ابیانه ای، گویش

ابیانه‌ای، گویش. یکی از گویش‌های مرکزی ایران.

مقدمه

گویش ابیانه‌ای متعلق به گروه شمال‌غربی زبان‌های ایرانی نو است که در روستای ابیانه*، در فاصلۀ تقریباً چهل‌کیلومتری شمال‌غرب شهر نطنز رواج دارد. این روستا با داشتن جمعیتی حدود 300 نفر، جزء دهستان «بَرزرود» از توابع بخش مرکزیِ شهرستان نطنزِ استان اصفهان است. در این گویش، ابیانه «ویونا» /viyunâ/، اهلِ ابیانه «ویونج» /viyunǰ/ و گویش ابیانه‌ای «راسّی» /rɔssi/ نامیده می‌شوند. وجه تسمیۀ ابیانه به‌درستی مشخص نیست، ولی چون درختِ «بید» در گویش محل /vey/ نامیده می‌شود، شاید ابیانه به معنای «بیدِستان» بوده‌است. در سه روستای دیگر دهستان بَرزرود، یعنی «یارَند» /yārand/، «کُمجان» /komǰān/ و «طَرِه» /tare/ (به گویش محل /dârâ/)، گونه‌هایی گویشی دیگری شبیه به ابیانه‌ای رایج است. «بَرز» که در گویش ابیانه‌ای /bấrza/ نام دارد، تنها روستای فارسی‌زبان این دهستان است.¹

پیشینۀ پژوهش

از پژوهش‌های انجام‌شده به زبان فارسی، این موارد را می‌توان نام برد: 1) پایان‌نامۀ بلوکباشیⁱ (1349ش) ظاهراً اولین پژوهش در این باره است. 2) پایان‌نامۀ آهنیⁱⁱ (1373ش) شامل بررسی دستگاه واجی، دستورزبان، تعدادی جمله و دو متن کوتاه گویشی همراه با واژه‌نامه‌ای مختصر است. 3)  پایان‌نامۀ امینی ابیانهⁱⁱⁱ (1373) با مقدمه‌ای راجع‌به تاریخ، فرهنگ، آداب و رسوم ابیانه، به مقایسۀ ساخت آوایی ابیانه‌ای با فارسی معیار، و سپس ساخت تصریفی و اشتقاقی آن پرداخته‌است. واژه‌نامۀ این اثر صیغگان‌های برخی فعل‌ها را نیز در بر دارد. 4) صناعتی^iv (1393ش) واژه‌نامه‌ای از این گویش با توضیحات بسیار مختصری از ویژگی‌های دستوری آن آورده است.

از مطالعات منتشرشدۀ خارج ایران سه مورد گفتنی است: 1) مقالۀ مختصر لُکوک^v (1974) علاوه‌بر بیان کلیاتی دربارۀ وضعیت واج‌ها و صَرف ابیانه‌ای (عمدتاً تصریف فعل)، دو متن گویشی را نیز شامل می‌شود که ویژگی‌های دستوری هر جملۀ آن نیز شرح داده شده‌است. 2) مقالۀ کوتاه احسان یارشاطر^vi (1983) اشاراتی به برخی ویژگی‌های واجشناختی و دستوری این گویش کرده‌است. 3) کتاب  لکوک (2002) که در اصل رسالۀ دکتری او بوده و مواد آن در اوایل دهۀ هفتاد میلادی گرد‌آوری شده، به بررسی نُه گویش مرکزی ایران ازجمله ابیانه‌ای پرداخته‌است. این کتاب علاوه‌ بر دستورزبان و واژه‌نامه، شامل 25 متن به گویش ابیانه‌ای و ترجمۀ آنهاست. لکوک اصطلاح «گویش‌های مرکزی» را براساس ملاک‌های زبان‌شناختی مناسب نمی‌داند و این گویش‌ها را برپایۀ آن که مرکز انتشارشان ظاهراً شهر کرمان بوده و کرمان مهم‌ترین شهر در این محدوده است که یکی از این گویش‌ها در آن رواج دارد، «گویش‌های کرمانی» نامیده‌است. مشخص نیست چرا با وجود تجمع و پراکندگی بیشتر این گویش ها در مناطق شمالی و شرقی استان اصفهان و نیز این که تنها دو گویش زردشتیان و یهودیان کرمان به این مجموعه تعلق دارند، چنین نامی برگزیده شده‌است.²

ویژگی‌های آوایی

ابیانه‌ای 22 صامت دارد که تقریباً همگی همانند صامت‌های فارسی گفتاری‌اند، تنها با این تفاوت که در ابیانه‌ای آوای [ž] <ژ> وجود ندارد و به‌جای آن از /ǰ/ <ج> استفاده می‌شود، مانند möǰâ «مُژه»، aǰdahɔ «اژدها»، ɡɔrɔǰ «گاراژ». انسدادی چاکنایی /ʔ/ (نمایانندۀ دو حرف <ئـ>، <ع>) در کلمات قرضی عربی اکثراً به سایشی /h/ تبدیل شده، مانند zɔyeh «ضایع»، manzelömahvɔ «منزل ‌ومأوا»، zâhvarun «زعفران». البته با مقایسۀ واژۀ bamʔârd «خرمن کوبیدم» (قس مضارعِ اخباری eʔâre «خرمن می‌کوبد»)، با واژۀ bamârd «مُرد» که فاقد انسدادی چاکنایی است، می‌توان ادعا کرد که چاکنایی /ʔ/ در واژه‌های اصیل ابیانه‌ای نیز احتمالاً نقش واجی ایفا می‌کند. در ابیانه‌ای غلتِ [w] به‌عنوان جزء دوم مصوت مرکب وجود ندارد و به جای آن سایشی /v/ کاربرد دارد، مانند alɔv «اَلاو»، ǰalav «جلو»، hâvz «حوض»، dâvlat «دولت». تشدید نیز بسیار پربسامد است، مانند qö́mma «قُم»، čâppeš «چَپِش (بز نر دوساله)»، ɔr-pölözzɔ^yan «ورم کردن، بالا آمدن»، keššɔyan «کشیدن»، berammâ «گریه»، peččâ «هسته»، râppâ «رَف»، parre «پریروز». نقش تقابلی تشدید را در جفت‌های کمینۀ زیر می‌توان دید:

کُند، کوتاه

kölâ

در تقابل با

تِلِسک انگور

köllâ

خودش

xayi

در تقابل با

خودتان

xayyi

کَری/ناشنوایی

kâríya

در تقابل با

سیلی

kârríya

 

ابیانه‌ای 8 مصوت دارد: سه مصوت بستۀ /i, ü, u/، سه مصوت میانی /e, ö, ɔ/ و دو مصوت باز /a, â/. تقابل این مصوت‌ها را در مجموعۀ کمینۀ زیر می‌توان دید:

پسین				پیشین
گـــرد		غیرگرد		گـــرد		غیرگرد
دوغ	du			دود	dü	دیدن	di	بسته
دادن	dɔ			دو (عدد)	dö	بِدِهی (فعل)	de	میانی
		داشتن	dâ			بِده (فعل)	da	باز

 

مصوت /ö/ بسامد بالایی دارد و کمابیش همواره متناظر با مصوت /o/ در فارسی است، مانند ɔǰör «آجر»، bölböl «بلبل»، xɔnöm «خانم»، nɔxön «ناخن»، xödɔ «خدا»، ɡönɔ «گناه»، özöm «هیزم». ازلحاظ واج‌آرایی، گرچه بسامد مصوت بی‌تکیۀ /a/ در پایان واژه زیاد است اما شمار واژه‌های مختوم‌به مصوتِ تکیه‌دارِ /a/ بسیار کم و فقط چهارده واژه است. به‌بیانی‌دیگر، بجز این چهارده استثنا، مصوت /a/ در جایگاه پایان واژه همیشه فاقد تکیه است. ساخت هجایی ابیانه‌ای در روساخت آوایی CV(CC) است.³

واج‌شناسی تاریخی

از دید تاریخی، بیشتر ویژگی‌های آوایی ابیانه‌ای، همانندِ زبان‌های ایرانی غربیِ شمالی است، از آن جمله:

1) آوای ایرانی باستانِ */z/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، ازجمله ابیانه‌ای باقی مانده،  ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، مانند فارسی به /d/ دگرگون شده‌است:

فارسی	پارتی	ابیانه‌ای
داماد	zāmād	zumɔy
دانستن	zānādan	zunɔyan
من (ضمیر اول شخص مفرد)	az	áz(a)
بن مضارع خواستن به معنی «ازدواج کردن»	wxāz–	xɔz–
بن مضارع ویراستن به معنی «بریدن پارچه»	wirāz–	vörɔz–

 

2) آوای ایرانی باستانِ */-č-/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، به /ǰ/ یا /ž/ ، ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، به /z/ تبدیل شده‌است:

فارسی	پارتی	ابیانه‌ای
روزه	rōžaɡ	ruǰâ
پَز- (بن مضارع پختن)	paž–	paǰ–
سوز- (بن مضارع سوختن)	sōž–	suǰ–
ساز- (بن مضارع ساختن)	sāž–	sɔǰ–
گوی- (بن مضارع گفتن)	wāž–	vɔǰ–
ریز- (بن مضارع ریختن)	rēž–	reǰ–
بیز- (بن مضارع بیختن)	wēž–	veǰ–
گریز- (بن مضارع گریختن)	wirēž–	vreǰ–
آویز- (بن مضارع آویختن)	*āɡōž–	ɔquǰ–
دَو- (بن مضارع دویدن)	taž–	taǰǰ–

 

3) خوشۀ صامتی ایرانی باستانِ */dw/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، مانند ابیانه‌ای به /b/ ، ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، ازجمله فارسی به /d/ تحول یافته‌است:

فارسی	ایرانی‌باستان	پارتی	ابیانه‌ای
در	<*dwar	bar	bar
دالان	<*dwar-dāna	*bālān	bɔlun
دیگر	<*dwitya	bid	bi

 

4) آوایِ ایرانی باستانِ */θ/ پیش‌از صامت /r/، در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، مانند ابیانه‌ای به /hr/ و سپس /r/ ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، ازجمله فارسی به /s/ دگرگون شده‌است:

فارسی	ایرانی‌باستان	پارتی	ابیانه‌ای
پسر	<*puθra-	puhr	pür
آبستن	<*ā-puθra-	*ābuhr	ɔvire
آسیا	<*arθra-	*āhr	ɔra
داس	<*dāθra-	*dāhr	dɔre
دَهره	<*dāθraka-	*dāhra	daharâ

 

5) آوای ایرانی باستانِ */y/ و گاه */wy-/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، ازجمله ابیانه‌ای باقی مانده،  ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، مانند فارسی به /ǰ/ تغییر کرده‌است:

فارسی	پارتی	ابیانه‌ای
جُو	yaw (<*yawa-)	yâ
جا	wyāɡ	yɔ
جاری (زن برادر شوهر)	*yād (<*yātar-)	yɔde
جدا	yuddāɡ	yöyɔ
جُستن و پیدا کردن	yuštan	yöštan

واژه‌های ǰövun «جوان»، ǰühüd «یهود» ویژگی زبان‌های جنوب غربی را نشان می‌دهند.

 

6) آوای ایرانی باستانِ */w/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، به /v/ ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، مانند فارسی به /b/ و /ɡ/ تبدیل شده‌است:

فارسی	ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای
بچه	waččaɡ	vâčâ
بَد	wad	vay
باد	wād	vɔy
بادام	wādām	vɔdum
باران	wārān	vɔrun
بَها	wahāɡ	vɔhɔ
برف	wafr	vấvra
برّه	warraɡ	varâ
بَهی (بزغاله)	wahīɡ	vahi
بهشت	wahišt	vahešt
بید	wēd	vey
بیشه	wēšaɡ	vešâ
بینی	wēnīɡ	viníya
بیوه	wēwaɡ	véq(a) / veqe
بَدست (وجب)	widest	veyɔdâs
آواز (صدا زدن)	wāǰ / wāž	vɔǰ
گذشتن	widaštan	veyâštan
گرگ	*warɡ (<*wr̥ka)	vârɡ
شعله‌ور و سرخ شدن آتش	waxšīdan	vâxšɔyan
گریختن	wirēxtan	verettan
بیختن	wēxtan / wixtan	vettan

ولی واژه‌هایی مانند ɡö́la «گُل»، bönâ «درخت» و böhumâ «بهانه» ویژگی زبان‌های جنوب غربی را نشان می‌دهند.

 

7) خوشۀ ایرانی باستان */rz/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، باقی مانده، ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، به /l/ تبدیل شده‌است:

فارسی	پارتی	ابیانه‌ای
گذار- (بن مضارع گذاشتن)	hirz–	hârz–
ورز- (بن مضارع ورزیدن)	marz–	mârz–
سپرز (طحال)	spurz (<*spr̥zā́)	esbârzâ

واژه‌های mɔlɔyan «مالیدن»، ɡellɔyan «گَشتن، گردیدن» و del «دل» ویژگی زبان‌های جنوب غربی را نشان می‌دهند.

 

8) خوشۀ ایرانی باستان */št/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، باقی مانده ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، به /st/ تبدیل شده‌است:

فارسی	پارتی	ابیانه‌ای
راست	rāšt	rɔšt
ایستادن	awištādan	veštɔyan
خواستن به معنی «زن گرفتن»	wxāštan	xɔštan
ویراستن به معنی «قیچی کردن»	wirāštan	vörɔštan
جُستن	yuštan	yöštan

گفتنی است در ابیانه‌ای یک ویژگی وجود دارد  و آن را از بقیۀ گویش‌های مرکزی ایران، که در این مورد نیز ویژگی شمالی را از خود نشان می‌دهند، متمایز و به زبان‌های گروه جنوبی نزدیک می‌کند. آوای ایرانی باستانِ */ǰ/ در زبان‌ها و گویش‌های شمالی، به /ǰ/ یا /ž/ ، ولی در زبان‌ها و گویش‌های جنوبی، به /z/ تبدیل شده‌است. برای مقایسه، از زبان کلیمیان اصفهان یا «جیدی» که ویژگی شمالی را نشان می‌دهد، مثال داده شده‌است:

فارسی	پارتی	جیدی	ابیانه‌ای
زن	žan	ǰan	zan(e)
زنده	žīwāy	ǰande	ziyâ
ژَد (صمغ)	*žad(ūɡ)	—	zay
زن- (بن مضارع زدن)	žan-	ǰan-	zan-
زد- (بن ماضی زدن)	žad-	ǰant-	za- / zâ
جوییدن، گشتن	*ǰōyādan	—	züyɔyan

البته در چند واژۀ زیر از ابیانه‌ای، واج /š/ پیش‌از صامت‌های خیشومی به /z/ دگرگون شده‌است:

فارسی	ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای
پشم	pašm	pâzm
خشم به معنی «قهر»	xēšm	hezm
شمردن	ušmārdan	özmârdan
بالش	bālišn	bɔlö́zma

مهم‌ترین تحولات آوایی این گویش است به این شرح‌اند:

خوشۀ صامتی ایرانی باستان */xr/ در اثر تضعیف به /hr/ یا /r/ تغییر یافته‌است:

فارسی	ایرانی‌باستان	پارتی	ابیانه‌ای
خَر- (بن مضارع خریدن)	<*xrīnā-	xrīn-	hrin-
خرید (مصدر مرخم)	<*xrīta-	xrīd	h(e)ri
سرخ	<*suxra-	suxr	sür
چرخ	<*čaxra-	čaxr	čɔr
استخر	<*staxra-	staxr	sɔ́ra

خوشۀ صامتی ایرانی باستان */fr/ در اثر تضعیف به /hr/ یا /h/ یا /r/ تغییر یافته‌است:

فارسی	ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای
فروش- (بن مضارع فروختن)	frōš-	hruš-
فروخت (مصدر مرخم)	frōxt	h(ö)rut
فردا	fradāɡ	hayɔ
پس‌فردا	*pas-fradāɡ	pahrɔ
شکن- (بن مضارع شکستن)	*framar- (<*fra-marH-)	hmâr-
شکست (مصدر مرخم)	*framard (<*fra-marH-ta)	h(e)mârd
ها-، فرا- (پیشوند اشتقاقی فعل)	fra-	hɔ-
فرستادن	frēstādan	râsnɔyan
فُرشه (آغوز)	frušaɡ	röš, ru
فَرَسب (شاه‌تیرِ سقف)	frasp	râsb / râsm

 

در خوشه‌های صامتی šn و šm در اثر تضعیف، واج /š/ حذف شده‌است:

فارسی	ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای
شناس- (بن مضارع شناختن)	(i)šnās-	inɔs-
شنید- (بن ماضی شنیدن)	(i)šnūd-	enö-
شنو- (بن مضارع شنیدن)	(i)šnaw-	enah-
تشنه	tišnag	tenâ
چشم	čašm	čem

 

ولی در واژه‌های زیر، صفیری /š/ قبل از خیشومی‌ها حذف نشده یا به /z/ بدل شده‌است:

فارسی	ایرانی‌میانۀغربی			ابیانه‌ای	فارسی	ایرانی‌میانۀغربی		ابیانه‌ای
پشم		pašm	pâzm		عطسه	šnōšaɡ	öšnušâ
خشم در معنی «قهر»		xēšm	hezm		روشن	rōš(a)n	rušnɔ
شمُرد-		ušmārd-	özmârd-		بالش	bālišn	bɔlö́zma

واج /x/ در آغاز واژه، در اثر تضعیف به /h/ تبدیل شده‌است:

فارسی	ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای	فارسی	ایرانی‌میانۀغربی			ابیانه‌ای
خشت	xišt	héšta	خُسب- (بن مضارع خفتن)			xufs-	hös-
خاک	xāk	hɔ́ka	خُفت- (بن ماضی خفتن)			xuft-	hött-
خُنک	xunak	hünek	خربزه		xarbūzaɡ		hârbezâ
خمره	xumb	hömǰâ	خرما		xurmā		hörmɔ

 

ولی واج /x^w/ ایرانی میانه تضعیف نشده، بلکه فقط ویژگی لبی‌شدگی خود را از دست داده‌است:

فارسی		ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای
خواب		xwāb	xɔv
خوش، خوب، شیرین		xwaš	xaš
خود		xwad	xay
خُسور (مادرزن، مادرشوهر)	*xwasrū		xâsrǘya
خوار (آسان، راحت)		xwār	xɔr
کج		xwahl	xâl
خواندن		xwāndan	xöndan
خوردن		xwardan	xârdan
کتک زدن، انداختن		xwastan	xössan

 

واج سایشی نرم‌کامی /ɣ/ ایرانی میانه در پایان واژه تضعیف شده‌است:

فارسی	ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای	فارسی	ایرانی‌میانۀغربی	ابیانه‌ای
دروغ	drōɣ	döru	دوغ	dōɣ/dūɣ	du
داغ	dāɣ	dɔ	تیغ	tēɣ	te
وَزغ	wazaɣ	vazâ	چراغ	čirāɣ	čörɔ
یوغ4	yōɣ/yōɡ	yöh	کلاغ	warāɣ	qalɔ

 

ویژگی‌های صرفی و نحوی

اسم دارای دو جنس مذکر و مؤنث است. جنس دستوری در ابیانه‌ای علاوه‌بر اسم در صفت و فعل هم دیده می‌شود. البته رابطۀ قاعده‌مندی میان جنس دستوری با جنس طبیعی وجود ندارد که بتوان برپایۀ آن جنس دستوری را تعیین کرد. بااین حال دو شیوۀ صوری برای نمایاندنِ جنس وجود دارد که عبارت‌اند از: واج پایانی اسم (که تنها در سه وضعیت امکان دارد) و دیگری مطابقۀ وابسته‌های گروه اسمی و اجزای سازندۀ بند. عناصر مطابقه در سطح گروه اسمی عبارت‌اند از: نشانگر نکرۀ «یک»، نشانگر معرفه، صفت اشاره، صفت بیانی، مسندِ مختوم‌به مصوت /â/، عدد ترتیبی، صفت تفضیلی و برخی صفات مبهم. در سطح بند نیز، فعل با فاعل (فقط در صیغۀ سوم شخص مفردِ ماضی) و مفعول (فقط در ساخت‌های ماضی) مطابقه می‌کند. در ابیانه‌ای فقط در سه مورد براساس واج پایانیِ اسم، می‌توان جنس آن را تشخیص داد: اسم‌های مختوم‌به مصوت /â/، به‌جز چند استثنا مذکرند. اسم‌هایِ مختوم‌به مصوت بی‌تکیۀ /a/ و مصوت /e/ نیز تقریباً همه مونث‌اند. دربارۀ جنس دستوری اسم‌هایِ پایان‌یافته به صامت‌ها یا دیگر مصوت‌ها نمی‌توان قاعده‌ای داد. جنس را می‌توان با دو نشانۀ نکرۀ متفاوت e (برای اسم‌های مذکر) و ya (برای اسم‌های مؤنث) «یک» نشان داد، مانند:

یک برادر	e dâde	یک خواهر	ya dɔdɔ
یک کاسه	e kɔsâ	یک دیگ	ya qâzquna
یک قالی	e qɔlü	یک آلو	ya ɡɔlü
یک اجاق	e kerunâ	یک تنور	ya kera
یک گرمابه	e ɡârmɔvâ	یک مسجد	ya mâzɡe
یک بزغاله5	e vahi	یک لاکپشت	ya pâlunpâšte

 

دیگر نشانۀ نکره، یعنی پی‌بستِ -e، برای اسم مذکر و مؤنث یکسان است: ya asb-e «یک اسبی». نشانۀ جمع نیز وند بی‌تکیۀ /-a/ است: zana «زن‌ها»، čema «چشم‌ها». صورت جمع کلمات مختوم‌به /a/ با صورت مفردشان یکی است: ya böza «یک بز» و böza «بزها». در کلمات مختوم‌به /â/، این مصوت به /e/ بدل می‌شود:‌ kayâ «خانه»، kaye «خانه‌ها». دو تکواژ جمعِ -un و -hɔ نیز در چند مورد کاربرد دارند، مانند mɔyarun «مادرها»؛ nüyahɔ «آنجاها»، indahɔ «اینجاها». نشانۀ اضافه معمولاً ظاهر نمی‌شود: bönâ ɡuhuz hömsayâ hâmâ «درختِ گردویِ همسایۀ ما».⁶

صفت وصفی ازلحاظ جنس دستوری با اسم مطابقه می‌کند، یعنی اگر اسم مؤنث باشد به پایان صفت پسوند مؤنث‌ساز -a افزوده می‌شود: e ketri ɡörd «یک کتری بزرگ»، ya qâzquna ɡörd-a «یک دیگِ بزرگ». ولی صفتِ اسنادی یا مسند در جنس و شمار با مسندالیه مطابقه نمی‌کند: nena zane törk꞊â «این زن تُرک است». صفت تفضیلی و عالی با تکواژ -tar و -tarin نشان داده می‌شود: ferah-tar «فراخ‌تر/گشادتر» و xâštum-tarin «خوشمزه‌ترین». اسم پس‌از همۀ اعداد، به‌جز عدد یک، با اسم جمع به کار می‌رود: dah xara «دَه خر»، sa asba «سه اسب». عدد ترتیبی با -öm ساخته می‌شود، البته با تغییراتی در عدد اصلی از جمله تضعیفِ صامت پایانی آن: sâd «صد»، ولی sâʔöm «صدم».⁷

ضمایر شخصی اول شخص مفرد و دوم شخص مفرد دارای تمایزِ حالت فاعلی و غیرفاعلی‌اند و ضمیر سوم شخص مفرد نیز تمایز جنس دارد:

فارسی		فاعلی/غیرفاعلی					فارسی	غیرفاعلی	فاعلی
ما		hâmâ					من	man	áz(a)
شما		šömâ					تو	ta	tö
آنها		núma					او (مذکر)	nun	nun
—		—–					او (مؤنث)	núna	núna

این دو جمله تفاوت حالت فاعلی و غیرفاعلی را نشان می‌دهند:

من را میشناسی؟ من بهرام هستم	man inɔse? az bâhrɔm꞊ɔn
تو نرو. تو را نمی‌شناسند	tö maša. ta ninɔsanda

ضمایر واژه‌بستی به دو شکل پی‌بستی و پیش‌بستی ظاهر می‌شوند و عبارت‌اند از:

			پیش‌بستی			پی‌بستی
-م			m꞊			꞊(ɔ)m
-ت			y꞊			꞊(ö)d/꞊y
-ش			š꞊			꞊i/꞊y/꞊š
-مان			mi꞊			꞊mi
-تان			yi꞊			꞊yi
-شان			ši꞊			꞊ši

 

ضمیر سوم شخص مفرد سه تکواژگونه دارد به این شرح: تکواژگونۀ /꞊i/ پس از صامت، /꞊y/ پس از مصوت و /꞊š/ پیش‌از فعل ربطی «است» ظاهر می‌شود، مانند: pür꞊i «پسرش»، püra꞊y «پسرهایش» و pür꞊š꞊â «پسرش است». گونه‌های پیش‌بستی این ضمایر در ساخت فعل ماضی متعدی، قبل از پیشوند استمراری به کار می‌روند. ضمایر و صفات اشاره عبارت‌اند از:

جمع		مؤنث		مذکر
اینها	nema	این	nena	این	nen
آنها8	numa	آن	nuna	آن	nun

فعل در این گویش سه زمان مضارع، ماضی و آینده؛ چهار وجه اخباری، التزامی، امری، شرطی؛ و دو نمود ناقص و کامل دارد. در ساختِ ماضیِ افعال متعدی از ضمایر واژه‌بستی به جای شناسه استفاده می‌شود. در مضارع اخباری اگر واجِ آغازیِ بنِ مضارع مصوت باشد، به‌جای پیشوند استمراریِ /e-/، از تکواژگونه‌های آن، یعنی /et-/ یا /ett-/ استفاده می‌شود، مانند مثال‌های زیر:

می‌آورم	ett-ɔr-ɔn	می‌نگرم	et-anɡas-ɔn	می‌بینم	e-vin-ɔn
می‌آوری	ett-ɔr-e	می‌نگری	et-anɡas-e	می‌بینی	e-vin-e
می‌آورد	ett-ɔr-e	می‌نگرد	et-anɡas-e	می‌بیند	e-vin-e
می‌آوریم	ett-ɔr-iman	می‌نگریم	et-anɡas-iman	می‌بینیم	e-vin-iman
می‌آورید	ett-ɔr-iya	می‌نگرید	et-anɡas-iya	می‌بینید	e-vin-iya
می‌آورند	ett-ɔr-anda	می‌نگرند	et-anɡas-anda	می‌بینند	e-vin-anda

 

در ابیانه‌ای گونه‌ای از مضارع اخباری هست که همانندی در فارسی ندارد. این ساخت را که با مفاهیمی قیدی چون «گهگاه»، «بعضی وقت‌ها»، «معمولاً» یا حتی «همیشه» همراه است، می‌توان به‌نوعی بیانگرِ «نمود عادتی» دانست و آن را دربرابرِ ساختِ اصلیِ مضارع اخباری که بیانگرِ «نمودِ استمراری» است جای داد. در مضارع اخباریِ نمود عادتی به‌جای شناسۀ فعل، از صیغگان مضارع التزامیِ «بودن» استفاده می‌شود:

(معمولاً/گاهی/بعضی‌وقت‌ها) می‌بینم	e-vin-bɔn
(معمولاً/گاهی/بعضی‌وقت‌ها) می‌بینی	e-vin-be
(معمولاً/گاهی/بعضی‌وقت‌ها) می‌بیند	e-vin-bu
(معمولاً/گاهی/بعضی‌وقت‌ها) می‌بینیم	e-vin-biman
(معمولاً/گاهی/بعضی‌وقت‌ها) می‌بینید	e-vin-biya
(معمولاً/گاهی/بعضی‌وقت‌ها) می‌بینند	e-vin-banda

مثال زیر تفاوت این دو گونۀ مضارع اخباری را نشان می‌دهد:

احمد (دارد) کمکِ من می‌کند (نمود استمراری)	ahmad kömâk man e-kar-e
احمد (معمولاً/گاهی) کمک من می‌کند (نمود عادتی)9	ahmad kömâk man e-kar-bu

 

در ابیانه‌ای دو ساخت آینده وجود دارد: «آیندۀ نزدیک» و «آیندۀ دور». آیندۀ نزدیک همانندِ مضارع اخباری در فارسی گفتاری است که برای بیان انجامِ عمل در آینده به کار می‌رود، مانندِ «فردا می‌رَوم». تصریف آیندۀ نزدیک همانند مضارع اخباریِ است با این تفاوت که به ابتدای صیغگان آن، پیشوند ba- افزوده می‌شود. در تصریف آیندۀ دور، فعل کمکی köm- پیش‌از مصدر مرخم فعل اصلی قرار می‌گیرد. برای مقایسه، مضارع اخباری و مضارع التزامی فعل šöyan «رفتن» نیز داده شده‌است:

 

مضارع التزامی		آیندۀ دور		آیندۀ نزدیک				مضارع اخباری
بروم	ba-š-ɔn	خواهم‌رفت	köm-öm šö	(به‌زودی) می‌روم		b-e-š-ɔn		می‌روم	e-š-ɔn
بروی	ba-š-e	خواهی‌رفت	köm-ö ššö	⸗  می‌روی			b-e-š-e	می‌روی	e-š-e
برود	ba-š-e	خواهدرفت	köm-ö ššö	⸗  می‌رود		b-e-š-e		می‌رود	e-š-e
برویم	ba-š-iman	خواهیم‌رفت	köm-ömi ššö	⸗  می‌رویم	b-e-š-iman			می‌رویم	e-š-iman
بروید	ba-š-iya	خواهیدرفت	köm-öyi ššö	⸗  می‌روید	b-e-š-iya			می‌روید	e-š-iya
بروند10	ba-š-anda	خواهندرفت	köm-anda ššö	⸗  می‌روند	b-e-š-anda			می‌روند	e-š-anda

ابیانه‌ای دو ساخت امری مضارع و آینده دارد. امری آینده با اضافه شدن وند -iš میان بن مضارع و شناسۀ فعل ساخته می‌شود:

(بعداً) ببین	ba-vin-iš-a	(الان) ببین	ba-vin
(بعداً) ببینید11	ba-vin-iš-iya	(الان) ببینید	ba-vin-iya

تصریف ساخت‌های ماضیِ افعال لازم و متعدی متفاوت است. در تصریف افعال لازم از شناسۀ فعلی استفاده می‌شود:

مُرده‌ام	ba-mârdâ-ʔɔn	می‌مُردم	e-mârd-ɔn	مُردم	ba-mârd-ɔn
مُرده‌ای	ba-mârdâ-ʔe	می‌مُردی	e-mârd-i	مُردی	ba-mârd-i
مُرده‌است (مذکر)	ba-mârdâ	می‌مُرد (مذکر)	e-mârd	مُرد (مذکر)	ba-mârd
مُرده‌است (مؤنث)	ba-mârde	می‌مُرد (مؤنث)	e-mârd-a	مُرد (مؤنث)	ba-mârd-a
مُرده‌ایم	ba-mârdâ-ʔiman	می‌مُردیم	e-mârd-iman	مُردیم	ba-mârd-iman
مُرده‌اید	ba-mârdâ-ʔiya	می‌مُردید	e-mârd-iya	مُردید	ba-mârd-iya
مُرده‌اند	ba-mârde-ʔanda	می‌مُردند	e-mârd-anda	مُردند	ba-mârd-anda

 

البته در تصریف افعال متعدی از ضمایر واژه‌بستی برای اشاره به فاعل استفاده می‌شود که ساخت کُنایی نامیده می‌شود:

کُشته‌ام	ba꞊m-köštâ	می‌کُشتم	m꞊e-köšt	کُشتم	ba꞊m-köšt
کُشته‌ای	ba꞊d-köštâ	می‌کُشتی	y꞊e-köšt	کُشتی	ba꞊d-köšt
کُشته‌است	ba꞊y-köštâ	می‌کُشت	š꞊e-köšt	کُشت	ba꞊y-köšt
کُشته‌ایم	ba꞊mi-köštâ	می‌کُشتیم	mi꞊ye-köšt	کُشتیم	ba꞊mi-köšt
کُشته‌اید	ba꞊yi-köštâ	می‌کُشتید	yi꞊ye-köšt	کُشتید	ba꞊yi-köšt
کُشته‌اند	ba꞊š-köštâ	می‌کُشتند	ši꞊ye-köšt	کُشتند	ba꞊š-köšt

 

در ابیانه‌ای دو ساخت شرطیِ ماضی وجود دارد. در تصریف شرطی گونۀ اول از پیشوند b(a)- و در تصریف شرطی گونۀ دوم از فعل کمکی kömöya (صورت ماضی köm-) استفاده می‌شود که پیش‌از ماضی ساده یا استمراری فعل قرار می‌گیرند:

فارسی	شرطی نوع دوم	شرطی نوع اول
(اگر) می‌رفتم	kömöya-štɔn	beštɔn
(اگر) می‌رفتی	kömöya-šti	bešti
(اگر) می‌رفت (مذکر)	kömöya-ššö	beššö
(اگر) می‌رفت (مؤنث)	kömöya-šta	bešta
(اگر) می‌رفتیم	kömöya-štiman	beštiman
(اگر) می‌رفتید	kömöya-štiya	beštiya
(اگر) می‌رفتند	kömöya-štanda	beštanda

 

فارسی	شرطی نوع دوم	شرطی نوع اول
(اگر) می‌خوردم	kömöya꞊m xâ	ba꞊m-e-xâ
(اگر) می‌خوردی	kömöya꞊d xâ	ba꞊d-e-xâ
(اگر) می‌خورد	kömöya꞊y xâ	ba꞊š-e-xâ
(اگر) می‌خوردیم	kömöya꞊mi xâ	ba꞊mi-ye-xâ
(اگر) می‌خوردید	kömöya꞊yi xâ	ba꞊yi-ye-xâ
(اگر) می‌خوردند	kömöya꞊š xâ	ba꞊ši-ye-xâ

 

ساخت مجهول با افزودن پسوند /-ɡ/ به بن مضارع شکل می‌گیرد:

ماضی ساده		مضارع اخباری
کشته شدم	ba-köš-ɡɔ-yɔn	کُشته می‌شوم	e-köš-ɡ-ɔn
کشته شدی	ba-köš-ɡɔ-yi	کُشته می‌شوی	e-köš-ɡ-e
کشته شد (مذکر)	ba-köš-ɡɔ	کُشته می‌شود	e-köš-ɡ-e
کشته شدیم	ba-köš-ɡɔ-yiman	کُشته می‌شویم	e-köš-ɡ-iman
کشته شدید	ba-köš-ɡɔ-yiya	کُشته می‌شوید	e-köš-ɡ-iya
کشته شدند	ba-köš-ɡɔ-yanda	کُشته می‌شوند	e-köš-ɡ-anda

 

در ابیانه‌ای، فعل با مفعول در جنس مؤنث و شمار جمع مطابقه می‌کند:

این زن آن مرد را کشت	nena zane nun merâ꞊y ba-köšt
این مرد آن زن را کشت	nen merâ nuna zane꞊y ba-köšt-a
این مرد آن زن‌ها را کشت12	nen merâ numa zan-a꞊y ba-köšt-a

 

واژگان

lâzɡâ «اَزگ (شاخۀ نازک)»، yennâ «هاون»، pɔ-xaravɔ «پابرهنه»، döta «فرزند دختر»، döte «دختربچه»، halikâštâ «گوجه‌سبز»، hanɡür «انگور»، hanɡur «گرگ‌ومیش»، hasɔǰen «جارو»، yört «اتاق»، bɔla «بیل»، özun «زبان»، zunɡ «زانو»، ɡuhuz «گردو»، körrâbɔhi «آرنج»، pöt «لب»، čölm «آب بینی»، aynaʔɔvâ «خمیازه»، ɡeri «جریب»، alö «عقاب»، tüška «جوجه»، mâlüya «گربه»، lu «روباه»، döndâ «زنبور»، tɔr «سرکه»، pözvâ «چوبک»، rövan «روغن»، nezɡ «عدس»، vapuresnahɡɔyan «دفعتاً لاغر شدن».¹³

/محمّدمهدی اسماعیلی/

 

منابع

اسماعیلی، محمدمهدی، «امریِ آینده، ساختی نادر در زبان‌های ایرانی»، زبان شناخت، سال 11، ش 1، بهار و تابستان 1399.

اسماعیلی، محمدمهدی، «بررسی مطابقۀ جنس دستوری در گویش ابیانه‌ای»، علم زبان، ش18، پاییز و زمستان 1402.

اسماعیلی، محمدمهدی، «دستوری‌شدگی ساخت آینده در برخی زبان‌های ایرانی»، نامۀ فرهنگستان(ویژه نامۀ زبان ها و گویش های ایرانی)، دورۀ 23، ش1، فروردین و اردیبهشت 1403.

اسماعیلی، محمدمهدی، «زمان آینده در گویش‌های ابیانه‌ای و طره‌ای»، نامۀ فرهنگستان (ویژه نامۀ زبان‌ها و گویش‌های ایرانی)، ش7، خرداد1396.

Lecoq, Pierre, Recherches sur les dialectes kermaniens (Iran central), in Acta Iranica, 39, Leuven: Peeters, 2002.

1. بلوکباشی، علی،« بررسی‌های لهجۀ ابیانه»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، 1349ش.[↩]
2. آهنی، محمدرضا، « بررسی گویش ابیانه از توابع نطنز»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، 1373ش.[↩]
3. امینی ابیانه، فرح، « بررسی برخی ویژگی‌های دستوری در گویش ابیانه»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، 1373ش.[↩]
4. صناعتی، مرضیه، واژه‌نامۀ گویش ابیانه، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1394ش.[↩]
5. Lecoq, P., “Le dialecte d’Abyāne”, Studia Iranica, 3, 1974, p. 51-63.[↩]
6. Yarshater, E., “Abyānaʼī”, in Encyclopædia Iranica, ed. Ehsan Yarshater, vol.1, London: Routledge & Kegan Paul,1985.[↩]

1. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
2. Lecoq, p.1.[↩]
3. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
4. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
5. اسماعیلی، 1402ش، ص 257-258.[↩]
6. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
7. اسماعیلی، 1402ش، ص 262-265؛ تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
8. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
9. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
10. اسماعیلی، 1396ش، ص 101-112؛همو، 1403ش، ص 61-62.[↩]
11. همو، 1399ش، ص 11-13.[↩]
12. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]
13. تحقیقات میدانی نگارنده.[↩]