نیروگاه برق اصفهان (شهید محمد منتظری)

 نیروگاه برق اصفهان (شهید محمد منتظری)،ⁱ نیروگاهی حرارتی در شمال غرب اصفهان.

این نیروگاه در 1355ش در زمینی به مساحت حدود ۲/۲ میلیون مترمربع در فاصلهٔ پانزده‌کیلومتری از مرکز اصفهان و در مجاورت پالایشگاه* این شهر جانمایی شد. شرکت فرانسوی مهندسین مشاور مرتس کوانتاⁱⁱ که مطالعات امکان‌سنجی طرح را برعهده داشت، سه دلیل عمده برای این جانمایی ارائه کرد: نخست، جهت باد در اصفهان که غالباً از جنوب غربی به شمال شرقی می‌وزد؛ دوم، مجاورت با پالایشگاه اصفهان که استفاده از حجم بالای پسماند، یعنی مازوت یا همان نفت کوره پالایشگاه، را برای سوخت نیروگاه آسان می‌کند؛ و سوم، داشتن فاصلهٔ مناسب از مناطق مسکونی شهر.¹

ایدهٔ ساخت نیروگاه در پاسخ به نیاز فزایندهٔ تأمین برق منطقهٔ اصفهان و برای مدیریت پسماند فراورده‌های نفتی پالایشگاه و تبدیل ضایعات به سوخت اولیهٔ نیروگاه شکل گرفت. پیش از آن، برق اصفهان از طریق نیروگاه اسلام‌آباد درچه، اولین نیروگاه اصفهان (ساخت: ۱۳۳۹ش)، در مجاورت رودخانهٔ زاینده‌رود* تأمین می‌شد. در آن زمان، با توجه به پایین‌بودن میزان مصرف برق، کمبودی در تأمین برق وجود نداشت، اما در بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ش، به‌دلیل گسترش صنایع و احداث کارخانجات بزرگ صنعتی در منطقۀ اصفهان به گسترش شبکهٔ تأمین برق نیاز شد.

پس از جانمایی نیروگاه اصفهان، قرارداد اولیه در 1357ش بین توانیر ایران و کنسرسیومی متشکل از سه شرکت تکنوپروم اکسپورتⁱⁱⁱ روسیه، بودی مکس^iv لهستان و ترانس الکترو^v مجارستان، برای ساخت چهار واحد ۲۰۰ مگاواتی منعقد شد.² ابتدا پیمانکار اصلی ساخت نیروگاه براساس قرارداد شرکت روسی بود، اما با توجه به قرارگرفتن نیروگاه در منطقهٔ گرم و خشک و محدودیت‌های آبی موجود، مقرر شد فناوری ساخت این نیروگاه مبتنی بر سامانۀ برج‌های خشک خنک‌کننده^vi) باشد.‌ این برج‌ها نوعی سامانهٔ دفع حرارت‌اند که گرمای زائد را بدون تبخیر مستقیم، از طریق انتقال حرارت به هوای محیط منتقل می‌کنند.³ این سامانه به‌دلیل کاهش مصرف آب، ازبین‌بردن مشکلات رسوب و خوردگی مرتبط با تبخیر و سازگاری با الزامات زیست‌محیطی، گزینه‌ای راهبردی در نیروگاه‌های مناطق کم‌آب شناخته می‌شود.⁴ این فناوری برای اولین بار در ایران و در ساخت نیروگاه اصفهان استفاده شد. ازاین‌رو، پیمانکاری اصلی به شرکت مجارستانی، صاحب‌امتیاز این فناوری با مسئولیت ساخت برج‌های خشک واگذار شد. ضلع دیگر قرارداد شرکت لهستانی بود که ساخت تصفیه‌خانه و برخی تأسیسات زیرساختی دیگر را برعهده گرفت. برای تأمین آب مورد نیاز نیروگاه نیز آبگیری در نزدیکی شهر درچه* پیش‌بینی، و حقابه‌ای از زاینده‌رود برای تأمین آب نیروگاه در نظر گرفته شد.

گفتنی است تأمین مالی این قرارداد به سه صورت پیش‌بینی شد. بخشی به‌صورت تهاتر و به‌ازای صادرات محصولات ایران شامل منسوجات، چرم، مواد غذایی، خودرو و نفت، بخشی به‌صورت پرداخت ارزی به‌منظور خرید تجهیزات از کشور سوم، و بخش دیگر به‌صورت ریالی.

در ۱۳۵۸ش، پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به‌دلیل احتمال خطرهایی که وجود داشت، شرکت روسی خواستار تغییراتی در مبادلات مالی قرارداد شد و بخشی از مطالبات ریالی خود را با مطالبات دلاری جایگزین کرد. همچنین، در همین زمان، شرکت فرانسوی مرتس کوانتا که مطالعات جایابی ساخت نیروگاه را برعهده داشت، ارتباط خود را قطع و شرکت ایرانی مشانیر، وابسته به وزارت نیرو، ادامهٔ کار را برعهده گرفت. در ۱۳۵۹ش، و بعد از فراهم‌شدن زیرساخت‌ها و مقدمات لازم برای احداث نیروگاه، ساخت آن آغاز شد و، به‌رغم آغاز جنگ تحمیلی عراق بر ضد  ایران، روند ساخت نیروگاه ادامه یافت. با تلاش مهندسان و کارگران ایرانی و طرف‌های مانده در قرارداد، در مهر ۱۳۶۳ واحد یکم نیروگاه به بهره‌برداری رسید. پس از دو ماه از بهره‌برداری این واحد، کارگران لهستانی حاضر در طرح، هم‌زمان با تحولات سیاسی داخل لهستان، اعتصاب و پس از مدتی کوتاه ایران را ترک کردند. بااین‌حال، اجرای ساخت و تکمیل نیروگاه متوقف نشد و در بهمن ۱۳۶۳ واحد دوم نیروگاه نیز به بهره‌برداری رسید. با اتمام واحد دوم، نیرو‌های روسی نیز به‌دلیل شرایط جنگی کشور، تصمیم به ترک ایران گرفتند، این درحالی بود که واحد سوم نیروگاه با ۷۰ درصد پیشرفت و واحد چهارم با ۴۰ درصد پیشرفت نیمه‌کاره باقی مانده بود و طرح در بحرانی‌ترین وضع خود قرار داشت، زیرا درصورت هر نوع تأخیری در راه‌اندازی واحد‌ها، مازوت تولیدی پالایشگاه اصفهان، که منبع سوخت نیروگاه در نظر گرفته شده بود، بلااستفاده می‌ماند و حفظ و نگهداری این حجم بالا از مازوت فاجعهٔ‌ زیست‌محیطی گسترده‌ای ایجاد می‌کرد. در همین اوضاع، کارگران و مهندسان و مدیران ایرانی ساخت نیروگاه، بلافاصله، تنها دو روز بعد از رفتن روس‌ها، ادامهٔ کار را برعهده گرفتند. بدین ترتیب، واحد سوم نیروگاه در اسفند ۱۳۶۴ و واحد چهارم در مهر ۱۳۶۸ بهره‌برداری شد. بدین‌ترتیب، می‌توان گفت این نیروگاه اولین صنعت نیروگاهی است که بخش زیادی از توربین‌های آن به دست متخصصان ایرانی نصب شده است.

تصاویری از مراحل ساخت نیروگاه شهید منتظری

گفتنی است در طول دفاع مقدس* (1359-1367ش)، به‌خصوص بعد از رفتن روس‌ها از ایران، هواپیماهای ارتش بعث عراق به منطقۀ نیروگاه و پالایشگاه سه مرتبه حمله کردند و براثر این حملات، علاوه‌بر خسارت‌های مالی پنج تن از کارکنانی که در ساخت و بهره‌برداری از نیروگاه فعال بودند، شهید شدند. این شهدا عبارت‌اند از: غلامرضا عمو و احمد رستگاری (27 اسفند 1364)، شکررضا نامدارنژاد (20 مهر 1366)، احمد ادریسیان‌پور (20 مهر 1366)، و رضا اسحاقیان (21 آبان 1365).

تصاویر بمباران هوایی نیروگاه به‌دست جنگنده‌های بعثی عراق

با پایان‌یافتن جنگ تحمیلی در ۱۳۶7ش، طی مذاکراتی که در کمیتهٔ اقتصادی ایران و روسیه، بین مقامات دو کشور در مسکو صورت گرفت، پیشنهاد ساخت چهار واحد ۲۰۰ مگاواتی در قالب طرح توسعهٔ نیروگاه مطرح شد و به‌موجب آن مقرر گردید شرکت تکنوپروم اکسپورت روسیه چهار واحد مشابه واحد‌های قبلی در نیروگاه احداث نماید. انجام این قرارداد و تکمیل این واحد‌ها با وجود همهٔ مشکلات تأمین مالی طرح حدود ده سال طول کشید. هزینۀ اتمام آن، به‌طور تقریبی، برای تولید هر کیلو وات برق حدود 500 دلار برآورد شد و درمجموع با هزینه‌ای معادل 800 تا 850 میلیون دلار به اتمام رسید. گفتنی است فرایند افزودن واحدهای بیشتر با قوّت تمام ادامه یافت و واحد پنجم نیروگاه در خرداد ۱۳۷۷، واحد ششم در آذر ۱۳۷۷، واحد هفتم در تیر ۱۳۷۸، و واحد هشتم در آبان ۱۳۷۸ به شبکهٔ برق کشور پیوست.⁵

نیروگاه شهید محمد منتظری* تا 1390ش وابسته به دولت و وزارت نیرو بود. اما با تأکید بر اجرای سیاست‌های خصوصی‌سازی در اقتصاد کلان کشور، مطابق اصل ۴۴ قانون اساسی، این نیروگاه ازجمله صنایعی بود که از سوی سازمان خصوصی‌سازی به مزایدهٔ عمومی گذاشته شد. در آگهی مزایده، علاوه‌بر نیروگاه اصفهان، نیروگاه‌های لوشان، طوس و سیکل ترکیبی فارس و بخشی از سهام شرکت‌های مدیریت تولید برق این نیروگاه‌ها، به مزایده گذاشته شده بودند.⁶ در این مزایده، شرکت پرشیان فولاد اصفهان* به‌عنوان برنده معرفی شد و 95 درصد سهام این نیروگاه به این شرکت واگذار گردید.⁷ این واگذاری نقطهٔ عطفی در تاریخ مدیریت نیروگاه شد و مالکیت آن از بخش دولتی به بخش خصوصی منتقل گردید. این انتقال ساده و بدون التهاب نبود، اما شرکت پرشیان فولاد توانست در کمترین زمان فرایند انتقال را مدیریت کند به‌طوری‌که آسیبی جدی به وضع نظام اشتغال کارکنان و نظام تولید برق وارد نشد.⁸ افزون‌براین، با خصوصی‌شدن مدیریت و مالکیت نیروگاه، اقداماتی برای افزایش بهره‌وری در این صنعت آغاز شد، ازجمله ارتقای فناوری تولید و اصلاح نظام برج‌های خنک‌کنندهٔ خشک (هلر) که مصرف آب را به حداقل می‌رساند. خرید پساب منطقۀ غرب اصفهان نیز در کنار ایجاد شبکه‌های جدید تصفیهٔ آب موجب افزایش راندمان تولید نیروگاه شد، به‌گونه‌ای‌که نیروگاه در بهار ۱۳۹۹ در شاخص نرخ انرژی قابل تولید، ضریب بهره‌برداری و درصد آمادگی، رتبهٔ اول و در شاخص ضریب اطمینان، رتبهٔ سوم را بین نیروگاه‌های بخار کشور کسب کرد.⁹ برج‌های خنک‌کنندهٔ چهار واحد 200 مگاواتی نیروگاه با پوستهٔ بتنی برای اولین بار در 1374ش به‌دست شرکت «مهندسی بلندپایه»، به‌عنوان پیمانکار و مجری ساخت، طراحی و اجرا شد. این برج‌های بتنی جایگزینی برای برج‌های فلزی سابق به‌عنوان سیستم‌های خنک‌کنندۀ نیروگاهی گردید. همچنین، در بین سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ش، دو واحد توربین انبساطی،^vii هریک با ظرفیت ۸ مگاوات در نیروگاه شهید منتظری نصب شد. این توربین‌ها با استفاده از انرژی فشار گاز طبیعی ورودی، برق تولید کرده و با جلوگیری از اتلاف انرژی به افزایش راندمان کلی نیروگاه کمک می‌‌کنند.

مدیریت جدید نیروگاه از 1392ش توانست به‌تدریج واحدهای نیروگاه دوگانه‌سوز را از مدار خارج و برای سوخت نیروگاه به‌طور کامل از سوخت مایع و گاز استفاده کند. با حذف سوخت مازوت رتبۀ نیروگاه به رتبۀ «صنایع سبز» تبدیل شد. گفتنی است در وضع خاص و در فصل‌های سرد سال که کشور با ناترازی جدی گاز مواجه می‌شود، ممکن است به‌ناچار و بنا به مصوبهٔ شورای امنیت کشور نیروگاه به مصرف مازوت روی آورد که می‌تواند به واکنش رسانه‌ای و اعتراض دوستداران محیط‌ زیست منجر شود.¹⁰ اما مطابق پژوهش‌های مشترک دانشگاه‌ صنعتی اصفهان* و دانشگاه اصفهان*، در وضع عادی و بدون مصرف مازوت، سهم نیروگاه در آلودگی هوای اصفهان کمتر از یک‌دهم درصد برآورد شده است. این رقم نشان می‌دهد اگرچه نیروگاه یک عامل آلودگی هوا شناخته می‌شود، اما عامل اصلی آلودگی هوای شهر اصفهان نیروگاه نیست.¹¹ همچنین، براساس تعهدات زیست‌‌محیطی، نیروگاه در فصل‌های سرد سال با اقدامات موقتی چون پلمپ مشعل‌های سوخت مازوت نیروگاه، از مدار خارج‌کردن برخی واحدها و کاهش تولید می‌کوشد سهم خود را در آلودگی هوا به حداقل برساند.¹² البته این فرایند به گونه‌ای مدیریت می‌شود که موجب ایجاد بحران در ناترازی انرژی در استان اصفهان نشود.

مدیریت نیروگاه چند اقدام دیگر برای کاهش آلودگی هوا و افزایش کیفیت محیط زیست اصفهان در برنامه‌های خود داشته است؛ ازجمله ایجاد فضای سبز به مساحت حدود ۲۸۰ هکتار در این منطقه. آبیاری این فضای سبز از طریق انتقال پساب خروجی شاهین‌شهر* صورت می‌گرفت؛ هرچند در سال‌های اخیر به این دلیل که قیمت پساب فروخته‌شده به نیروگاه به مراتب از قیمت تمام‌شدۀ آب کشاورزی بیشتر بوده، گاهی در استفاده از پساب مذکور تردید ایجاد کرده است.¹³ نصب نظام‌های پایش و کنترل برخط تجزیه و تحلیل گاز‌های خروجی از دودکش از دیگر اقدامات شاخص در راستای حفظ سلامت و ارتقای حقوق زیست‌محیطی شهروندان اصفهانی بوده است. مجموعۀ این فعالیت‌ها باعث شد نیروگاه سه لوح سیمین صنعت سبز کشور را دریافت کند.¹⁴ همچنین با هدف ارتقای مستمر کیفیت خدمات و افزایش بهره‌وری و بهبود ایمنی شغلی کارکنان، شرکت پرشیان موفق به پیاده‌سازی نظام‌های کیفیت و اخذ مجموعه‌ای از گواهینامه‌های بین‌المللی معتبر مانند گواهی نظام مدیریت یکپارچه شامل (ISO9001 ، ISO14001، ISO45001) و گواهی نظام ساماندهی محیط کار معروف به 5S^viii شده است.¹⁵

در گذر زمان، متخصصان نیروگاه در بومی‌سازی، ساخت تجهیزات و دانش فنی نگهداری و تعمیرات اساسی نیروگاه توانمندی و تخصص لازم را کسب کرده‌اند و بسیاری از فرایندهای دستی با کمک نیروی انسانی دیجیتالی شده است،¹⁶ به‌گونه‌ای‌که در ۱۳۹۴ش متخصصان فنی نیروگاه موفق به ثبت رکورد تعمیرات اساسی فاز سوم در مدت ۶۴ روز برای نخستین بار در تاریخ صنعت برق کشور شدند. این اقدام سبب دریافت لوح تقدیر از مدیرعامل وقت شرکت توانیر گردید.¹⁷ با تلاش محققان این نیروگاه و نیز محققان شرکت‌های بیرونی، به‌خصوص شهرک علمی تحقیقاتی اصفهان*، امروزه بیش از ۹۵ درصد از قطعات مورد نیاز نیروگاه با تکیه بر دانش فنی آن‌ها طراحی و ساخته می‌شود. طرح پیاده‌سازی سامانهٔ پساب به روش زیست‌فناوری، با همکاری معاونت علم و فناوری ریاست جمهوری و ستاد فناوری نانو، برای تأمین آب مصرفی این نیروگاه در ۱۳۹۵ش به بهره‌برداری رسید.

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های توسعه‌ای نیروگاه در جهت بهبود کارایی و کاهش مصرف گاز و ارتقای راندمان آن، بهینه‌سازی از طریق تبدیل نیروگاه به نیروگاه سیکل ترکیبی است. در همین راستا، در اسفند ۱۴۰۱، طی موافقت‌نامه‌ای با گروه مپنا مقرر شد طرح توسعه و نوسازی نیروگاه در قالب احداث سه بلوک سیکل ترکیبی ۶۶۴ مگاواتی (درمجموع: ۱۹۹۲ مگاوات) اجرا شود. درصورت اجرای این طرح، شاهد افزایش راندمان حدوداً سه‌برابری و کاهش چشمگیر میزان مصرف آب خواهیم بود. اما متأسفانه اجرای این طرح توسعه‌ای و جایگزینی و نوسازی تجهیزات نیروگاه نیازمند سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی است و تأمین مالی آن تاکنون صورت نگرفته است.¹⁸ نیروگاه شهید منتظری، با راندمان ۳۴ درصد و ضریب دسترسی ۸۶ درصد، یکی از بهترین تأمین‌کنندگان برق کشور است، که طبق آخرین آمار (بهار ۱۴۰۴) ۵۰ درصد تأمین برق استان اصفهان و ۳/۳ درصد تأمین برق کشور را برعهده دارد. این نیروگاه با ایجاد اشتغال مستقیم برای ۷۸۰ نیروی انسانی یکی از نیروگاه‌های خصوصی بزرگ کشور است.¹⁹

/الهام سهامی/

منابع

افتخاری، محسن، مدیرعامل سابق نیروگاه شهیدمحمد منتظری، مصاحبهٔ اختصاصی نیروگاه شهید محمد منتظری، 1397ش.

«تولید برق با تمام ظرفیت در نیروگاه شهید منتظری اصفهان»، آپارات، 1404ش.

Retrieved May 13, 2026, from https://www.aparat.com/v/svq0et5.

سازمان خصوصی‌سازی، 1390ش.

Retrieved May 13, 2026, from https://ipo.ir/5895/

اخبار/بازگشایی-پاکتهای-مزایده-نیروگاه-و-مدیریت-برق-شهید-منتظری-اصفهان .

ضیایی، عبدالغفور، معاون نظارت بر نیروگاه‌های شرکت پرشیان فولاد و مدیرعامل اسبق شرکت مدیریت تولید برق شهید منتظری، مصاحبهٔ اختصاصی نیروگاه شهید محمد منتظری، 1397ش.

فلاحتیان، محمد، مدیرعامل مادر شرکت (هلدینگ) پرشیان، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: الهام سهامی، 27 مرداد 1404.

کلوشانی، مصطفی، مدیر پروژهٔ بهره‌برداری نیروگاه شهید محمد منتظری، مصاحبه، مصاحبه‌کننده: الهام سهامی، 3 آبان 1404.

گل‌علیزاده، داریوش، «وقتی توسعه از توان سرزمین اصفهان جلو می­‌زند» (گفتگو) ، خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)،   1404ش.

Retrieved May 13, 2026, from https://www.isna.ir/news/1404111910704.

نیروگاه شهید محمد منتظری، 1405ش.

Retrieved May 13, 2026, from https://www.montazeri-ccpp.ir.

Ruiz, J. et al., “Performance evaluation of natural draft dry cooling towers and pre-cooled natural draft dry cooling towers in concentrated solar power plants”, Energy, vol.333 (Oct. 2025).

Sun, Yubiao, Guan, Zhiqiang, and Hooman, Kamel, “A review on the performance evaluation of natural draft dry cooling towers and possible improvements via inlet air spray cooling”, Renewable and sustainable energy reviews, vol.79(Nov. 2017).

1. نیروگاه اصفهان در ابتدا با نام نیروگاه اصفهان تاسیس شد اما بعد از انقلاب به پاس خدمات و جایگاه معنوی شهید محمد منتظری از شهدای واقعه هفتم تیرماه 1360، انفجار تروریستی در دفتر حزب جمهوری اسلامی، به این نام تغییر یافت.[↩]
2. شرکت مهندسین مشاور مرتس کوانتا به شناسهٔ ملی 101100098836، تاریخ ثبت: 29 مرداد 1345.[↩]
3. Technoprom Export[↩]
4. Budimex[↩]
5. Ganz Transformers and Electric Rotating Machines Ltd.[↩]
6. Natural Draft Dry Cooling Towers (NDDCT[↩]
7. توربین انبساطی ماشین‌های چرخشی جدید انرژی فشار گاز یا جریان بخار را به کار مکانیکی تبدیل می‌کند و سپس انرژی مکانیکی را به برق.[↩]
8. نظام آراستگی محیط کار 5S، یک ابزار سازمان‌دهی برای بهبود بهره‌وری و ایمنی در محیط‌های کاری است که شامل پنج گام است: تفکیک (Sort)، سامان‌دهی (Set in order)، پاکیزگی (Shine)، استانداردسازی (Standardize) و انضباط (Sustain).[↩]

1. کلوشانی، مصاحبۀ مورخ 3 آبان 1404.[↩]
2. همانجا.[↩]
3. Ruiz et al., 2025.[↩]
4. Sun et al., p.618–637.[↩]
5. کلوشانی، مصاحبۀ مورخ 3 آبان 1404.[↩]
6. سازمان خصوصی‌سازی، 1390ش.[↩]
7. فلاحتیان، مصاحبۀ مورخ 27 مرداد 1404.[↩]
8. افتخاری، مصاحبۀ مورخ 1397ش.[↩]
9. نیروگاه شهید محمد منتظری، 1405ش.[↩]
10. فلاحتیان، مصاحبۀ مورخ 27 مرداد 1404.[↩]
11. گل‌علیزاده،1404ش.[↩]
12. نیروگاه شهید محمد منتظری، 1405ش.[↩]
13. افتخاری، محسن، مدیرعامل سابق نیروگاه شهید محمد منتظری، “افتتاح پیشرفته‌ترین سیستم تصفیه فاضلاب در نیروگاه برق شهید منتظری اصفهان” (گفتگو) ،”سایت تحلیلی خبری مرور نیوز ” ، 1395ش.
    https://www.moroornews.com/بخش-استان-ها-62/14532-افتتاح-پیشرفته-ترین-سیستم-تصفیه-فاضلاب-در-نیروگاه-برق-شهید-منتظری-اصفهان[↩]
14. همانجا.[↩]
15. همانجا.[↩]
16. ضیایی، مصاحبۀ مورخ 1397ش.[↩]
17. افتخاری، مصاحبۀ مورخ 1397ش.[↩]
18. کلوشانی، مصاحبۀ مورخ 3 آبان 1404.[↩]
19. «تولید برق با تمام ظرفیت در نیروگاه شهید منتظری اصفهان»، 1404ش.[↩]