سینما، تاریخ سالنهای اصفهان.
دوربین عکاسی و فیلمبرداری در دوره ناصرالدینشاه1 (حکـ: 1264-1313) و مظفرالدینشاه قاجار (حکـ: 1313-1324) به ایران وارد شد.2 پس از آن، اسباب و ادوات پخش فیلم خریداری و در چند شهر بزرگ امکان نمایش فیلم فراهم شد. در اولین فهرست سالنهای پخش فیلم، نام شهرهایی مانند تبریز، رشت و شیراز دیده میشود، اما اثری از اصفهان نیست.3 به نظر جمال امید، تاریخنگار سینما، شواهد تأسیس سالنهای سینما در شهرستانها بیشتر براساس شنیدهها، قولها و خاطرههاست و مبنای اِسنادی دقیق و جامع ندارد. بر طبق همین شواهد، تبریز پیش از تهران سالن سینما داشته است.4
نخستین سینماهای اصفهان در سالهای آغازین حکومت رضاشاه پهلوی (حکـ: 1304-1320ش) ساخته شدند.5 تا پیش از آن، بنابر نقلقولهای شفاهی، در برخی قهوهخانهها، با دریافت چندشاهی از مراجعان، فیلم پخش میکردند.6 مرکز اصلی تأسیس سینماها در اصفهان خیابان چهارباغ عباسی* حد فاصل سیوسهپل* تا میدان دروازهدولت* (امامحسین فعلی) بوده است. با این حال، چند سالن سینما، که اطلاعاتی از آنها در دست است، در میدان دروازهدولت ساخته شدند. علت مرکز سینمایی بودن چهارباغ عباسی را باید در تاریخ آن جستجو کرد.7 البته در مناطقی بهغیر از چهارباغ عباسی، مانند خیابانهای حکیمنظامی، نظر شرقی، حافظ و منطقۀ جلفا فیلم پخش میشد، که مواردی استثنایی در تاریخ سینمای اصفهان محسوب میشوند.8 در این مقاله، به ترتیب تاریخی، ساخت سینماها در اصفهان گزارش شده است.9
نخستین سینمای اصفهان با نام مایاک در محدودۀ میدان دروازهدولت و ضلع جنوبی عمارت شهرداری*، در 1308ش افتتاح شد. محمدجعفر مغزی، مالک اولین سینما در اصفهان به سال 1311ش، آن را با واسطۀ عبدالوهاب ارباب به شخصی به نام ژرژ اباشیدز به مبلغ 240 تومان اجاره داد و او مدیریت سالن را برعهده گرفت.10 در گزارشی در روزنامۀ اخگر11 آمده است که پس از سالها محرومیت اصفهان از داشتن سالن پخش فیلم، مغزی سالنی مقبول در این شهر تأسیس کرد. مایاک سالنی تابستانیi بود و پس از یک دهه فعالیت، با تغییر مکان در محدودۀ ضلع شرقی خیابان چهارباغ عباسی و با فاصلهای کم از میدان دروازهدولت، با نام مایاک دوم (مشهور در بین مردم) به فعالیت خود ادامه داد. این سینما پس از انقلاب اسلامی 1357ش به پولیساریو، برای تجلیل از سازمانی سیاسی و نظامی به همین نام در صحرای غربی در شمال افریقا و جنوب مراکش، تغییر نام داد.12 مایاک طی انقلاب اسلامی 1357ش آسیب جدی دید و ابتدا در اختیار شهرداری اصفهان قرار گرفت و پس از آن تخریب و به تفرجگاه هشتبهشت ضمیمه شد.13
سینماهای شاهپور و سپه در 1309ش در محدودۀ میدان دروازهدولت تأسیس شدند و هر دو تابستانی بودند. از مؤسسان شاهپور اطلاع چندانی در دست نیست، ولی سپه را مغزی، مؤسس سینما مایاک، معظمی و میرزا حسین خان محبوبی تأسیس کردند.14 زمان پایان کار این دو سینما هم مشخص نیست. سینما سپه در شمال میدان دروازهدولت قرار داشت. در نامهای بهجامانده از حاکم اصفهان به نظمیه آمده که رابطۀ مغزی با روسها و پخش فیلمهای خاص در سینما سپه بررسی شوند. نظمیه در پاسخ، اتهامات واردشده به مغزی را رد کرد و فعالیتهای سینمایی او را عادی دانست.15 در 1311ش، در پروندهای درباره اختلاف مالیِ مربوط به پرداختنکردن عوارض بلدیه* توسط سینما مایاک با سندی مواجه میشویم که در آن به ایجاد محدودیت در فعالیت سینما مایاک بهمنظور تضعیف آن و تقویت سینما شاهپور اشاره شده است و اینکه کارکنان بلدیه با مالک یا مالکان سینما شاهپور سَر و سِری داشتهاند.16 به نوشته روزنامۀ اخگر،17 در سینما شاهپور کنسرت و برنامههای نمایشی اجرا میشد و در 1314ش، اتاق تجارت اصفهان در آنجا افتتاح شد.18
در 1310ش، سینما ایران را محمدجعفر مغزی در ضلع شرقی خیابان چهارباغ عباسی ساخت. این سینما تا دو دهۀ بعد با مالکیت عطاءالله مثقالی به کار خود ادامه داد.19 بنابر گزارش روزنامۀ اخگر، این سینما در 1314ش برای حمایت از فعالیتهای بانوان، دو شب در هفته برای زوجها فیلم پخش میکرد.20 در مهر 1314ش روزنامۀ عرفان* در اعلانی خبر بازگشایی سینما ایران را با یک سالن مجلل و باشکوه و اعمال تغییرات جدید و پخش دو فیلم ترسناک “جنایتکار عجیب” و “علائم صورت” به اطلاع سینمادوستان اصفهانی میرساند.21 این سینما تقریباً تا سالهای پایانی دهۀ 1340ش با ظرفیتهای مختلف و به شیوۀ زمستانی و تابستانی فیلم پخش میکرد. ورثۀ سینما ایران آن را پیش از 1357ش به شهرداری واگذاردند و سپس تخریب و به پارک هشتبهشت* منضم شد.22
سینماهای هما و میهن در 1319ش با سالنهای تابستانی تأسیس شدند. سینما هما در چهارباغ عباسی قرار داشت و از پایان کار و تغییر کاربری آن اطلاع دقیقی در دست نیست.23 نامهای هست که نشان میدهد در 26 مهر 1320، یعنی مدت کوتاهی پس از اشغال ایران توسط قوای متفقین، سینما هما همچنان فعال بوده است. در این نامه، به متولیان فرهنگی شهر پیشنهاد و سپس ابلاغ شده است که برای اشاعۀ سوادآموزی، پیش از پخش فیلمها، به نمایش و تبلیغ فیلمهای کوتاه سوادآموزی مبادرت ورزند. سینما میهن اولین سینمایی بود که خارج از محدودۀ چهارباغ عباسی، یعنی در ابتدای خیابان حافظ* فعلی، مجاور میدان نقشجهان* که در آن سالها محلهای فرودست محسوب میشد، راهاندازی شد. از پایان کار این سینما نیز اطلاعی در دست نیست، اما در مکان آن قهوهخانهای تأسیس شد که آن هم پس از مدتی تعطیل شد. اکنون پاساژ مهدیه در ابتدای خیابان حافظ در محل تقریبی سینما میهن ساخته شده است. در خاطرات رضا ارحام صدر*، بنیانگذار مکتب نمایش اصفهان، آمده است که این سینما دو مالک داشت و پرمخاطب بود.24
سینما تهران احتمالاً آخرین سینمای اصفهان از دورۀ حکومت رضاشاه بوده است. این سینما در مجاورت پاساژ سلطانی در ابتدای خیابان تازهتأسیس چهارباغ پایین*، که کارخانۀ اولیۀ تولید بخاری و آبگرمکن پُلار متعلق به فضلالله رهنما نیز در آن قرار داشت، با سالنی زمستانی راهاندازی شد. سینما تهران پس از مدت کوتاهی تعطیل شد و باشگاهی به نام بَبر جای آن را گرفت. گفته شده که وقوع جنگ دوم جهانی* (1318-1324ش) و مختلشدن نسبی واردات فیلم از علل اصلی تعطیلشدن این سینما بوده است.25
سینما ایران نو، که بعدها به تاج تغییر نام داد، در 1322ش در ابتدای ضلع غربی خیابان چهارباغ در محل فعلی پاساژ کازرونی افتتاح شد. این نخستین سالن سینمای اصفهان بود که پس از سقوط رضاشاه و در دوران جنگ جهانی دوم ساخته میشد. در سالن این سینما، که کاربری تابستانی داشت، بانوان سمت چپ و آقایان سمت راست سالن مینشستند و چادر مشکی بزرگی میان آنها حائل بود.26 این سینما در اواخر دهۀ 1330ش تعطیل شد.27 در نامهای باقیمانده از آن زمان، مدیریت سینما تاج درخواست کرده بود بهسبب تغییر دستگاه نمایش فیلم از عادی به اِسکوپ، بلیت بخش لژ از 15 ریال به 18 ریال افزایش یابد و شهرداری با این درخواست مخالفت کرده بود.28
سینما خورشید در اوایل دهۀ 1320ش با کاربری تابستانی در ضلع غربی چهارباغ عباسی افتتاح شد و از 1323 تا 1331ش مدیریت آن برعهدۀ احمد صمصامی و ابوالحسن میزانی بود. این سینما در دهۀ 1330ش تعطیل و کنار آن سینما سعدی ساخته شد.29 نام سینما خورشید در آشوبهای سال 1331ش در اصفهان، در دوران نخستوزیری محمد مصدق، بهعنوان یکی از سینماهای آسیبدیده مشاهده میشود.30
سینما ملی جلفا، پس از سینما میهن، دومین سینمای اصفهان بود که در مکانی بهغیر از چهارباغ عباسی و حوالی آن راهاندازی میشد.ii این سینما در 1324ش با مدیریت سرب شروانیان، فرزند مگریچ، در محلۀ جلفا*، کوچۀ چهارسوق کار خود را آغاز کرد. مدیریت سینما جلفا با ارسال نامۀ کوتاهی آغاز فعالیت خود را به مقامات استانداری استان دهم (شامل اصفهان، چهارمحالوبختیاری، یزد) اطلاع داد.31 به علت حساسیت شهربانی دربارۀ حضور عوامل مرتبط با اتحاد جماهیر شوروی سابق، ازجمله فردی به نام هاکوپ هاکوپیان که در سینما ایران نیز با عنوان مکانیک از او نام برده شده بود، این سینما تعطیل شد.32
سینما متروپل در حدود 1325ش با کاربری سالن نمایش زمستانی در ضلع شرقی خیابان چهارباغ پایین، تقریباً روبهروی کارخانۀ پلار و حوالی محل سابق شرکت حملونقل گیتینورد تأسیس شد.33 این سینما فیلمهایی از اتحاد جماهیر شوروی را پخش میکرد که حساسیت مقامات سیاسی و امنیتی استان را برانگیخت. در سندی باقیمانده از شهربانی، دربارۀ تجمع اعضای حزب منحلشده توده در این سینما ابراز نگرانی شده است.34 مدیریت سینما متروپل این حساسیت را بیدلیل دانست و در تلگرافی در 9 آذر 1331 از نخستوزیر، محمد مصدق، تظلمخواهی کرد.35 در پاسخ به این تلگراف، وزیر کشور در 12 آذر 1331 اعلام کرد در مواردی خاص، استانداری اجازه دارد از پخش فیلمهایی که مضر تشخیص میدهد، جلوگیری کند. از زمان دقیق تخریب و پایان کار این سینما اطلاعی در دست نیست، اما پس از تعطیلشدن آن در دهۀ 1330ش، در محل آن مراکز خرید احداث شده است.
سینما همایون یا پالاس در 1327ش حوالی هتل جهان در ضلع غربی خیابان چهارباغ عباسی روبهروی مدرسۀ چهارباغ* افتتاح شد. این سینما در ابتدا تابستانی بود و سپس دارای سالن نمایش زمستانی شد. با آنکه این سینما به بخش خصوصی تعلق داشت، متولیان صدور مجوزهای لازم حساسیتهای مذهبی شهر اصفهان را در جانمایی آن رعایت نکردند، چُنانکه درست در مقابل مدرسهای تأسیس شد که چند قرن محل برگزاری دروس طلاب دینی بود و در طول فعالیت خود فیلمهایی با صحنههای جنسی بیپروا پخش میکرد و همین باعث اعتراضاتی در جامعه شد. اعتراضات چنان بالا گرفت که دفتر عبدالحسین هَژیر، وزیر دربار، خواهان تعطیلشدن آن شد، اما با کشتهشدن هژیر در 13 آبان 1328 مدتی به تعویق افتاد و سپس تمهیداتی برای کاهش حساسیتها اندیشیده شد، ازجمله تغییر در ورودی سینما از خیابان چهارباغ عباسی به کوچۀ مجاور، نصب سردر جدید و ممنوعشدن استفاده از بلندگو برای جلب مخاطب.36 در 1335ش، این سینما با انجام تعمیرات و بازسازی با نام همایون و با پخش فیلم معشوقۀ ژوپیتر بازگشایی شد.37 سینما همایون در سینماسوزیهای سال 1357ش تخریب شد، اما پس از انقلاب با نام 22 بهمن مدتی فعال بود و سپس متروکه شد. در سالهای پایانی دهۀ 1390ش، تلاشهای شورای شهر اصفهان برای بازسازی این سینما بیثمر ماند و ساختمان آن اکنون بیاستفاده و مخروبه در خیابان چهارباغ عباسی قرار دارد.
در سالهای آغازین دهۀ 1330ش، سینما سعدی حوالی سینما حافظ یا فلسطین در ضلع غربی چهارباغ عباسی ساخته شد. این سینما کارکرد تابستانی داشت. به گفتۀ عباس بهارلو، این سینما احتمالاً بعد از کودتای 28 مرداد و پس از تعطیلشدن سینما خورشید ساخته شده است.38 در سالهای میانی دهۀ 1340ش، نام این سینما در انتهای نامهای دیده میشود که با موضوع اعتراض سینماداران اصفهان به تأسیس سینما نقشجهان به امیرعباس هویدا، نخستوزیر، نوشته شده است. در این نامه اشاره شده که مدیران سینما نقشجهان برای ارعاب و تهدید سینماداران اصفهانی از شعبان جعفری کمک گرفتهاند.39 سینما سعدی پیش از انقلاب تخریب شد.
آسیا سینمای دیگری است که در 1338ش در ضلع شرقی چهارباغ عباسی تأسیس شد. این سینمای زمستانیـتابستانی، که در ابتدا بسیار پررونق بود، بهسرعت بهعلت مدیریت ناصحیح دچار مشکل شد.40 سینما آسیا چنان در تأمین وسایل رفاهی تماشاچیان ناتوان بود که ادارۀ مهندسی بهداشت اصفهان آن را فاقد حتی یک بخاری مناسب در زمستان و دستگاه تهویۀ مناسب برای روزهای پخش فیلم اعلام کرد.41 بنابر گزارشی،42 دستگاه آپارات این سینما نیز خراب بود و یکی از مشتریان از آن شکایت کرده بود. آسیا چنان در خدمترسانی بدنام شد که حتی ساواک نیز خواهان رسیدگی به آن شد.43 این سینما پیش از انقلاب تخریب و ضمیمۀ پارک هشتبهشت شد.
سینمای زمستانیِ آسیای قرمز، که بعدها با نامهای مولنروژ و مهر به کار خود ادامه داد، سومین سینمای خارج از محدودۀ چهارباغ عباسی بود، که در 1338ش در خیابان نظر* تأسیس شد. مدیران اولیۀ آن در پخش فیلم، سلیقهای روشنفکرانه و هنری داشتند و بهعلت استقبال نکردن مخاطبان از آن زیان دیدند و پس از مدتی، سینما تعطیل شد. شرکت سهامی آتشگاه مدتی بعد سینمای آسیای قرمز یا مولنروژ را با نام مهر و با هزینۀ 250هزار تومان بازسازی و راهاندازی کرد.44 سینما مهر معمولاً مخاطبان جدی سینما را به خود جلب میکرد، اما بهسبب آنکه پخش منظمی نداشت، مخاطبان ثابتش کم بودند. سینما سپاهان برای جلب مخاطبان به سینما مهر همواره در تابلوی اعلان خود برنامههای سینمای مهر را نیز منتشر میکرد.45 بخشی از سینما مهر، که در خیابان نظر شرقی و نزدیک خیابان فعلی توحید قرار داشت، در حوادث سال 1357ش تخریب و سوزانده شد.46 در نامۀ اسکندر رفیعی، مستأجر سینما مهر، پس از انقلاب به سرپرست بنیاد مسکن اشاره شده که سینما آسیب جدی ندیده است و او علت آن را همکاری خودش با انقلابیون دانسته است.47 در مجموع و بنابر شواهد، این سینما تخریب نشده بود، اما انقلابیون آن را توقیف کرده بودند. سینما مهر پس از انقلاب با نام تالار اندیشه به کار خود ادامه داد و اکنون در مجتمعی تجاری بیاستفاده مانده است.48
سینما سپاهان را علی ارحام صدری در 1341ش در یکی از کوچههای بخش غربی چهارباغ عباسی، در کوچۀ سپاهان فعلی، با سالن زمستانی تأسیس کرد. تأسیس این سینما ابتدا حاصل همکاری و سپس اختلاف ارحام صدری با ناصر فرهمند بود. آن دو ابتدا در این مکان نمایش اجرا میکردند. نام علی ارحام صدری با عنوان مدیر تماشاخانه و نام ناصر فرهمند با عنوان مدیر هنری در تئاتر سپاهان، پیش از آغاز اختلاف مالی و تبدیل سالن نمایش به سینما دیده میشود.49 بهعلت توافق نداشتن شرکا برای ادامۀ کار، سالن زمستانی تئاتر سپاهان به سینما تغییر کاربری داد و پس از مدتی، سالن روباز یا تابستانی تئاتر این دو هم که با نام مولنروژ شناخته میشد، به سالن سینما تبدیل شد.50 سینما سپاهان تا انقلاب 1357ش به فعالیت ادامه داد، ولی پس از انقلاب مصادره شد.
در 1341ش، سینما پارس یا کاپری به صاحبامتیازی آراکلیان و مشارکت چند ارمنی دیگر در قسمت غربی خیابان حکیمنظامی*، پایینتر از پل فلزی*، ساخته شد و ابتدا بهصورت تابستانی و سپس زمستانی فیلم پخش میکرد.51 در این سینما، صبحها فیلم پخش میشد و بعدازظهرها نمایش اجرا میشد.52 سینما پارس پس از انقلاب 1357ش مدتی با نام اندلس به فعالیت ادامه داد و سپس به کارخانۀ مونتاژ قطعات صنعتی تغییر کاربری داد. پس از مدتی، بهسبب منازعات حقوقی طولانی، اداره و مالکیت این مکان به کلیسای وانک* سپرده شد و اکنون بیاستفاده مانده است.53
در 1338ش، عبدالرحیم فرودستان و قدرتالله برومند بهواسطه شرکت سهامی آتشگاه قطعهزمینی در میدان 24 اسفند، انقلاب فعلی، ابتدای خیابان مطهری، پهلوی سابق، خریدند و تا 1341ش در آن سینمایی جدید و زمستانی به نام ساحل ساختند. سازندگان بهعلت هزینههای زیاد، در نامهای از ادارۀ کل امور شهرداریها در وزارت کشور کمک مالی تقاضا کردند و مدتی بعد از افتتاح، استانداری اصفهان برای دریافت کمک مالی، آنها را به بنیاد پهلوی معرفی کرد.54 در 1358ش، ادارۀ کل تربیت بدنی اصفهان طی نامهای درخواست کرد سینماهای ساحل و سپاهان، برای فعالیتهای ورزشی در رشتههایی مانند کشتی و کاراته، به آنها واگذار شوند،55 اما سینما ساحل مدتی بعد با نام آفریقا فعالیت خود را از سر گرفت و اکنون با عنوان پردیس سینمایی ساحل به فعالیت خود ادامه میدهد.
در 1342ش، سالن سینمایی زمستانیای در خیابان حافظ، نرسیده به چهارراه شکرشکن، با نام مهتاب ساخته شد. این سینما پس از انقلاب 1357ش به فرهنگیان تغییر نام داد.56 گفته شده57 مخاطبان آن عموماً روستاییهایی بودند که به شهر میآمدند. فعالیت این سینما از ابتدا مطلوب ساکنان منطقه نبود و بارها با اعتراض همسایگان و درخواست تعطیلشدن آن روبهرو شد. حتی اهالی منطقه در 1358ش طی نامهای به استاندار اصفهان خواهان تعطیلشدن سینما و به گفتۀ آنان «رهایی منطقه از محیط آلوده و رفتار ناشایست مراجعان آن» شدند.58 این سینما در 1357ش تعطیل نشد، ولی در حوادث انقلاب آسیب دید و سپس مصادره شد.
در 1343ش سینمای دیگری به نام چهارباغ با مالکیت و مدیریت حمید ایلخان، محمد ادهمی و (؟) عراقیزاده در ضلع شرقی چهارباغ عباسی و در مکانی شمالیتر از خیابان سیدعلیخان فعلی ساخته شد. این سینما زمستانی بود و در سالن و بالکن، میزبان تماشاگران بود. این سینما نیز مانند سایر سینماهای شهر از لحاظ رعایت اصول رفاهی و ایمنی در حد استاندارد نبود. در گزارش بازرس استانداری به گرمای فوقالعادۀ سالن انتظار، شکستگی صندلیها و کثیفی بیحد سالن سینما اشاره شده است.59 سینما چهارباغ در حوادث 1357ش ظاهراً بهعلت مصالح مستحکم استفادهشده در آن آسیب چندانی ندید. این سینما پس از انقلاب مصادره شد و با نامهای اندلس، خانواده و سپس پردیس چهارباغ به فعالیت خود ادامه داد.60
در 1344ش، سینما حافظ با کاربری زمستانی در ضلع غربی چهارباغ عباسی، پس از کوچۀ سپاهان فعلی، نزدیک به میدان دروازهدولت تأسیس شد. این سینما پس از انقلاب اسلامی 1357ش، پس از سلب مالکیت از مؤسسانش، با نام فلسطین به فعالیت خود ادامه داد. گزارشهایی دربارۀ نقصهای فنی ساختمان و شکایتهای مراجعان از رعایتنشدن مسائل رفاهی و بهداشتی در آن از 1345ش و حتی آتشسوزی در آن در 1351ش در اسناد وجود دارد.61
در 1345ش، سینمای زمستانی مولنروژ در کوچۀ سپاهان در چهارباغ عباسی روبهروی سینما سپاهان تأسیس شد. چنانکه گفته شد، سینمایی با همین نام در اواخر دهۀ 1330ش در خیابان نظر شرقی تأسیس شده بود، اما این دو سینما ارتباطی با یکدیگر نداشتند.62 از سینما مولنروژ نیز شکایاتی از نبود دستگاههای تهویه و سرمایش و گرمایش مناسب به ثبت رسیده است.63 از تحولات در خور ذکر این سینما آن است که در 5 آبان 1355، برای اولین بار جشنوارۀ فیلمهای هشتمیلیمتری، مشهور به سینمای آزاد*، در آن برگزار شد.64 مولنروژ در سالهای بعد از انقلاب ابتدا مصادره شد و سپس با نام الجزایر فعالیت کرد، ولی پس از مدتی بیاستفاده و مخروبه شد.
سینما نقشجهان در 1345ش، در بخش غربی چهارباغ عباسی روبهروی سینما چهارباغ تأسیس شد. احداث این سینما بحثهای فراوانی در صنف سینماداران اصفهان ایجاد کرد، زیرا سینماداران اصفهانی به حضور سرمایهگذاران تهرانی در صنعت سینمای اصفهان معترض بودند و حتی نامههایی در اعتراض به امیرعباس هویدا، نخستوزیر، و شخص محمدرضا پهلوی نوشتند. با وجود این، در 22 تیر 1345 سینما نقشجهان با هزینۀ میلیونی افتتاح شد.65 این سینما پس از انقلاب مصادره شد و تا سالها با نام ایران به فعالیت خود ادامه داد. در زمستان 1396ش، این سینما تخریب شد.
در 1354ش، آخرین سینمای زمستانی اصفهان در سالهای پیش از انقلاب را منصور نورپور خارج از محدودۀ چهارباغ عباسی در خیابان مطهری فعلی، حد فاصل سیوسهپل و پل آذر*، با نام شهر فرنگ افتتاح کرد. ساخت آن از 1351ش شروع شده بود و از سینماهای ممتاز کشور بود. این سینما 800 نفر ظرفیت، دو پارکینگ خودرو، سه طبقه، و جدیدترین و عالیترین تجهیزات سینمایی از قبیل پرده و دستگاه پخش فیلم هفتادمیلیمتری داشت.66 مطابق گزارش روزنامۀ کیهان، سینما در 28 مرداد 1357 آتش گرفت، بدون آنکه گروهی یا شخصی مسئولیت حادثه را برعهده بگیرد. نورپور خسارت به سینما را 12میلیون تومان اعلام کرد.67 پس از انقلاب، این سینما بازسازی و با نمایش فیلمی مذهبی در 1358ش افتتاح شد، اما بلافاصله توقیف شد و نام آن به قدس تغییر کرد. نورپور پس از چند سال مجادلۀ حقوقی، سرانجام سینما را بازپسگرفت.68 سینمای او پس از انقلاب فعال و میزبان رویدادهایی مانند جشنوارۀ بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان* بود. منصور نورپور بر اثر بیماری کرونا در 20 اردیبهشت 1400 درگذشت. شهر فرنگ یا قدس پس از مرگ او فعالیت خاصی نداشته است.69
سینماهای اصفهان، جز در موارد نقص فنی، در دو دورۀ تاریخی دچار تخریب و آتشسوزی با انگیزههای سیاسی و عقیدتی شدند. در دوره اول، در حوادث سال 1331ش، در دوران صدارت محمد مصدق این حوادث رخ دادند. بنابر گزارشی رسمی، انگیزۀ اصلی تخریبکنندگان اعتراض به پخش فیلم در روز عاشورا بود.70 در همین گزارش، رئیس شهربانی خطاب به استاندار اصفهان در 6 مهر 1331، از اشخاصی با اسامی علامه، رئیس انجمن تبلیغات دینی، و مُعزّی، سخنران دینی، با عنوان عاملان حادثه نام برده است. همچنین در گزارش آمده «فردی با نام صمصام، که خود را نمایندۀ آیتالله کاشانی معرفی میکند، شخصی مشکوک است». پس از حمله به سینماها، جناحهای سیاسی فعال آن روزها از فرصت استفاده میکردند و جناح دیگری را به ایجاد بلوا و آشوب متهم میکردند. مدتی بعد برنامه کار سینماها به حالت عادی بازمیگشت، اما سندی از پرداخت خسارت به آنها یا مجازات عاملان حادثه در دست نیست. در دورۀ دوم، در حوادث منتهی به انقلاب در 22 بهمن 1357، خشم گروههایی از جامعه در شهرهای مختلف به سوزاندن سینماها انجامید.71 بعد از حادثۀ سینما رکس آبادان، کسی در اصفهان جرئت نمیکرد به سینما برود.72 بنابر گزارشها، از زمستان 1356 تا بهمن 1357ش، تعداد زیادی سالن سینما در تهران و شهرستانها طعمۀ حریق شدند، ازجمله سینما شهر فرنگ اصفهان. با اوجگرفتن این اتفاقات، سینماهای بیشتری آسیب دیدند و تقریباً هیچ سینمایی در اصفهان از حوادث روزهای انقلاب در امان نماند.73 تحلیل این حوادث و انگیزههای عاملان آنها از موضوع این مقاله خارج است و در «سینما، تحلیل محتوا»* به آن پرداخته شده است.
/پژمان نظرزاده آبکنار/
منابع
علاوه بر اسناد موجود در سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی ایران که در پی نوشتها به شمارۀ آنها اشاره شده است؛
آبراهامیان، ارواند، تاریخ ایران مدرن، ترجمۀ محمد ابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی، 1389ش.
ارحام صدر، رضا، زندگی در تماشاخانهی اصفهان: گفت و گو با رضا ارحام صدر، گفتگو کننده: زاون قوکاسیان، اصفهان: نشر نهفت، 1393ش.
امید، جمال، تاریخ سینمای ایران، ج1: 1357-1279، تهران: روزنه، 1374ش.
بهارلو، عباس، « زندگی بدون توازن: گزارش مستند تاریخچه و شرایط گذشته و حال سینماهای ایران»، ماهنامۀ سینمایی فیلم، ضمیمۀ ش 296: کتاب
سال سینمای ایران1381، بهمن 1381.
بهارلو، عباس، سینماسوزی در ایران، تهران: نشر قطره، 1397ش.
خامین، اکبر، مصاحبه، مصاحبه کننده: پژمان نظرزاده آبکنار و نفیسه باقری، آذر 1396.
درویش، محمود، مصاحبه، مصاحبه کننده: پژمان نظرزاده آبکنار و نفیسه باقری، دی 1396.
کوشان، ناصر، تاریخ تئاتر در اصفهان، اصفهان: آتروپات، 1379ش.
مهرابی، مسعود، تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال 1357، تهران: مسعود مهرابی، 1370ش.
نظرزاده آبکنار، پژمان، باقری، نفیسه، و حیدری، مصطفی، سینما به روایت اصفهان، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1399ش.
نورپور، منصور، مصاحبه، مصاحبه کننده: پژمان نظرزاده آبکنار و نفیسه باقری، دی 1398.
- منظور از تابستانی یا زمستانی، روباز یا سرپوشیدهبودن سالنهای نمایش است.[↩]
- سینماهای اطراف خیابان چهارباغ پایین را بهعلت فاصلۀ نزدیک با چهارباغ عباسی میتوان در همان محدوده ارزیابی کرد.[↩]
- آبراهامیان، ص84 ـ83.[↩]
- مهرابی، ص20.[↩]
- امید، ج1، ص101ـ100.[↩]
- همان، ج1، ص99.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص9.[↩]
- بهارلو، 1381ش، ص156.[↩]
- نگاه کنید به: چهارباغ*.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص23.[↩]
- برای تحلیل محتوای فیلمها نگاه کنید به: سینما، تحلیل محتوا.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش8466-293.[↩]
- اخگر، ش 353، 4 خرداد 1309.[↩]
- خامین، مصاحبۀ مورخ آذر 1396.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص253ـ252.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش3501-293؛ برای جزئیات بیشتر نگاه کنید به: همان، سند ش3797ـ293.[↩]
- همان، سند ش3501ـ293.[↩]
- همان، سند ش8466ـ293.[↩]
- اخگر، ش651، 27 آذر 1312؛ نیز نگاه کنید به: نظرزاده آبکنار و همکاران، ص168.[↩]
- اخگر، ش 1054، 23 تیر 1314؛ نیز نگاه کنید به: نظرزاده آبکنار و همکاران، ص46.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص44-45.[↩]
- اخگر، ش1110، 6 بهمن 1314.[↩]
- عرفان، ش1155، مهر 1314.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص61.[↩]
- اخگر، ش1530، 13 خرداد 1319.[↩]
- ارحام صدر، ص30.[↩]
- بهارلو، 1381ش، ص156.[↩]
- همانجا.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش818ـ264.[↩]
- همان، سند ش550ـ264.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص51.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش5520ـ293.[↩]
- همان، سند ش2802ـ291.[↩]
- همان، سند ش2802ـ291.[↩]
- ارحام صدر، ص27.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش3734ـ293.[↩]
- برای متن تلگراف نگاه کنید به: بهارلو، 1381ش، ص157.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش373ـ293.[↩]
- بهارلو، 1381ش، ص157؛ سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش77053ـ293؛ نظرزاده آبکنار و همکاران، ص53.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، همانجا.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش660ـ264.[↩]
- بهارلو، 1381ش، ص157.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش 768-264.[↩]
- پست تهران سینمایی (دوهفتهنامه)، ش135، 14 مرداد 1339.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش81863ـ293.[↩]
- همانجا.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص190.[↩]
- بهارلو، 1397ش، ص 100.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش80830-293.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص255.[↩]
- ارحام صدر، ص112-113.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش 2709ـ293.[↩]
- همان، سند ش24ـ264.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص55.[↩]
- همان، ص254.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش81863ـ293 و 817ـ264.[↩]
- همان، سند ش80830ـ293.[↩]
- برای اسامی مالکان آن نگاه کنید به: نظرزاده آبکنار و همکاران، ص73.[↩]
- خامین، مصاحبۀ مورخ آذر 1396.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش80830ـ293.[↩]
- همان، سند ش 135ـ264.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص255.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش2721ـ293؛ برای گزارش آتشسوزی در 1351ش نگاه کنید به: همان، سند ش2377ـ293.[↩]
- کوشان، ص113ـ114.[↩]
- درویش، مصاحبۀ مورخ دی 1396.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش543ـ264.[↩]
- همان، سند ش660ـ264.[↩]
- اصفهان، ش3555، 1 آذر 1354.[↩]
- بهارلو، 1397ش، ص 100ـ101.[↩]
- نورپور، مصاحبۀ مورخ دی 1398.[↩]
- نظرزاده آبکنار و همکاران، ص 255ـ252.[↩]
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند ش77053ـ293.[↩]
- برای تفصیل بیشتر نگاه کنید به: نظرزاده آبکنار و همکاران، ص250.[↩]
- خامین، مصاحبۀ مورخ آذر 1396.[↩]
- بهارلو، 1397ش، ص 100-101.[↩]
