مهدوی، سید مصلح الدین

مهدوی، سید مصلح‌الدین، تراجم‌نگار و اصفهان‌شناس معاصر (1294-1374ش).

سیدمحمدحسین مهدوی اصفهانی ملقب به سیدمصلح‌الدین در 1294ش/1334ق در محلۀ بیدآباد* اصفهان به دنیا آمد. از خاندان مهدوى، از دورۀ صفوی تا کنون، عالمان و ادیبان بسیارى برخاسته‌اند.¹ پدرش، سیدشهاب‌الدین محمدتقی نحوی (متوفی ۱۳۴۰ق) و جدش، سیدمحمدحسن موسوی یزدی اصفهانی (متوفی ۱۲۶۳ق) از علمای اصفهان بودند. مادرش، دختر ملاحسین کرمانی، از عالمان صاحب‌مسند قضا و فتوا (متوفی 1330ش)، بانویی مؤمن و پرهیزکار بود.² محمد حسین در شش‌سالگی پدر را از دست داد و سرپرستی‌اش را مادر و برادرانش برعهده گرفتند.³ در دبستان‌های اقدسیه و گلبهار* و دبیرستان سعدی* تحصیل کرد. او پیش از اتمام دورۀ دبیرستان، تحصیلات حوزوی را در اصفهان آغاز کرد و به آموختن علوم دینی و مقدمات آن روی آورد. ازجمله استادان وی در حوزۀ علمیۀ اصفهان* ملّامحمد همامى، میرزامحمدباقر امامى، آقاکمال‌الدین خوانسارى، عبدالوهاب زاهدى، سیدحسن مدرّس هاشمى، محمدعلى معلّم حبیب‌آبادى*، شیخ‌حسن داورپناه (قاضى عسکر)، سیدعلی نوربخش و سیدصدرالدین کوپایى (کوه‌پایه‌ای) بودند.⁴ مهدوی سپس در 1315ش به تهران رفت و در دانشسرای عالی در رشتۀ فلسفه و علوم تربیتی به تحصیل ادامه داد و نزد استادانی چون محمدحسین فاضل تونی، بدیع‌الزمان فروزانفر، عباس اقبال آشتیانی و سیدمحمدکاظم عصار درس خواند.

ازجمله سوانح حیات مهدوی، سفر وی به عتبات عالیات در 1323ش و دیدارش با شماری از عالمان مشهور امامی، ازجمله شیخ آقابزرگ طهرانی بود که در این سفر از او اجازۀ روایت گرفت.⁵ او در طول حیات خویش موفق شد از عالمان امامی دیگری همچون سیدشهاب‌الدین مرعشى نجفى، میرسیدعلى علّامه فانى، سیدمصطفى صفایى خوانسارى، شیخ‌محمدعلى اراکى، سیدضیاء‌الدین علّامه، محمدباقر کمره‌اى، سیدمحمد شیرازى، سیداسماعیل هاشمى*، سیدمحمدعلى موحّد ابطحى و سیدمحمدعلى روضاتى نیز اجازۀ روایت بگیرد.⁶

در 1331ش در وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه (بعدا وزارت آموزش و پرورش) استخدام شد و چندی در دبیرستان‌های تهران و سپس در اصفهان ازجمله سعدی، ادب* و هراتی* تدریس کرد و در کنار آن و حتی بعد از بازنشستگی به تألیف و تصنیف و یادداشت‌بردارى از منابع و جست‌وجو در آثار و ابنیۀ تاریخى اصفهان مشغول بود. او دارای کتابخانه‌ای مشتمل بر چندهزار جلد کتاب اعم از چاپى و خطّى مشتمل بر بسیاری از کتاب‌هاى نایاب و کم‌یاب بود.⁷ بخشی از این کتاب‌ها، بعدها به گنجینۀ نسخ خطى اصفهان و نسخه‌های خطی آن به کتابخانه عمومی ابن مسکویه اصفهان اهدا شدند. همچنین نسخ خطی کتابخانۀ وی به همت محمدعلی هدایت در کتابی با عنوان فهرست نسخه‌های خطی سید مصلح الدین مهدوی معرفی و فهرست شد و در 1387ش در قم به چاپ رسید.⁸

علاقۀ مصلح‌الدین به تاریخ و تراجم، به‌ویژه تراجم اعلام اصفهان، بیش از علوم دیگر بود؛ چنان‌که بیشتر آثار چاپ‌شده‌اش ــ به گفتۀ خودش ــ حول تاریخ اصفهان و مشاهیر آن بود.⁹ ازهمین‌رو، حسینی اشکوری¹⁰ او را «مورخ اصبهان» نامیده است. تبحر مهدوی در تاریخ و تراجم باعث شده است که بسیاری از محققان دیگر در آثار خویش به تحقیقات او استناد کنند.¹¹ ازجمله آثار او در شرح احوال نام‌آوران و تاریخ اصفهان عبارت‌اند از: 1) ارمغان اصفهان در شرح حال علامه بهبهان (۱۳۹۴ش)؛ 2) اصفهان دارالعلم شرق (۱۳۸۶ش)؛ 3) اعلام اصفهان (۱۳۸۶، ۱۳۸۷ و ۱۳۸۹ش)، که شرح احوال مشاهیر و بزرگان اصفهان است و او در مقدمۀ کتاب زمینه‌های مطرح‌شدن اصفهان به‌عنوان یکی از شهرهای مهم تمدن و فرهنگ جهان اسلام را بیان کرده است و فهرستی را از کتاب‌های مهمی که دربارۀ اصفهان از قرن چهارم هجری تا عصر حاضر نوشته شده، معرفی کرده است.¹² تا کنون (۱۴۰۴ش) سه جلد از این کتاب (تا پایان حرف ع) به چاپ رسیده و نقدهایی بر آن نوشته شده است.¹³  4) بیان‌المفاخر (1368ش)، که زندگینامۀ سیدمحمدباقر حجت‌الاسلام شفتی* (متوفی ۱۲۶۰) و خاندان و شاگردان و آثار و وقایع عصر او و تاریخچۀ محلۀ بیدآباد است. بر این کتاب نقدی نوشته شده و لغزش‌ها و خطاها و کاستی‌های آن بررسی شده است.¹⁴  5) تاریخچۀ اَرزَنان و مقبرۀ علیاجناب زینب‌خاتون معروف به زینبیه* (۱۳۷۵ش)؛ 6) تاریخچۀ زندگانی و آثار مرحوم آیت‌الله العظمی حاج‌آقاحسین طباطبایی بروجردی*(۱۳۴۱ش)؛ 7) تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر (۱۳۶۷ش) که نام دیگر کتاب بیان سُبُل الهدایة فی ذکر اَعقاب صاحب الهدایة است. او در این کتاب به شرح زندگی و آثار شیخ‌محمدتقی رازی، نیای بزرگ خاندان نجفی مسجد شاهی اصفهان و خاندان آن‌ها و وقایع دو قرن اخیر ایران و اصفهان و معرفی برخی محله‌های اصفهان پرداخته است.¹⁵  8) تذکرۀ شعرای معاصر اصفهان (۱۳۳۴ش)، که شرح حال، عکس و نمونه اشعار ۴۸۶ تن از شعرای اصفهان و توابع است. 9) تذکرةالقبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان (۱۳۴۸ش)؛ 10) رجال اصفهان یا تذکرة‌القبور (۱۳۲۸ش)، که متن کتاب تذکرة القبور آخوند ملاعبدالکریم گزی* را نیز در آن گنجانده است. 11) زندگینامۀ علامه مجلسی (۱۳۵۷ و ۱۳۵۹ش)، که شرح زندگانی استادان و شاگردان و خاندان و آثار علامه مجلسی است.¹⁶  12) سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان (۱۳۷۰ش)، که نام دیگر آن لسان‌الارض یا تاریخ تخت فولاد است. او در این کتاب به تاریخ و بناهای تاریخی و تکیه‌های تخت فولاد و زندگینامۀ ناموران و دانشمندان مدفون در آن پرداخته است. این کتاب نخستین کتاب چاپ‌شدۀ مستقل دربارۀ تخت فولاد اصفهان است؛ 13) مختصری از تاریخچۀ محلۀ خواجو و تاریخ ساختمان حمام شریف و عین وقفنامۀ حمام (۱۳۴۵ش)؛ و 14) مزارات اصفهان.¹⁷

مهدوی آثاری نیز دربارۀ شرح احوال امامان و امامزادگان دارد که عبارت‌اند از:1) ابطال الصفا فی ذکر اسماء الشهداء (۱۳۷۵ ش)، که پژوهشی است دربارۀ نام‌ها و شمار شهدای کربلا؛ 2) تاریخ سامرا و زندگانی عسکریین علیهماالسلام (۱۳۴۰ش)؛ 3) الحائریون، در ذکر جمعی از علمای مدفون در کربلا ( خطی)؛ و 4) عطیة الجواد در شرح زندگانی امام محمدتقی علیه‌السلام (۱۳۶۶ش).

نثر مهدوی متأثر از نثر رایج حوزه‌های علمیه و آکنده از واژه‌های عربی است. او گاهی در نثر خود جمله‌های طولانی را با حذف بخش آخر فعل مرکب به کار می‌بُرد. در کتاب‌هایش از تشیع و فقیهان شیعه دفاع و از مخالفان آن‌ها انتقاد می‌کرد.¹⁸ ازجمله بررسی و نقد ادعاهای منتقدان ایرانی و غیرایرانی علامه ‌ملامحمدباقر مجلسی*¹⁹ و پاسخ‌دادن به انتقادهای برخی نویسندگان و مورخان به حاج سیدمحمدباقر حجت‌الاسلام شفتی²⁰ و شیخ‌محمدتقی نجفی مسجدشاهی، معروف به آقانجفی اصفهانی و خاندان او دربارۀ اجرای حدود شرعی و ثروت زیاد آنان.²¹ مهدوی اگرچه در بسیاری از آثارش شرح احوال برخی از صوفیان اصفهان و مریدان آن‌ها را ذکر کرده،²² از مبارزۀ علامه مجلسی بر ضد صوفیان دفاع و از صوفیان انتقاد کرده است.²³ همچنین، انتقادهایی به شهرداری اصفهان دارد به‌دلیل تخریب گورستان تخت فولاد²⁴ و تغییر نام‌های تاریخی کوی‌ها و خیابان‌های اصفهان.²⁵ از مهدوی حدود هشتاد جلد کتاب چاپ‌شده و چاپ‌نشده برجای مانده است.²⁶ در برخی از مطبوعات هم مقالاتی از او چاپ شده است، ازجمله در هفته‌نامۀ نوید اصفهان، مجلۀ نور علم و روزنامۀ رسالت.²⁷

سید مصلح‌الدین مهدوی را عالمی اخلاق‌مدار و متشرّع، محققی کوشا و معلمی دلسوز دانسته‌اند.²⁸ در آذر 1373 مراسم تجلیل و تقدیری از او برگزار و در آن از نیم قرن تلاش ستودنی وی به‌منظور احیای مفاخر و مأثر شیعه تقدیر شد.²⁹

مهدوی در 1374ش در اصفهان درگذشت و در تکیۀ خانوادگی مهدوی در تخت فولاد* به خاک سپرده شد.‌ در سوگ او برخی از شاعران اصفهان همچون احمدرضا غفورزاده طلایی و مصطفی هادوی (شهیر) مرثیه سرودند.³⁰

/غلامرضا نصراللهی/

منابع

آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة ،[چاپ علی نقی منزوی]، [چاپ افست] بیروت 1430/ 2009.

استادی، رضا، گروهی از دانشمندان شیعه، قم: رضا استادی، ۱۳۸۳ش.

امین، محسن، مستدرکات اعیان‌الشیعة، بیروت : دارالتعارف للمطبوعات، 1408- 1416/ 1987- 1996.

انصاری، ناصرالدین، «درگذشت دانشمند فقید استاد سیدمصلح‌الدین مهدوی»، آینۀ پژوهش، سال ۶، ش ۲، خرداد- تیر۱۳۷۴.

تقی‌پور، اکبر، « نسخه‌های خطی اهدائی سیدمصلح الدین مهدوی»، کتاب ماه کلیات، ش ۱۵۵،آبان ۱۳۸۹.

حسون، محمد و ام علی مشکور، اعلام النساء المؤمنات، تهران: دارالاسوة، 1421.

حسینی اِشکوَری، احمد، المفصل فی تراجم الاعلام، قم : مجمع الذخائر اسلامیة، 1436.

حقایق نگار، رضا [محمدرضا زادهوش]، «نقد اعلام اصفهان»، فصلنامۀ کتابهای اسلامی، سال ۹، ش ۳۲ و ۳۳ ، بهار و تابستان ۱۳۸۷.

زادهوش، محمدرضا، «مأخذشناسی مصلح‌الدین مهدوی»، آینۀ پژوهش، سال ۲۱، ش۱، فروردین- اردیبهشت ۱۳۸۹.

سعیدیان جزی، مریم، «معرفی، نقد و بررسی کتاب مزارات اصفهان»، فرهنگ اصفهان، ش۳۵، بهار ۱۳۸۶.

عقیلی، احمد، «مقدمه‌ای دربارۀ ویژگی‌ها و محتوای کتاب تاریخ مزارات اصفهان»، آینۀ پژوهش، سال19، ش1 ، فروردین – اردیبهشت ۱۳۸۷.

قنبری، بخشعلی، «[دربارۀ] زندگینامۀ علامه مجلسی»، کتاب ماه دین، ش۳۴، مرداد ۱۳۷۹.

مسجدی، حسین، «نقدی بر کتاب بیان‌المفاخر پس از بیست‌وچهار سال»، دریچه، ش۲۹،بهار و تابستان ۱۳۹۲.

معتمدی، اسفندیار، اصفهان: مدارس نوین و مفاخر آن، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری ، ۱۳۸۶ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، ابطال الصفا فی ذکر اسماء الشهدا : یاران باوفای حسین علیه‌السلام، اصفهان: گلبهار، ۱۳۷۵ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، اصفهان دارالعلم شرق : مدارس دینی اصفهان، تصحیح، تحقیق و اضافات محمدرضا نیلفروشان، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1386 ش^الف.

مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، تصحیح و تحقیق و اضافات غلامرضا نصراللهی، ج1، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، ۱۳۸۶ش^ب.

مهدوی، مصلح‌الدین، بیان‌المفاخر در احوالات عالم جلیل صاحب مناقب و مآثر حاج سید محمدباقر حجة الاسلام شفتی بیدآبادی، اصفهان: کتابخانۀ مسجد سیداصفهان، ۱۳۶۸ش.

مهدوی، مصلح‌الدین،  بیان سُبُل الهدایة فی ذکر اعقاب صاحب الهدایة، یا، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم : نشر الهدایة، 1367ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، تذکرةالقبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان: ثقفی، ۱۳۴۸ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، تذکرۀ شعرای معاصر اصفهان، اصفهان: کتابفروشی تأیید، ۱۳۳۴ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، زندگی نامۀ علّامه مجلسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.

مهدوی، مصلح‌الدین، لسان الارض، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان: انجمن کتابخانه‌های عمومی اصفهان، ۱۳۷۰ش.

میرمحمدی، حمیدرضا، «[دربارۀ] اعلام اصفهان»، آینۀ پژوهش، سال19، ش 2 و 3، خرداد و شهریور ۱۳۸۷.

نجفی، هادی، موسوعة احادیث اهل‌البیت (ع)، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1423/2002.

هدایت، محمدعلی، فهرست نسخه‌های خطی سیدمصلح‌الدین مهدوی اهدایی به گنجینۀ نسخ خطی اصفهان(اصفهان- ایران)، قم: مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۸7ش.

1. مهدوی،1386ش^الف، ص834؛ برای اطلاع از نام‌های برخی از دانشمندان این خانواده نگاه کنید به: حسینی اِشکوَری، ج1، ص259.[↩]
2. آقابزرگ طهرانی، ج14، ص530، 556-557؛ مهدوی،1386ش^الف، ص347؛ حسینی اشکوری، ج1، ص259-262؛ مقایسه کنید با: انصاری، ص111، که از جد پدری‌اش به سیدحسن مجتهد خواجویی نام برده است.[↩]
3. مهدوی،1386ش^ب، ج1، مقدمۀ نصراللهی، ص23-24؛ مقایسه کنید با: آقابزرگ طهرانی، ج14، ص556، که گفته او نزد پدرش درس آموخت.[↩]
4. مهدوی، 1386ش^الف، ص348-349.[↩]
5. همو، 1386ش^ب، ج1، مقدمۀ نصراللهی، ص24-25.[↩]
6. همو،1386ش^الف، ص354؛ همو، 1386ش^ب، ج1، مقدمۀ نصراللهی، ص28؛ نجفی، ج12، ص385.[↩]
7. مهدوی،1386ش^ب، ج1، مقدمۀ نصراللهی، ص27.[↩]
8. هدایت، ص۹ – ۱۱؛ نیز نگاه کنید به : تقی پور، ص ۵۳ – ۵۵.[↩]
9. مهدوی،1386ش^الف، ص350؛ نیز نگاه کنید به: ادامۀ مقاله.[↩]
10. مهدوی،1386ش^ب،ج1، ص259.[↩]
11. برای نمونه نگاه کنید به: آقابزرگ طهرانی، ج16، ص1316؛ امین، ج3، ص133، 250، ج5، ص95، 220؛ حسون و ام علی مشکور، ص299.[↩]
12. برای اطلاع بیشتر از نقد اعلام اصفهان نگاه کنید به: میرمحمدی، ص۹۳ـ۹۴؛ حقایق نگار، ص 9- 18.[↩]
13. مهدوی، ۱۳۸۶ش^الف، ج۱، ص۱۱ـ۳۷.[↩]
14. مسجدی، ص ۱۰۹ـ۱۱۴.[↩]
15. نگاه کنید به: استادی، ص۵۴6-۵۴3، که ضمن معرفی کتاب امتیازات و ایرادهای کتاب را برمی‌شمرده است.[↩]
16. برای بررسی بیشتر نگاه کنید به: قنبری، ص3- 9.[↩]
17. برای اطلاع بیشتر نگاه کنید به: سعیدیان جزی، ص ۱۰۰-۱۰۹؛ عقیلی، ص ۴7-۴0.[↩]
18. مهدوی، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص 6ـ10.[↩]
19. همو، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص104ـ151، ۲۳۷ـ۲۴۶.[↩]
20. همو، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۴۷ـ۵۴، ۱۲۹، ۱۴۶، ۱۶۲.[↩]
21. همو، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۱۰ـ۴۱۲، ۴۷۸ـ۴۷۹، ۵۲۴ـ۵۲۸.[↩]
22. برای نمونه نگاه کنید به: همو، ۱۳۳۴ش، ص۲۲۴، 255، ۲۷۴، ۲۸۰، ۴۴۱؛ همو، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۱ـ۱۴۳، 352، ۴۶۱.[↩]
23. همو، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۰۴ـ۱۱۰.[↩]
24. همو، ۱۳۷۰ش، ص۱۴ـ۱۶، ۲۱.[↩]
25. همو، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۲۲۲.[↩]
26. برای اطلاع بیشتر و مشاهدۀ فهرست کامل کتاب‌ها نگاه کنید به: مهدوی، ۱۳۸۶ش^ب، ج۱، ص۳۰ـ۳۳؛ زادهوش، ص۱۱۸ـ۱۲۳.[↩]
27. مهدوی، ۱۳۸۶ش^ب، ج۱، مقدمۀ نصراللهی، ص۳۱.[↩]
28. همان، ج1، مقدمۀ نصراللهی، ص25-26، 34.[↩]
29. همان، ج1، مقدمۀ نصراللهی، ص27؛ انصاری، ص113.[↩]
30. مهدوی، ۱۳۷۵ش، مؤخره هادوی، ص۲۰۱ ـ۲۰۹.[↩]