امامزاده اسماعیل

امامزاده اسماعیل، مجموعه‌ای شامل امامزاده اسماعیل، مدرسه‌­ای به همین نام و نیز مسجد و مقبرۀ شَعیا، در خیابان هاتف. محله هاتف یکی از محله­‌های قدیم شرق اصفهان است که در گذشته به محلۀ خُشینان* شهرت داشت و امروزه گلبهار* نیز خوانده می‌شود.

هر یک از قسمت‌های این مجموعه دارای کتیبه* است و اغلب کتیبه‌­ها به سدۀ یازدهم تعلق دارند. قدیم‌­ترین کتیبۀ این مجموعه بر سنگ مزاری به تاریخ 995 است.¹ این مجموعه به دو شخصیت دینی منسوب است، یکی امامزاده اسماعیل که این مجموعه به نام او شناخته می­‌شود و دیگری شعیا که او را اِشَعیاء* از پیامبران بنی‌اسرائیل دانسته‌اند. اِشَعیاء در منابع اسلامی و ایرانی غالبا  بدون “الف” اول و به‌ دو صورت شعیاء و شعیا ضبط شده است.² طولانی‌ترین کتاب از بخش انبیای کتاب مقدس به اشعیای نبی منسوب است. براساس کتاب اشعیاء، او پسر آموص و معاصر پادشاهانی چون عُزّیا (حکـ: 786ـ734ق‌.م.) بود و بنابر عهد عتیق، چهرۀ غضب‌آلودی از یَهُوَه را مطرح می­کند. باب‌های ۳۴ و ۳۵ و 40 تا 46 از کتاب اشعیاء، از نظر محتوا و نثر متفاوت‌اند و احتمالاً متعلق به پیامبر دیگری‌اند که در سدۀ ششم پیش از میلاد (حـ ۵۴۰ ق.‌م.) در اسارت در بابِل به سر می‌برده است. او تصویری مهربان از یهوه ارائه می‌دهد و وی را اشعیای دوم نامیده‌اند.
همچنین باب‌های 56 و 66 از این کتاب به پیامبر دیگری تعلق دارد که می‌توان او را اشعیای سوم نامید. سخنان اشعیای سوم مربوط به پس ‌از بازسازی معبد اورشلیم (۵۱۶ ق.‌م.) است و او احتمالاً از شاگردان یا مریدان اشعیای دوم بوده است.³ نام اشعیای نبی و برخی از وقایع روزگار او، ازجمله روایات مربوط به شهادت وی، در برخی از منابع تاریخی و تفسیری اسلامی آمده است، چنان‌که برخی براساس آیات ۴ تا ۸ سورۀ اسراء، اشعیاء را پیامبری دانسته‌اند که پیش ‌از زکریا مبعوث شده بود و مردم را به ظهور پیامبران پس ‌از خود، حضرت عیسى و حضرت محمد، صلّی‌الله علیه وآله، بشارت داده بود.⁴ با این‌­حال، آنچه مؤلفان مسلمان در این ‌باره گفته‌اند، استنباط و برداشت­ آنان بوده است و اینکه این شخص به ایران آمده و در اصفهان مدفون شده باشد، منبع و منشأ تاریخی ندارد. اشعیای مدفون در این مجموعه احتمالاً یکی از شخصیت­‌های مقدس وابسته به دین یهود در این منطقه بوده که از مکان­‌های سکونت یهودیان ایران بوده است.

شخصیت دیگر امامزاده اسماعیل است که نَسَب او بنابر کتیبۀ سردر صحن امامزاده، «اسماعیل‌بن حسن‌بن زیدبن حسن‌بن علی‌بن ابی‌طالب» و براساس کتیبۀ پنجرۀ چوبی بنا، «اسماعیل‌بن زیدبن حسن‌بن علی‌بن ابی‌طالب» معرفی شده است. برخی او را اسماعیل دیباج، فرزند ابراهیم غمر، یا اسماعیل‌بن ابراهیم طباطبا دانسته‌­اند. با‌ وجود‌ این، بنابر منابع نسب‌­شناختی، وجود مقبرۀ اسماعیل دیباج در اصفهان پذیرفتنی نیست.⁵

معماری این مجموعه به شکلی است که در شمالِ صحن، مدرسه و حجره­‌هایش و در جنوب آن، مسجد و مقبرۀ شعیا و بقعۀ امامزاده اسماعیل قرار دارد.⁶ دربارۀ پیشینۀ ساخت این مجموعه ابهاماتی وجود دارد. به نظر آندره گدار،⁷ این مجموعه در محل مسجدی قدیم متعلق به اوایل ورود اسلام به ایران ساخته شده و امروزه قدیم‌­ترین بخش بنا یک مِنارۀ ناقص است که به دورۀ سلجوقیان یا زمان آلب‌ارسلان (متوفی 465) تعلق دارد. مایرون بمنت اسمیت⁸ این مناره را متعلق به سدۀ ششم دانسته است.

راه ورود به مجموعۀ امامزاده اسماعیل از یک چهارسوی گنبددار است که در غرب آن خیابان هاتف* و بازار قرار دارد. این چهارسو به صحن راه دارد. در واقع، هستۀ مرکزی این مجموعه بنای امامزاده اسماعیل است، که شامل گنبدخانه و سردر آن است. پیش از این، یکی از گذرگاه‌­های چهارسو از جنوب امامزاده می‌­گذشته و قسمت سردر در آن واقع بوده است. در زمان شاه‌سلطان‌حسین* صفوی، مدرسه‌­ای به این بنا ضمیمه شد و سردر امامزاده به صورت ایوانی در جبهۀ جنوبی مدرسه درآمد.⁹ بنابر کتیبه­‌های موجود، ساخت بنای امامزاده اسماعیل در دورۀ شاه‌عباس* (حکـ: 996-1038) آغاز و در دورۀ شاه‌صفی (حکـ: 1038ـ1052) به پایان رسیده است.

این بنا دارای تزیینات کاشی‌کاری و گچ‌بری* و نقاشی* است. علاوه بر پشت­‌بغل­‌های سردر، که با کاشی­‌های خشتی هفت‌رنگ تزیین شده‌اند، فضای داخل امامزاده دارای تزییناتی شامل کاشی­‌های شش‌ضلعی برجستۀ طلایی‌رنگ بر روی ازاره‌­ها است. همچنین قسمت­‌های بالای ازاره­‌ها و سطح گنبد با گچ‌بری­‌های برجسته طلایی‌رنگ پوشیده شده است. سه سنگ مزار در گنبدخانه به تاریخ­‌های 1043، 1047، و 1196 دیده می‌­شود و آخرین تاریخ متعلق به سنگ مزار دختر شاه‌اسماعیل سوم، زینت نساء‌‌بیگم، است.¹⁰

گنبد خارجی امامزاده اسماعیل کاشی‌کاری‌ای از دورۀ شاه‌عباس اول* دارد. در کتیبۀ اطراف گنبد، سورۀ توحید و آیۀ 127 سورۀ بقره به خط بنایی ساده کار شده است. ساقۀ گنبد نیز با عبارات “یا سبحان” و “یا سلطان” با خط بنایی لاجوردی بر زمینۀ آجری پوشیده شده است.¹¹

از نکات قابل توجه در امامزاده اسماعیل وجود کتیبه‌­های دارای اشعار فارسی در رواق، دو سنگاب در حیاط امامزاده با درج صلوات بر چهارده معصوم بر آنها، اشعار فارسی بر کتیبه­‌های آنهاست. مضمون یکی از کتیبه‌­ها به تاریخ 1115 در اشاره به معافیت اهل آن منطقه از یراق‌پوشی و نخل بستن در ایام عاشورا است. فهم سیاق و بافت این معافیت به تحقیق بیشتر نیاز دارد. ضریح نفیس امامزاده که ترکیبی از فلز و چوب منبت‌­کاری‌شده است، در مقایسه با آثار مشابه، از نفاست قابل ­توجهی برخوردار است.¹²

امامزاده اسماعیل با دهلیزی که درِ مُنَبّت‌کاری‌شدۀ نفیسی از دورۀ سلطان‌محمود آل مظفر (حکـ:759-776) دارد، به مَرقد شعیا متصل می‌شود.¹³ این در از نظر منبت­‌کاری* یکی از درهای نفیس تاریخی اصفهان به شمار می­‌آید و علاوه بر عبارات مقدس در اطراف هر دو لنگه، صلوات بر چهارده معصوم نیز بر آن منقور است. به نظر هنرفر*،¹⁴ بنای مقبرۀ شعیا قدمت چندانی ندارد. فضای داخلی مقبرۀ شعیا منشوری‌شکل، ساده و گچ‌­اندود است. این مقبره ضریح چوبی نفیسی دارد که با شیشه پوشانده شده است و در قسمت جنوب و غرب بقعه، دست­‌نوشته‌­هایی به خط عبری دیده می­‌شود که احتمالاً زیارت‌کنندگان یهودی در گذشته آنها را حک کرده‌­اند. بر سردر شمالی مقبره شعیا، کتیبه‌ای به خط نستعلیق برجستۀ از دوره شاه‌سلطان‌‌حسین صفوی دیده می­‌شود. متن کتیبه به این شرح است: «وجدنا فی کتاب اصفا انّ اول مسجدٍ کبیرٍ بُنِى باصفهان مسجدُ شَعیا و بناه ابوعباس المفتى فی زَمَن علىٍ صلوات الله علیه وعَمَّره البُ‌أَرسلان بعد نیف و خمسمائة بعد ما غَلبَها بِقُوةٍ وَقَد أَمَر بِعمارته فى عام احد عشر و مائة و الف و بعبارة اخرى هی مرقد شعیا النبی علیه‌السلام، علی نقی الامامی ۱۱۱۲».¹⁵

در کنار مقبره، مسجد شعیا قرار دارد که به قدیم‌ترین مسجد اصفهان مشهور است. این مسجد در گذشته به خُشینان معروف بوده است.¹⁶ به گفتۀ جابری انصاری*،¹⁷ مورخ دورۀ قاجار، مقبره امامزاده اسماعیل بخشی الحاقی است که بعدها بر آن اضافه شده است. به گفتۀ ابونُعَیم اصفهانی*،¹⁸ مورخ قرن پنجم، مسجد خُشینان نخستین مسجد اصفهان بوده و “ابوخَنّاس” در زمان خلافت حضرت علی علیه السلام آن را ساخته است. مؤلف مجمل التواریخ والقصص،¹⁹ از سدۀ ششم، این مطلب را تأیید کرده است. نیکزاد امیرحسینی²⁰ نیز احتمال داده است که مسجد شعیا به‌جای کنیسه‌­ای ساخته شده باشد. در کتیبۀ مسجد شعیا، این مسجد اولین مسجد بزرگ در اصفهان معرفی شده که بانی آن ابوعباس مفتی، حاکم اصفهان در دوره خلافت حضرت علی بوده و بعدها آلب‌ارسلان آن را مرمت کرده است. «ابوعباس» ذکرشده در این کتیبه احتمالاً همان «ابوخنّاس» است که ابونُعَیم معرفی کرده است. همچنین منظور از کتاب اصفا، الأصفی فی تفسیر القرآن، اثر ملامحسن فیض کاشانی*، بوده است.²¹

برخی از دیگر کتیبه‌­های مسجد، که به خط محمدرضا امامی نوشته شده‌اند، عبارت‌اند از: کتیبۀ سردر شمالی بر کاشی هفت‌رنگ* شامل آیات ۱۸ و ۱۹ سوره توبه (سال 1112)، کتیبه اطراف محراب با همان آیات (سال 1100) و کتیبه داخل محراب شامل آیه 144 سورۀ بقره (سال1100). شبستان، که در جانب شرقی مسجد قرار دارد، نیز دو کتیبه به خط عبدالحمید ادهمی دارد.²²

جابری انصاری دربارۀ رونق این زیارتگاه آورده که خانه­‌هایی در اطراف آن بوده که در آنها شمع مومی می‌ساخته‌اند و شب­‌های جمعه دو شمع مومی در شمعدانی از طلا روشن می‌کرده‌اند. ارتفاع شمع‌­ها به اندازه‌­ای بوده که برای روشن‌کردن آنها از نردبان استفاده می‌­شده است.²³

مجموعه امامزاده اسماعیل به نام «مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل» در ۱۵ دی 1310 به شماره ۱۱۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.²⁴

/یاسمن غنی و اکرم ارجح/

منابع

ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر، 1385/ 1965.

ابن قُتَیبه، المعارف، چاپ ثروت عُکاشه، قاهره: دارالمعارف،[1969].

ابونُعَیم اصفهانی، احمد‌بن عبدالله، کتاب ذکر اخبار اصبهان، قاهره: دارالکتاب الاسلامی، [بی تا.].

اسمیت، مایرون بمنت، «مناره­‌های اصفهان»، در  آثار ایران، اثر آندره گدار و دیگران، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، ج4، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1368ش.

پازوکی طرودی، ناصر و شادمهر، عبدالکریم، آثار ثبت شدۀ ایران در فهرست آثار ملّی از 24/6/1310 تا 24/6/1384، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1384ش.

جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان و ری و همۀ جهان، اصفهان: حسین عمادزاده،[1322ش].

دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران، 1377ش.

رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملّی اصفهان، تهران: انجمن آثار ملّی، ۱۳۵۲ش.

طَبرِسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌­البیان فی تفسیرالقرآن، [بیروت]:دارالعلوم، 1426/2005.

فقیه ایمانی، مهدی، تاریخ تشیع اصفهان از دهۀ سوم قرن اول تا پایان قرن دهم، [تهران]: مهدی فقیه ایمانی، 1374ش.

گدار، آندره، «اصفهان»، در آثار ایران، اثر آندره گدار و دیگران، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، ج4، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1368ش.

گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، زیر نظر کامبیز حاجی‌قاسمی، دفتر 11: امامزاده‌ها و مقابر،  تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۹ش.

مجمل التواریخ والقصص، چاپ محمد تقی بهار، تهران: کلالۀ خاور، 1318ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، مزارات اصفهان از قرن سوم هجری تا زمان حاضر، چاپ اصغر منتظر القائم، اصفهان: دانشگاه اصفهان، ۱۳۸2ش.

نیکزاد امیرحسینی، کریم، تاریخچۀ ابنیۀ تاریخی اصفهان، اصفهان: چاپخانۀ داد، 1335ش.

هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: ثفقی، ۱۳۵۰ش.

Gitay, Yehoshua, “Isaiah”, in The encyclopedia of religion, ed. Mircea Elide, vol.7, New York: Collier Macmillan Publishers, 1987.

1. گنجنامه، دفتر11، ص82.[↩]
2. برای نمونه نگاه کنید به: ابن قُتَیبه، ص50؛ دهخدا، ذیل «اشعیا».[↩]
3. نگاه کنید به:Gitay,p.289-295.[↩]
4. طَبرِسی، ج6، ص170؛ ابن‌اثیر، ج1، ص255.[↩]
5. فقیه ایمانی، ص 384-385. [↩]
6. گنجنامه، دفتر11، ص85، نقشه.[↩]
7. گدار، ص 309.[↩]
8. اسمیت،  ص148وص150، تصویر218.[↩]
9. گنجنامه، دفتر11، ص83.[↩]
10. هنرفر، ص528-524.[↩]
11. همان، ص538-537.[↩]
12. رفیعی مهرآبادی، ص753-755، 760-761.[↩]
13. هنرفر، ص530-529.[↩]
14. همان، ص 521.[↩]
15. همان، ص۵۲۲؛ برای ترجمۀ فارسی متن کتیبه نگاه کنید به: ادامۀ مقاله.[↩]
16. هنرفر، ص۵۲۱.[↩]
17. جابری انصاری، ص ۱۸۵.[↩]
18. ابونُعَیم اصفهانی، ج1، ص17.[↩]
19. مجمل التواریخ و القصص، ص524.[↩]
20. نیکزاد امیرحسینی، ص126.[↩]
21. هنرفر، ص522؛ مهدوی، ص۱۰2.[↩]
22. هنرفر، ص٥٣١، 533.[↩]
23. جابری انصاری، ص189-190.[↩]
24. پازوکی طرودی و شادمهر، ص69.[↩]