جشنواره بین المللی فیلم های کودکان و نوجوانان

جشنوارۀ بین‌المللی فیلم کودک و نوجوان، برگزارشده از 1369‌ش غالباً در اصفهان.

توجه به مفهوم کودکی موضوعی متعلق به جهان معرفتی جدید است. تا پیش از این، دورۀ کودکی صرفاً مقدمۀ ورود به دوران بزرگسالی تلقی و در حاشیۀ آن تعریف می‌شد. مطابق فهم جدید از کودک، ابعاد فیزیکی، شناختی، اجتماعی و اخلاقی کودک به مدد دانشهای جدید جامعه‌شناسی و روان‌شناسی در تربیت او در نظر گرفته می‌شوند.¹ در این دیدگاه، کودکی از مفهومی صرفاً جسمانی و زیست-محیطی (بیولوژیک) به مفهومی اجتماعی تبدیل و در مطالعات تربیتی، دوره‌ای مستقل و با اهمیت دانسته می‌شود. در پی این تغییر دیدگاه در جهان، در ایران هم ذهنیت عمومی درباره زندگی و اوقات فراغت کودکان در صد سال گذشته دچار تحول اساسی گردید و بازی و سرگرمی ابزاری برای آموزش، تربیت و رشد کودکان شد.² تأسیس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در 1344ش و در پی آن برگزاری اولین دورۀ جشنواره فیلم کودک و نوجوان در نهم آبان 1345 با همکاری وزارت فرهنگ و هنر در تهران از پیامدهای این انگاره یا تصور ذهنی جدید از مفهوم کودکی بود. در این مقاله تاریخچه شکل‌گیری جشنوارۀ فیلم کودک و نوجوان با هدف ارتقای فکری دست‌اندرکاران تربیت کودک و با هدف بیان سهم اصفهان در این رویداد بزرگ فرهنگی-‌تربیتی بررسی شده است.

قبل از تأسیس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان*، بیشتر فیلم‌های سینمای کودک و نوجوان در بخش سینمایی وزارت فرهنگ و هنر، دانشکدۀ هنرهای دراماتیک، سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران، و مرکز سینمایی هنرهای زیبا تولید می‌شدند. هدف از برگزاری جشنواره بین‌المللی، جدا از سهیم‌کردن ایران در ارتقای بین‌المللی فیلم کودک، آشنایی نویسندگان و فیلم‌سازان ایرانی با فیلم‌های کودک و نوجوان و تشویق آنها بود.³ هژیر داریوش، بنیادگذار و نویسندۀ مقررات جشنواره، هدف اصلی برگزاری جشنواره، در کنار دیگر فعالیت‌های کانون در زمینه آشناکردن کودکان و نوجوانان با اندیشه و تمدن بشری، را چنین بیان کرده است: در اختیار‌ نهادن چشم‌انداز کاملی از تولید جهانی فیلم در حوزه کودک و نوجوان؛ ایجاد علاقه و توجه به این نوع فیلم‌ها از طریق تفاوت‌ها و تنوع‌های موجود؛ اطلاع از فیلم‌های ممتاز سراسر دنیا از نظر شکل و محتوا و تأثیرگذاری آنها در تربیت و پرورش فکری کودکان.⁴

جشنواره بین‌المللی فیلم‌ کودک و نوجوان از 1345ش با حضور 25 کشور و بدون شرکت هیچ فیلم ایرانی‌ای آغاز به کار کرد و تا 1356ش همه‌ساله در تهران برگزار می‌شد؛ البته با تاریخهای متفاوت، گاهی نهم تا دوازدهم آبان و گاهی از بیست‌و‌چهارم آبان تا چهارم آذر و در یک مورد در 1350، از دهم تا بیستم آبان.⁵ نخستین فیلم ایرانی این جشنواره، که جایزه پلاک نقره‌ای فیلم‌های آموزشی ‌را به دست آورد، ملک جمشید‌ (1346ش) ساختۀ نصرت کریمی بود. در 1347ش، نمایش دو فیلم آن سوی هیاهو ساختۀ خسرو سینایی و پسربچه و کبوتر سفیدش ساختۀ فریدون فرخزاد به حضور فیلم‌سازان ایرانی در جشنواره بین‌المللی اعتبار داد.⁶ در 1348ش، در جمع 68 فیلم جشنواره هیچ فیلم ایرانی‌ای وجود نداشت که موجب سرافکندگی شد و فیلم‌سازان ایرانی کوشش بیشتری کردند و سال بعد کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با هفت فیلم آقای هیولا و سوء‌تفاهم از فرشید مثقالی، بَد بَده از محمدرضا اصلانی، عمو سبیلو از بهرام بیضایی، گرفتار و وزنه‌بردار از آراپیک باغداساریان و نان و کوچه از عباس کیارستمی جوایز اصلی جشنواره را از داوران بین‌المللی دریافت کرد.⁷

مسئولان جشنواره در سال‌های بعد تصمیم گرفتند فیلم‌های خارجی باارزش و  برندۀ جایزه را در بایگانی نگه‌دارند و پس از دوبله‌کردن و آماده‌سازی در کنار فیلم‌های جشنواره نمایش دهند و بر غنای جشنواره بیفزایند. نمایش فیلم‌های کودکان و نوجوانان در سینماهای تهران و از دورۀ ششم در سینماهای شهرستان‌ها، ابتدا در پنج شهر اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز و اهواز شروع شد. در آخرین دوره جشنواره، هم‌زمان با نمایش فیلم‌های جشنواره در یازده سینما در تهران، این فیلم‌ها در حدود صد سینما در شهرستان‌ها و نیز در کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به نمایش درآمدند.⁸

رفته‌رفته در طول برگزاری دوازده دورۀ جشنواره، تعداد فیلم‌های تولیدی کانون با حضور فیلم‌سازان بزرگی چون محمدرضا اصلانی، بهرام بیضایی، امیر نادری، عباس کیارستمی، شاپور قریب، ابراهیم فروزش، و ابراهیم وحیدزاده بیشتر شد و بر رونق جشنواره افزود. در حوزۀ سینمای انیمیشن و عروسکی، با فعالیت نصرت کریمی، اسفندیار احمدیه، آراپیک باغداساریان، علی‌اکبر صادقی، نورالدین زرین‌کلک، جعفر تجارتچی، فرشید مثقالی، نفیسه ریاحی، پرویز نادری، مرتضی ممیز، وجیه‌الله فرد‌‌ مقدم، پرویز اوصانلو، دلارام رسولی، اسدالله کفافی، و پطروس پالیان آثار بیشتری تولید شدند.⁹

پس از انقلاب اسلامی، فعالیت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پس از مدتی وقفه دوباره آغاز شد و با توجه به تأسیس بنیاد سینمایی فارابی در 1362ش، سینمای کودک و نوجوان با استفاده از تجربیات فیلم‌سازان مهم و تأثیرگذار به فعالیت خود با وجود شرایط سخت جنگ تحمیلیِ هشت‌ساله عراق بر ایران ادامه یافت. شاید بتوان گفت پرفروغ‌ترین و پرافتخارترین دورۀ این سینما به دهۀ 1360 و اوایل دهۀ هفتاد بازمی‌گردد. آثار فیلم‌سازانی چون کیومرث پوراحمد*، مجید مجیدی، مرضیه برومند، ابوالفضل جلیلی، پوران درخشنده، کامبوزیا پرتوی، ایرج طهماسب، حمید جبلی، فریال بهزاد، مسعود کرامتی، غلامرضا رمضانی، سیروس حسن‌پور، وحید نیکخواه‌ آزاد، رسول صدرعاملی، و سیدعلی سجادی ‌حسینی شاهد این مدعاست. از بهمن 1361، که جشنواره فیلم فجر به عنوان مهم‌ترین رویداد سینمایی کشور پایه‌گذاری شد، سینمای کودک و نوجوان به‌عنوان یکی از بخش‌های جنبی در جدول برنامه‌ها جای گرفت و سابقه‌ای همپای جشنواره بین‌المللی فیلم فجر یافت. در دومین و سومین جشنواره فیلم فجر، بخش کودک و نوجوان با وسعت بیشتری برگزار شد و تعداد آثار این بخش افزایش یافت. از 1364ش جشنواره دو تفاوت ویژه داشت: داشتن هیئت داوری مستقل و اعطای تندیس «پروانه زرین» به برگزیدگان. دوره پنجم با چهار سال وقفه در بهمن 1367 و با گستردگی هرچه بیشتر در هفده بخش رقابتی و غیررقابتی برگزار شد. در بهمن 1368 در تهران اعطای پروانه‌ زرین از جشنواره حذف شد.

ششمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌ کودک و نوجوان از 13 تا 20 آبان 1369 برای اولین‌بار در اصفهان در دو بخش داخلی و بین‌المللی با حمایت شهرداری* اصفهان برگزار شد. هدف از تغییرمکان جشنواره گردهمایی سینماگران در شهری تاریخی و فرهنگی و تمرکززدایی از پایتخت بود،¹⁰ اما روایتی احساسی از چرایی تغییرمکان و زمان جشنواره از زبان فتح‌الله معین، به نقل از مسئولان استانداری اصفهان، به این شرح رایج شده است:¹¹ از آنجا که اصفهان در زمان جنگ از مهم‌ترین مراکز اعزام نیرو و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای جنگ بود و در حملات هوایی و موشکی نقاط مختلفی از آن هدف قرار گرفته و شهدای بسیاری به دفاع مقدس تقدیم کرده بود، احساس سوگواری در آن گویا دائم شده بود. همچنین، صنعت گردشگری اصفهان در پی وقوع جنگ از رونق افتاده بود. یکی از راهکارها برای بهبود این وضع برگزاری جشنوارۀ بین‌المللی فیلم کودک و نوجوان در اصفهان بود تا با تشویق فیلم‌سازان، هنرمندان، و کودکان و نوجوانان شور و نشاط به شهر بازگردد.

سیاست تغییر‌مکان و زمان برگزاری جشنواره و استقلال آن از جشنواره فیلم فجر با استقبال همراه شد، هرچند پنج سال بیشتر دوام نداشت. در دوره دوازدهم، در 1375ش، محل برگزاری جشنواره به عللی که دانسته نیست به کرمان انتقال یافت و از 14 تا 20 مهر برای اولین و آخرین‌بار در این شهر برگزار شد. دورۀ سیزدهم با یک سال وقفه در بهمن 1377 در تهران برگزار شد. از دوره چهاردهم تا بیستم، جشنواره همواره در اصفهان برگزار شد. از 1386 تا 1389ش، محل برگزاری جشنواره به همدان انتقال یافت و در بیست‌وپنجمین دوره، مصادف با گذشت ربع قرن از حیات این رویداد سینمایی، بار دیگر به اصفهان منتقل شد. در سایۀ تصمیمات شتابزده در عرصۀ فرهنگ، جشنواره در مهر 1394 دوباره در همدان برگزار شد و با یک سال وقفه، از 1396ش در اصفهان برگزار شد. اصفهان میزبان دوره‌های بیست‌و‌نهم تا سی‌و‌ششم جشنواره بود¹²و روزهای برگزاری جشنواره نیز دستخوش تغییراتی شد. گفتنی است در سیاست تغییرمکان برگزاری جشنواره، موضوع حمایت‌های مالی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در تصمیم‌گیری دست‌اندرکاران بوده و اصفهان از این نظر همواره ثروتمند تلقی شده است. اطلاعات برگزاری دوره‌های مختلف جشنواره بین‌المللی کودک و نوجوان پس از پیروزی انقلاب اسلامی در جدول زیر آمده است.

از 1369ش، داوران جشنواره در سه گروه بزرگسالان، نوجوانان و کودکان را بنیاد سینمایی فارابی و دبیر جشنواره انتخاب می‌کنند. به‌علاوه، گروه خبرنگاران نوجوان هر‌ساله از میان نوجوانانِ مشتاقِ کار رسانه‌ای انتخاب می‌شوند و خبرهای سینمایی و به‌خصوص خبرهای مربوط به فیلم‌های جشنواره را تهیه می‌کنند. المپیاد فیلم‌سازی ویژه نوجوانان نیز از 1394ش آغاز و تا 1403ش هشت دورۀ آن برگزار شده است. این جشنواره بخش‌های مختلفی در طی زمان داشته است و مهم‌ترین جایزه برگزیدگان تندیس پروانه زرین بوده که همراه با جایزۀ نقدی در بخش‌های بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه، بهترین دستاورد فنی یا هنری، بهترین بازیگر کودک و بهترین بازیگر نوجوان اهدا می‌شود.¹³

از زمان راه‌اندازی بخش سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در 1349ش، فیلمها تا کنون در تقسیم‌بندی‌های مختلف موضوعی عرضه شده‌‌‌اند، ولی غالباً ذیل این عناوین جای گرفته‌اند: دربارۀ کودک، برای کودک، و با حضورکودک. گاهی قسم چهارمی با عنوان «به بهانۀ کودک» هم افزوده شده است.¹⁴ در تقسیم‌بندی دیگری فیلم‌ها در شش عنوان طبقه‌بندی شده‌اند، یعنی این دو موضوع افزوده شده‌اند: فیلم‌های عروسکی و نقاشی متحرک؛ و فیلم‌های کمدی و شادی‌آور.¹⁵  تقسیم‌بندی سِنّی نیز در دوره‌های مختلف وجود داشته است، مثلاً در دوره‌ای فیلم‌ها از حیث مخاطب در چهار گروه زیر تقسیم‌بندی شدند: فیلم مخصوص کودکانِ هشت تا ده سال، ده تا چهارده سال، ویژۀ چهارده تا هجده سال، و برای عموم. در تقسیم‌بندی دیگری با ترکیب موضوع و سن مخاطب، فیلم‌ها را در پنج گروه جای دادند: فیلم‌های آموزشی برای کودکان پنج تا نه سال، فیلم‌های تفریحی برای همین سنین، فیلم‌های آموزشی برای نوجوانان ده تا چهارده سال، فیلم‌های تفریحی برای نوجوانان ده تا چهارده سال، و فیلم‌هایی که درآمد و فروش در آنها اولویت نیست و برای تماشاگران خردسال مناسب‌اند.¹⁶

با مروری بر محتوای سینمای کودک و نوجوان به عناصری چون «تخیل کودکانه یا خیال‌پردازی یا فانتزی»، «داستان سرراست، ماجرا و داشتنِ قهرمان»، «آموزش»، «پیام و محتوا»، «هیجان‌انگیز بودن»، «مفرح و شادبودن و استفاده از رنگ‌های مناسب»، «سرگرم‌کنندگی»، و «آینده‌نگری» برمی‌خوریم.¹⁷ فیلم‌سازانی مانند عباس کیارستمی، امیر نادری و بهرام بیضایی در فیلم‌های  خانۀ دوست کجاست؟،  دونده، و  ‌باشو، غریبۀ کوچک با رویکرد «اندیشه‌محوری» به سراغ کودکان مخاطب خویش رفته‌اند؛ یعنی کوشیده‌اند بیشتر بر موضوعات اجتماعی و ایجاد تفکر نقادانه در کودکان تأکید کنند و از فیلم‌های فانتزی و خیال‌پردازانه دوری کنند، اما به‌دلیل واقع‌گراییِ موجود در این آثار معمولاً این قبیل فیلم‌ها مخاطبان کمتری در مقایسه با فیلم‌های سرگرم‌کننده و شادی‌آفرین داشته‌اند. فروش این نوع آثار تقریباً ناموفق بوده و عرضۀ آنها بیشتر به جشنواره‌ها منحصر شده است. نمونه موفق فیلمی که توانسته باشد بُعد خیالی و فانتزی را با تفکر نقادانه گره بزند و کودکان را پای فیلم بنشاند دو فیلم کلاه‌قرمزی و پسرخاله ساختۀ ایرج طهماسب و شهر موش‌ها ساختۀ محمدعلی طالبی و مرضیه برومند در 1364ش است.¹⁸

در جدول زیر برگزیدگان بهترین فیلم در بخش سینمای ایران و سینمای بین‌الملل فهرست شده است:¹⁹

معمولاً جشنواره‌ها متناسب با سیاست‌های خود، موجودیت و اعتبار خود را از کیفیت فیلم‌ها و  کار فیلم‌سازان حاضر در جشنواره می‌گیرند. یکی از موضوعات مهم در برنامه‌ریزی برای هر رویداد، ثبات در تصمیم‌گیری‌ها و استمرار در سیاست‌های کلان با استفاده از دیدگاه‌های مختلف و افراد باتجربه است، اما در جشنوارۀ بین‌المللی فیلم کودک و نوجوان، انتخاب دبیران جشنواره همیشه متأثر از رقابت سیاسی گروه‌ها و جناح‌ها بوده است، چنان‌که بیشترین زمان حضور یک دبیر حداکثر سه دوره بوده است. در حوزۀ محتوا، با توجه به تغییر نسل‌ها، جشنواره هنوز دچار سردرگمی و بلاتکلیفی است و شاید همین باعث شده جشنواره مانند گذشته به لحاظ کیفی و کمی رونق و شور کافی نداشته باشد. شایسته است مسئولان جشنواره به مفهوم کودکی در دورۀ جدید و بُعد تربیتی آن بیشتر توجه کنند. اولین گام در بهبود کیفیت جشنواره جداکردن آن از سیاست‌زدگی و جناح‌بندی است. دومین گام ارزش‌نهادن و تلاش برای رسیدن به دغدغه‌هایی از نگاه و جنس و شعور کودک و نوجوانِ امروز برای فیلمنامه‌نویسان و فیلم‌سازان است. گام سوم تعیین سیاست‌های کارآمد برای سینمای کودک و نوجوان است تا هم از ویژگی فانتزی بودن و شادبودن برخوردار باشد و هم اندیشه‌محور و نقادانه و مؤثر در تربیت کودکان و نوجوانان باشد. این سیاست‌ها می‌تواند در آینده زیرساخت و بستری مهم برای بنانهادنِ ارزش‌های انسانی و اخلاقی در جهت تقویت بنیاد خانواده و هویت کودکان ایرانی باشد. گام چهارم این است که سینمای کودک و نوجوان با توجه به تجربه‌های گذشته می‌تواند به بهانۀ حضور کودکان و نوجوانان، والدین را هم به سینماها بکشاند. گام پنجم حمایت از شرکت‌ها و استودیوهای بخش خصوصی است. آنها می‌توانند در کنار ارتقای امکاناتِ جلوه‌های ویژۀ بصری، بر ادبیات فارسی و اخلاق دینی بسیار غنّیِ ایرانی تکیه کنند و در جشنواره‌های معتبر بین‌المللی حضور چشمگیر داشته باشند و بر رونق سینمای کودک و نوجوان بیفزایند.

/مصطفی حیدری/

منابع

المپیاد فیلمسازی نوجوانان ایران، 1400ش.

Retrieved July 21, 2025, from https://yfo.icff.ir/10395.

امید، جمال، تاریخ سینمای ایران: 1357ـ1279، تهران: روزنه،1377ش.

جهانگیریان، عباس، فرهنگ فیلمهای کودکان و نوجوانان: از آغاز تا سال 1367، تهران: فرهنگخانۀ اسفار، 1367ش.

چرخچی، مرجان، ” کانون به روایت ایرانیکا: ترجمه‌ای برگرفته از مدخل کانون دانشنامۀ ایرانیکا“، آنگاه، ش2، بهار 1396.

حاتمی، زهرا،  تاریخ کودکی در ایران: از آغاز عصر ناصری تا پایان دورۀ رضاشاه، تهران: نشر علم، 1395ش.

حیدری،مصطفی، ” روایتی کوتاه از سینما و جشنوارۀ کودک و نوجوان در ایران”، در سینماتوگراف، کتاب 4، به کوشش مصطفی حیدری و پژمان نظرزاده آبکنار، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، 1400ش.

دادرس، علی،” تاریخچۀ سینمای کودک و نوجوان ایران”، فارابی، ش56، تابستان 1384.

سجادیه، نرگس و آزادمنش، سعید، “زیرساخت‌های مفهومی دوران کودکی در تطور تاریخ: به سوی مفهوم‌پردازی اسلامی از کودکی”،  فلسفۀ تربیت، سال1، ش1، پاییز و زمستان 1395.

سومین فستیوال بین المللی فیلم های کودکان، تهران: 9 تا 20 آبان 1347(دفترک)، تهران:کانون پروش فکری کودکان و نوجوانان، 1347ش.

عبداللهی، بهمن، 30 سال جشنوارۀ بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان، گردآوری و تحقیق برسام عبداللهی، تهران: سی و یکمین جشنوارۀ بین المللی فیلم های کودکان و نوجوانان،1397ش.

مهرابی، مسعود، فرهنگ فیلمهای کودکان و نوجوانان: از آغاز تا سال 1368، تهران: فیلم، 1368ش.

1. سجادیه و آزادمنش، ص114-127.[↩]
2. حاتمی، ص177-181،نیز نگاه کنید به: فصل 6.[↩]
3. چرخچی، ص12.[↩]
4. برای متن کامل اهداف و تعریف جشنواره نگاه کنید به: امید، ص972.[↩]
5. برای اطلاعات جزئی‌تر نگاه کنید به: همان، ص 973.[↩]
6. نگاه کنید به: سومین فستیوال بین‌المللی فیلم‌های کودکان، 1347ش.[↩]
7. امید، ص 973.[↩]
8. همانجا.[↩]
9. چرخچی، ص14.[↩]
10. عبداللهی، ص30.[↩]
11. حیدری، ص12.[↩]
12. عبداللهی، ص5.[↩]
13. المپیاد فیلمسازی نوجوانان ایران، 1400ش.[↩]
14. مهرابی، ص8.[↩]
15. نگاه کنید به: جهانگیریان، ص16-19.[↩]
16. نگاه کنید به: سومین فستیوال بین‌المللی فیلم‌های کودکان، 1347ش، مقررات.[↩]
17. مهرابی، ص6.[↩]
18. نگاه کنید به: دادرس، ص 15- 46.[↩]
19. برای جزئیات تغییر در برنامه‌ها و رویدادهای فوق‌برنامۀ جشنواره و وضع نمایش فیلم‌ها در دوران فراگیری بیماری کرونا نگاه گنید به: عبداللهی، به‌ویژه ص 36، 42، 48، 54-60، 66، 72، 78، 84، 98، 104، 110، 116، 146، 160، 168، 174، 180.[↩]