛ «دبیرستان امام‌خمینی» در کاشان*، «دبیرستان شهیدان عبداللهی» در آران‌وبیدگل، و مدارس منطقۀ رِهنان (حدفاصل بین خمینی‌شهر و مرکز شهر اصفهان). در پی این انتخاب، در تابستان 1394ش، طرحِ تدوین زندگی‏نامۀ این دانش ‏آموزان در قالب دانشنامه‌ای، با نام دانش‌نامۀ شهدای دانش ‏آموز استان اصفهان، به معاونت پژوهش و برنامه‌‏ریزی ادارۀ کل آموزش و پرورش استان پیشنهاد شد. سپس، در جلسۀ 28 مهر ۱۳۹۵، با حضور مسئولان مربوط، این طرح تصویب و اجرا شد.¹ «کمیسیون معین شورای عالی آموزش و پرورش» پنج مدرسۀ نامبرده را به دلیل برخورداری از پیشینه و معماری تاریخی، حضور اشخاص نامدار همکار با آن واحد آموزشی، تربیت کردن چند نسل از دانش‌آموختگان نخبه و سرشناس به عنوان مدارس «ماندگار» نیز می‌شناسند.²

جمع‌آوری داده‌ها

از آذر 1395، کار جمع‌آوری اطلاعات برای تدوین این دانشنامه، شامل زندگی‏نامۀ شهدای مدارس مذکور، زیر نظر نگارنده آغاز شد. هریک از مدخل‌‏ها می‌باید دربردارندۀ بیشترین دانش و اطلاعاتِ مربوط به هر دانش ‏آموز می‌بودند. ازاین‌رو، در مرحلۀ اول، کارگروه گردآوریِ اسناد و مدارک (به ریاست مدیران مدارسِ مذکور) تمامی مدارک و اسناد مربوط به شهدا (اعم از مدارک موجود در بنیاد شهید و کنگرۀ شهدا، دفاتر امتحانی و کارنامه‏‌های تحصیلی و مراجع دیگر) را در مدت شش ماه جمع‌آوری کرد. در این مرحله، نخستین اقدام به دست آوردن آمار دقیق شهدای دانش ‏آموز بود. به‌جز دفاتر امتحانی مدارس، البته آن‌ هم به ‌شرط ثبت و ضبط رویدادها، هیچ مدرک و سند معتبری از آمار دقیق و تعداد دفعات اعزام دانش ‏آموزان به جبهه و تعداد شهدای آنها وجود نداشت؛ حال‌‌آنکه چند برابرِ تعداد شهدای هر مدرسه (اعم از هنرستان و دبیرستان)، دانش ‏آموزان چندین بار به جبهه‌‏ها اعزام ‌شده بودند. برای دستیابی به آمار دقیق، ابتدا فهرست اولیۀ شهدای دانش ‏آموز از مدیران مدارس مذکور دریافت شد؛ سپس ادارۀ کل بنیاد شهید و امور ایثارگران استان اصفهان محتویات پروندۀ ایثار آنها را در اختیار قرار داد. افزون بر این، با مراجعه به دفاتر امتحانات در هریک از مدارس جامعۀ هدف، رونوشتی از محتویات آنها تهیه شد. همچنین، برای به‌ دست آوردن اسناد و مدارک مکتوب و غیرمکتوبِ موجود در کنگرۀ شهدای اصفهان و کاشان و نجف‏آباد، تلاشی گسترده صورت گرفت. هدف از این کار دستیابی به بیشترین اطلاعات و مدارک و اسناد، برای تدوین دانشنامه‌‏ای درخور شأن و جایگاه شهدا بود.

در مرحلۀ دوم، همۀ محتویات پرونده‌‏ها راستی‌آزمایی شد. بنا بر توافق شورای مشورتی طرحِ تدوین دانشنامه، ملاک «دانش آموز شهید» چنین تعیین شد: «دانش ‏آموز شهید فردی است که هنگام تحصیل یا به فاصلۀ کوتاهی از فراغت از تحصیل یا ترک تحصیل، به شهادت رسیده است.» به علاوه، افرادی که به استناد مدارک گوناگون، در هنگام تحصیل به جبهه رفته بودند و مدتی طولانی در جبهه‏‌ها حاضر بودند و پس از چند سال به شهادت رسیده بودند، «دانش ‏آموز شهید» محسوب ‌شدند. در میان این شهیدان، تعداد اندکی، به دلیل قرار گرفتن در ردۀ فرماندهی، مشهورتر از آن بودند که بتوان نامشان را در ردیف «شهدای دانش ‏آموز» قرار داد.

با وجود گذشت نزدیک به سه دهه از پایان جنگ عراق بر ضد ایران و تعیین تعداد و مشخصات شهدای دانش ‏آموز و برگزاری پیوستۀ چند مراسم یادبود و بزرگداشت در مدارس مذکور، معلوم شد برخی از شهدایی که تا کنون دانش ‏آموز محسوب شده بودند، باید در دسته‌‏بندی‌‏های دیگری مانند دانشجو، سرباز، پاسدار وظیفه، طلبه، کارگر یا شاغل در یکی از اصناف جای داد. بدین‌ ترتیب، آمار شهدا پس از راستی‌‏آزمایی‏ و به‌ کمک شواهد کافی ثبت شد. سپس، مجموع اسناد و مدارک گردآوری ‏شده در اختیار پنج تن از پژوهشگران حوزۀ تاریخ‌‏نگاری دفاع مقدس قرار گرفت و هریک عهده‌دار تدوین دانشنامه شد. این افراد عبارت‌اند از: مریم توسلی کوپایی، حسن کِشایی آرانی، محمدحسین فروغی، سیدمجتبی حسینی عاشق‌آبادی و سعید کریمی کوپایی. تدوین متن مستند شش جلد دانشنامه تا پایان بهمن 1396 به پایان رسید، اما به دلایل گوناگون انتشار آن به تأخیر افتاد و سرانجام، در 1403ش، نشر چشمۀ آفرینش آن را در اصفهان منتشر کرد.‏

روش، ساختار و شکل ظاهری

در روش تهیۀ مطالب و تدوین «دانش‌نامۀ شهدای دانش ‏آموز استان اصفهان» چند عامل مهم در نظر گرفته شده است، مانند بیشترین استفاده از مدارک و اسناد مکتوب و غیرمکتوب؛ استفادۀ هم‌زمان از پروندۀ چند شهید به‌ منظور تکمیل اطلاعات و داده‌‏های تاریخی؛ مستندنگاری؛ دقت در خوانش روایت‏‌ها و راستی‌‏آزمایی منابع و روایت‌های شفاهی؛ امانت‌داری در ذکر وصیت‌ها، یادداشت‌ها، خاطرات و نامه‌‏های برجا‌‌ی‌مانده؛ ذکر کامل مشخصات شهدا، شامل نام و نام ‌خانوادگی، نام پدر، تاریخ و محل تولد، مقطع و پایۀ تحصیلی، تاریخ و محل شهادت و مزار شهید؛ پرهیز از زیاده‏‌گویی، اغراق، بزرگ‏نمایی و شعارزدگی؛ در نظر داشتن آثار مرتبط با زندگی هر شهید و استخراج نکته‌های غیرمشترک و غیرتکراری؛ استفاده از تقویم‌های تطبیقی برای محاسبه و راستی‏‌آزمایی ادعاها؛ آسیب‌‏شناسی آثار پیشین.

دربارۀ روش کار دو نکته شایان ذکر است: ۱. در تهیۀ داده‌ها، در مرحلۀ نخست، برای تعیین زمان و محل تولد و زمان و محل شهادت، اسناد سجلی هویتی مانند شناسنامه و دیگر مدارکْ مستندِ اصلی بوده است. در مواردی که دادۀ یقینی برای تعیین این‌ها  به دست نمی‌آمد، به گواهی دوستان و خانوادۀ شهید اعتماد و پس از راستی‌آزمایی، در متن مقاله‌ها درج می‌‌شد. با توجه به این مستندات، بیشتر شهدای دانش آموز در زمان شهادت، پانزده تا بیست‌ساله‌ بوده‌اند؛ ۲. به منظور حفظ اصالت نام‌ها، با توجه به دوره‏‌های زندگی هر شهید و رویدادهای تاریخی ناظر به آن، اسامی تاریخی مکان‌ها، به‏ ویژه مدارس، به همان شکل اولیه نقل شده و در مواردی که نامی تغییر کرده، نام جدید هم ذکر ‌شده‏ است.

ساختار دانشنامه بر اساس الگوهای دانشگاهی و به ترتیب الفبای نام خانوادگی هر شهید تنظیم شده است. هریک از این مجلدات شامل دیباچه، پیش‌گفتار، مقدمه و سخن ناشر است. سپس، مدخل‌ها آغاز می‌شود و هر مقاله معمولاً شامل این مطالب است: تاریخچۀ منطقۀ شهری و مدرسۀ مورد نظر، اطلاعات آماری شهید، زندگی‌نامۀ کوتاه شامل وضع فرهنگی و اقتصادی خانواده، تحصیلات، میزان آموزش نظامی و تاریخ اعزام به جبهه همراه با تصویر شهید، تاریخ و محل شهادت، نام عملیات، مزار شهید، و در بیشتر موارد، بخشی از وصیت‌نامۀ هر شهید. برخی از شهدا مفقودالاثر بودند و بقایای پیکرشان چند سال پس از شهادت یافته و به خاک سپرده شده است. در هر مقاله، علاوه بر اطلاعات مذکور، به برخی ویژگی‌های اخلاقی فردی و خانوادگی و گاهی، برای فهم بافت تاریخ زمان حیات این شهدا، به خاطرات، یادداشت‌ها و حتی برخی خواب‌های آنها توجه شده است. طبیعی است که با توجه به گفتمان جنگ و شور و حال حاکم بر دهۀ ۱۳۶۰ش ایران، بخشی از محتوای وصیت‌نامه‌ها، توصیه‌ها و حتی خواب‌ها تقریباً از گفتمانی یکسان و تحت‌تأثیر آموزه‌های دینی برخاسته از گفتمان انقلاب اسلامی 1357ش باشد. در بیشتر وصیت‌نامه‌ها، به ادای فرایض دینی همچون نماز و رعایت حجاب، ماندن در خط امام‌خمینی و انقلاب، حمایت از اسلام، حفظ وحدت، مبارزه با مستکبران و گروه‌های ضدّانقلاب، ادامۀ راه شهدا و رزمندگان توصیه شده است. در برخی از آن‌ها، به مطالعه و ورزش و خودسازی و رعایت اخلاق اسلامی و نیز همت و کوشش برای آبادانی ایران و همکاری با مسئولان کشور سفارش شده، و به‌ندرت توصیه‌هایی خطاب به دولتمردان نیز آمده است.

هر مقاله پی‌نوشت‌هایی شامل مشخصات کتاب‌شناختی منابع دارد که بر مستندسازی مطالب دلالت می‌کنند. طرح جلد و صفحه‌آرایی همۀ شش جلد یکسان است، اما هر جلد نظام شبکه‌بندی و ارتباط مدخل‌ها به یکدیگر، نمایه و فهرست منابع جداگانه ندارد. بر روی همۀ جلدها عنوانِ «از مجموعۀ نشان راه» درج شده، ولی در هیچ جا توضیحی دربارۀ این عنوان نیامده است.

معرفی کوتاهی از مدارس نمونه

الف) دبیرستان شهید محمد منتظری نجف‌آباد

این دبیرستان در 1334ش، با نام «دبیرستان پهلوی» در رشتۀ ریاضی آغاز به کار کرد.³ در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی، به ساختمان جدیدی در خیابان پانزده خرداد نقل مکان کرد و ابتدا به نام «دبیرستان آیةالله منتظری»، و در 1369ش به نام «دبیرستان شهید محمد منتظری» خوانده شد. بر اساس بررسی‏‌ها و اطلاعات موجود، از آغاز جنگ تحمیلی (دفاع مقدس اول)، به‌‏طور متوسط، سالانه بیست تا چهل تن از دانش آموزان این دبیرستان به جبهه اعزام شده‌‏اند. اوج اعزام‏‌ها در بین سال‏‌های 1363 و 1367ش و بیشترین تعداد نیروی اعزامی 120 تن رزمندۀ بسیجی بوده است. ازاین‌رو، گفته شده است که این دبیرستان در نجف ‏آباد*، از پرافتخارترین مدارس و مراکز فرهنگی کشور در عرصۀ فرهنگ ایثار و شهادت محسوب می‌شود، تا آنجا که نام «شهیدستان» بر آن نهاده شده است.⁴ بیش از دویست تن از 2377 شهید شهرستان نجف آباد، پیشینۀ تحصیل در این دبیرستان را داشته‌اند، اما بر اساس اسناد و مدارک موجود و معیارهای تعریف شده، آمار نهایی شهدای دانش آموز دبیرستان شهید محمد منتظری 169 تن است. بیشترین آمار شهدای دانش آموز این دبیرستان به عملیات خیبر با 35 تن شهید تعلق دارد. از میان 169 دانش آموز شهید، 47 تن در پایۀ اول، 29 تن در پایۀ دوم، 42 تن در پایۀ سوم و 31 تن در پایۀ چهارم مشغول به تحصیل و 20 تن دارای مدرک دیپلم (فارغ‌التحصیل) بوده‌‏اند.⁵

جدول نمایش توزیع شهدای دانش آموز دبیرستان ماندگار شهید محمد منتظری نجف‌آباد بر اساس پایه و رشتۀ تحصیلی

 ب) دبیرستان امام‌خمینی کاشان

پیشینۀ تاریخی این دبیرستان به شکل‏‌گیری دبستان و دبیرستان پهلوی در دهۀ 1300ش برمی‌‏گردد. قدمتِ آن بیش از نود سال است و تربیت نخبگان فراوان در عرصه‌های علمی و صنعتی داخل و خارج کشور در کنار تقدیم ده‌ها تن شهید، این دبیرستان را شاخص کرده و ‌عنوان دبیرستان «ماندگار» برازندۀ آن است. در مجلد مربوط به این دبیرستان، شرح‌حال 101 تن شهید دانش آموز آمده است. به جز شهید جواد فرجی نعلچیگر، که در 15 خرداد 1358، پیش از شروع جنگ تحمیلی، به شهادت رسید، بقیه در طول دوران دفاع مقدس(1359- 1367) به شهادت رسیدند. آمار اینها از این قرار است: 13 تن در پایۀ اول، 29 تن در پایۀ دوم، 33 تن در پایۀ سوم، 20 تن در پایۀ چهارم و 6 تن فارغ‌التحصیل بوده‌اند.⁶

جدول نمایش توزیع شهدای دانش آموز دبیرستان امام‌خمینی کاشان بر اساس پایه و رشتۀ تحصیلی

 ج) مدارس رِهنان

رِهنان* (در غرب اصفهان)، با محدودۀ به رسمیت شناخته‌شدۀ فعلی، بخشی از شهر و جزو منطقۀ 11 شهرداری اصفهان محسوب می‏شود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از نظر تقسیم‌بندی شهری، منطقۀ رهنان، از جمله آموزش‌وپرورش آن، جزو شهرستان خمینی‌شهر (همایونشهر سابق و پیش‌تر از آن سِدِژ یا سده*) قرار گرفت. رهنان افزون بر شخصیت‏‌های علمی و ادبی و فرهنگی، به داشتن صدها شهید شاخص استانی و کشوری مفتخر است. بر اساس آمار، شهر رهنان 440 تن شهید و حدود 600 جانباز در طول هشت سال دفاع مقدس دارد.⁷ بر اساس بررسی‌ها، 98 تن دانش آموز شهید شناسایی شده‌اند: در مقطع راهنمایی، 9 تن در پایۀ اول، 8 تن در پایۀ دوم و 25 تن در پایۀ سوم؛ در مقطع متوسطه، 9 تن در پایۀ اول، 12 تن در پایۀ دوم، 6 تن در پایۀ سوم و 4 تن در پایۀ چهارم مشغول به تحصیل بوده‌اند. همچنین، 7 تن از شهدا هنرجو و ۵ تن فارغ‌التحصیل بوده‌اند. به علت کمبود مدارک تحصیلی، رشتۀ تحصیلی 13 تن از دانش آموزان مقطع متوسطۀ نظری مشخص نشده است.⁸

جدول نمایش توزیع شهدای دانش آموز رهنان بر اساس پایه و رشتۀ تحصیلی

د) دبیرستان هاتف* اصفهانی (شهدای هاتف)

این دبیرستان در 1330ش در محل «دبستان هاتف»، در گوشۀ شمال شرقی میدان طوقچی اصفهان تأسیس شد.⁹ بنای آن در سال تحصیلی 1349ش با افزودن ساختمانی دوطبقه، در زمینی به مساحت 1200 مترمربع زیربنا و چهارده کلاس توسعه یافت.¹⁰ به علت تراکم جمعیت در این منطقه، مدارسی مانند هاتف، علاوه بر دانش آموزان محدودۀ خود، محلی مناسب برای ادامۀ تحصیل نوجوانان محله‌های مهاجرنشین و مستضعف واقع در خیابان زینبیه (لاله)، هَفتون و بیست‏‌وچهارمتری هم بود.¹¹ پس از شروع حملۀ گستردۀ ارتش بعث عراق به ایران، پایگاه بسیج دبیرستان هاتف تلاشی چشمگیر داشت و با توجه به تعداد بسیار دانش‌آموزان، به یکی از مراکز اعزام نیروی مردمی بدل شد. ازاین‌رو، در فاصلۀ بین سال‌های 1360 و 1363ش، تعداد شهدای دانش آموز نیز افزایش ‌یافت، چنان‌که در 25 آبان 1361، سهم این دبیرستان از 370 شهید اصفهان، سیزده نوجوان شهید بود. بنابراین، نام دبیرستان به «شهدای هاتف» تغییر یافت.¹² از میان 185 تن شهید منسوب به دبیرستان شهدای هاتف، شهادت و دانش آموز بودن 91 تن، بر مبنای معیار تعریف ‏شده، محرز شد؛ 16 تن دانش آموز پایۀ اول، 16 تن دانش آموز پایۀ دوم، 24 تن دانش آموز پایۀ سوم و 20 تن دانش آموز پایۀ چهارم. 15 تن از شهدا نیز به فاصلۀ کوتاهی از فراغت از تحصیل به شهادت رسیده‌اند.¹³

جدول نمایش توزیع شهدای دانش آموز دبیرستان شهدای هاتف بر اساس پایه و رشتۀ تحصیلی

 ه) هنرستان فنی ابوذر

این هنرستان ابتدا با نام «هنرستان صنعتی شمارۀ یک اصفهان» بخشی از هنرستان هنرهای زیبای اصفهان (تأسیس 1315ش) بود و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به «هنرستان فنی ابوذر*» تغییر نام داد.¹⁴ با شروع حملۀ عراق به ایران در شهریور 1359، صدها تن از هنرجویان طی سال‌‏های 1359 تا 1367ش در نوبت‏‌های متعدد، داوطلبانه به جبهه‏‌های نبرد رفتند و از میان آن‌ها 110 تن به شهادت رسیدند. با توجه به ملاک‏‌ها و معیارهای تعیین‏ شده، 71 تن از مجموع شهدای هنرستان فنی ابوذر «هنرجوی شهید» محسوب شده‌‏اند؛ 10 تن در پایۀ اول، 16 تن در پایۀ دوم، 14 تن در پایۀ سوم، و 17 تن در پایۀ چهارم مشغول تحصیل بوده‌اند. 14 تن از هنرجویان نیز به فاصله‏‌ای کوتاه از فارغ‌‏التحصیلی شهید شده‌اند.¹⁵ در این میان، مهرداد عزیزاللهی، هنرجوی شهید پایۀ دوم رشتۀ برق، در همان زمان شهادت (۴ دی‌ 1365)، از سوی محافل نظامی آلمان، به‏ عنوان «کوچک‌ترین ژنرال مین‏‌روب جهان»، و در سال تحصیلی ۱۳۸۹ـ1390ش، از سوی بنیاد شهید و امور ایثارگران کشور، به ‏عنوان «شهید شاخص ملی» شناخته شد.¹⁶

جدول نمایش توزیع شهدای هنرستان فنی ماندگار ابوذر بر اساس پایه و رشتۀ تحصیلی

و) دبیرستان برادران شهید عبداللهی آران‌وبیدگل

این دبیرستان در محل نخستین مدرسۀ دولتی دخترانۀ آران‌وبیدگل با نام «کاشانچی» در خیابان معلم تأسیس شد. پس از شهادت علی‏‌محمد عبداللهی آرانی در درگیری خیابانیِ 19 اردیبهشت 1357 با مأموران نظامی و شهادت محمدرضا عبداللهی آرانی در روز 17 شهریور 1357، به اسم «برادران شهید عبداللهی» نامیده شد. در دوران دفاع مقدس، دانش آموزان این دبیرستان، همدوش دیگر جوانان و نوجوانان میهن اسلامی، برای دفاع از کیان و ناموس وطن خویش، در کنار معلمان و مدیران خود در صحنه‏‌های متعدد جنگ حضور یافتند و حماسه‏‌ها آفریدند. شهرستان آران‏‌وبیدگل با تقدیم 820 شهید، 1450 جانباز، 5000 رزمنده، و 83 آزاده، دارای جایگاه ویژۀ‏ ایثارگری در کشور است. از میان 210 تن از شهدای دانش آموز شهرستان آران‌وبیدگل، سهم دبیرستان برادران شهید عبداللهی 71 دانش آموز شهید است که 15 تن از ایشان در پایۀ اول، 16 تن در پایۀ دوم، 25 تن در پایۀ سوم و 6 تن در پایۀ چهارم متوسطه مشغول به تحصیل بوده‌اند. 9 تن هم به فاصلۀ کوتاهی بعد از فراغت از تحصیل به شهادت رسیده‌اند.¹⁷

جدول نمایش توزیع شهدای دانش آموز دبیرستان برادران شهید عبداللهی آران‌وبیدگل بر اساس پایه و رشتۀ تحصیلی

/مهدی ابوالحسنی ترقی/

منابع

اسماعیلی، محمد، آموزش‌‏وپرورش شهرستان نجف‌‏آباد در بستر تاریخ : 1297- 1375ش، اصفهان: غزل، 1385ش.

توسلی کوپایی، مریم، دانش‌نامۀ شهدای دانش‌آموز استان اصفهان: دبیرستان امام‌خمینی کاشان، اصفهان: چشمۀ آفرینش، 1403ش^الف.

توسلی کوپایی، مریم، دانش‌نامۀ شهدای دانش‌آموز استان اصفهان: دبیرستان شهید محمد منتظری نجف‌آباد، اصفهان: چشمۀ آفرینش، 1403ش^ب.

حسینی عاشق‌آبادی، مجتبی، دانش‌نامۀ شهدای دانش‌آموز استان اصفهان: شهدای دانش‌آموز رهنان، اصفهان: چشمۀ آفرینش، 1403ش.

رحیمی، ناهید،« این مرد چهارده‌ساله»، سلام بچه‌ها، دورۀ 21، ش252، اسفند 1389.

رستاخیز ساختمانهای فرهنگی در استان اصفهان، اصفهان: ادارۀ کل آموزش‏وپرورش ، 1350ش.

غازی، ایران، «مطالعۀ جغرافیایی مراکز آموزشی اصفهان»، پایان‏نامۀ کارشناسی، دانشگاه اصفهان، 1347ش.

فروغی، محمدحسین، دانش‌نامۀ شهدای دانش‌آموز استان اصفهان: دبیرستان شهدای هاتف، اصفهان: چشمۀ آفرینش، 1403ش.

کریمی کوپایی، سعید، دانش‌نامۀ شهدای دانش‌آموز استان اصفهان: هنرستان فنی ماندگار ابوذر، اصفهان: چشمۀ آفرینش، 1403ش.

کشایی آرانی، حسن، دانش‌نامۀ شهدای دانش‌آموز استان اصفهان: دبیرستان برادران شهید عبداللهی آران‌وبیدگل، اصفهان: چشمۀ آفرینش، 1403ش.

مهدی، بیتا، «معرفی مدارس ماندگار استان اصفهان: دبیرستان ماندگار امام‌خمینی (ره) (شهرستان کاشان)»، گنجینۀ دارالفنون، سال۶، ش۲۱، بهار 1402.

یادوارۀ دبیرستان هاتف، اصفهان: پویان مهر، 1383ش.

1. برای اسامی و سمت مسئولان نگاه کنید به: توسلی کوپایی، ۱۴۰۳ش^ب، ص20.[↩]
2. مهدی، ص117.[↩]
3. اسماعیلی، ص136.[↩]
4. توسلی کوپایی، 1403ش^ب، ص30.[↩]
5. همان، ص29-31.[↩]
6. توسلی کوپایی، 1403ش^الف، ص24 ،29-31.[↩]
7. حسینی عاشق‌آبادی، ص23-24.[↩]
8. همان، ص24-27.[↩]
9. غازی، ص7؛ یادوارۀ دبیرستان هاتف، ص36.[↩]
10. رستاخیز ساختمانهای فرهنگی در استان اصفهان ، ص 7 ،20؛ غازی، ص10.[↩]
11. غازی ، ص72.[↩]
12. فروغی، ص28-29.[↩]
13. همان، ص29-31.[↩]
14. کریمی کوپایی، ص29.[↩]
15. همان، ص32-34.[↩]
16. رحیمی، ص252.[↩]
17. کشایی آرانی، ص25-31.[↩]